|
Vyf
hoofgroepe insekte en ander groepe wat nie
so baie spesies bevat nie (al is hulle dalk
volop) |
|

|
|
Daar is vyf hoofgroepe insekte, gegrond op die
hoeveelheid spesies wat in elke groep voorkom:
• die kewers (sowat 360 000 spesies
is in die begin van 2009 reeds
beskryf)
• die vlinders en motte (170 000 beskrewe
spesies)
•
die vlieë (120 000 beskrewe spesies)
• die wespe (waaronder miere en bye, 110 000
beskrewe spesies)
• die halfvlerkiges (besies en wantse, 82 000
beskrewe spesies)
Hierdie vyf groepe omvat sowat driekwart van alle
insektespesies. Tog is daar minstens nog vyftien
soortgelyke, maar minder omvangryke groepe, en
daarbenewens ook etlike groepe met veel minder spesies.
Die vyf hoofgroepe word hieronder bekyk en daarna die
minder omvangryke groepe. “My wêreld, oral kriewel dit!”
sou ’n mens werklik kon sê...
|
Kewers
[Engels: Beetles]
NAGENOEG 360 000 verskillende soorte kewers is
reeds beskryf (begin 2009) en daar is min plekke op aarde waar jy nie
’n kewerspesie of twee, drie sal kry nie. Kyk maar
op besneeude bergpieke, hulle is daar. Selfs in
versengende woestyne of in modderige waterpoele sal
jy van hulle vind.
Kewers vreet allerhande soorte plante en diere, lewend
of dood, en word self in hordes deur voëls, akkedisse en
klein soogdiertjies verorber. Hoewel hulle pesdiertjies kan
wees, wat gesaaides aanval en stapels mensevoedsels
verslind, speel kewers ook ’n belangrike rol in die
natuur deur dooie plante en diere te vreet en te sorg
dat hul bestanddele as waardevolle voedingstowwe terug
in die grond beland.
Alle kewers ondergaan ’n volledige metamorfose. Uit hul
eiers kom larwes, waarvan party etlike jare lank vreet
en groei voordat hulle in papies verander en daarna
volwasse insekte word.
Volwasse kewers het die swaarste pantsers van alle
insekte. Hulle het harde dopvlerke voor, wat mekaar in
die middel ontmoet om die delikater agtervlerke te bedek
en te beskerm.
Kewers kom in allerlei groottes voor, van piepklein
swamkewers kleiner as ’n speldekop tot die reusagtige
Goliat-kewer van Afrika (Goliathus cacicus), wat tot 15
cm lank kan wees. Alle kewers is nie swart nie—baie
is so kleurryk soos voëls en blomme. En hulle kan
skitter soos juwele.
Interessant: gloeiwurms is nie wurms nie, maar kewers.
Die vlerklose wyfies van sekere soorte kan hul sterte
laat flits om ’n maat aan te lok.

BO: Goliathus cacicus, ’n reuse-kewer
van Afrika. Hierdie gemonteerde knewel is
van Ghana.
Foto:
Sarefo,
wat dit op
hierdie bladsy
by
Wikimedia Commons op die wêreldwye web
uitgeplaas en gelisensieer het ingevolge die
GNU Free Documentation-lisensie,
Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat
deur die Free Software Foundation
gepubliseer word
Vlinders
en motte
BROOS maar
feitlik regdeur die wêreld bedrywig—dit is slegs op die
ysmassas by die pole waar ’n mens nie vlinders sal vind
nie. Trouens, in Suid-Afrika alleen is daar ’n geraamde
10 000 tot 12 000 vlinder- en motsoorte. Selfs in die
harde wêrelde van woestyne, op die hoë berge en die
toendra gedy die skoenlappers, hoewel daar natuurlik
minder soorte is.
• Lees meer
hieroor in Mieliestronk se ’n
volledige artikel oor vlinders en motte wat nie ’n
deel van hierdie Insek-kaleidoskoop-reeks is nie.

BO: ’n
Kleurryke vlinder (Nymphalis urticae).
Foto:
Uwe H. Friese
van Bremerhaven,
Duitsland,
wat
dit op
hierdie bladsy
by Wikimedia
Commons op die wêreldwye web uitgeplaas en gelisensieer
het ingevolge die
GNU Free Documentation-lisensie,
Weergawe 1.2
of enige latere weergawe wat deur die Free Software
Foundation gepubliseer word
Vlieë
•
Lees ook Mieliestronk se
volledige artikel oor die huisvlieg
en sy familie wat nie ’n deel van hierdie
Insek-kaleidoskoop-reeks is nie.
ALLE vliegsoorte het net twee vlerke, pleks van die
vier wat ons byvoorbeeld by naaldekokers en vlinders
kry. In die plek van die agtervlerke in daar twee klein
balanseerkolfies, wat tydens die vlug soos twee klein
giroskope beweeg en die vlieg help om te stuur en om sy
vlug te stabiliseer.
Ook muskiete behoort tot die orde van die egte vlieë
(Diptera), wat net twee vlerke het pleks van vier.
Elders op die Mieliestronk-werf—reg onderaan ons artikel
oor muskiete—is
’n besonderse nabyfoto van ’n muskiet waarop sy vlerke
en balanseerkolfies duidelik te sien is.
Blindevlieë is egter uniek onder die vlieë deurdat hulle
steeds normaal kan vlieg nadat die balanseerders afgesny
is. (Kyk ook elders op die Mieliestronk-werf
die foto van ’n blindevlieg in die artikel
Vampiere van
die insektewêreld.)
Vlieë het boonop groot samegestelde oë (ja, ook die
blindevlieg, wat in der waarheid baie goed kan sien) en
kloue en kussinkies aan die voete wat hulle in staat
stel om op enige voorwerp te loop.
Hulle kan verstommende akrobatiese toertjies in die lug
doen, soos om onderstebo op die plafon te land, agteruit
te vlieg of op een plek in die lug te hang.
Vlieë word oral op aarde aangetref, van die ysige
poolstreke af tot by die ekwatoriale reënwoud. Party
soorte help die mens deur voedselgewasse te bestuif,
maar baie ander, soos die muskiete, is gevaarlike peste.
Hulle versprei siektes, soos malaria en slaapsiekte, en
dra kieme.
Alle vlieë ondergaan ’n volledige metamorfose. Die
larwes, of maaiers, lewe hoofsaaklik in water of in
klam, verrottende plante- en diereweefsels. ’n Paar
spesies vreet slegs lewende plante of diere.
Interessant: ons het gesê alle vlieë het vlerke, maar
daar is die rare uitsondering: die piepklein
vlermuisvliegie (Penicillidia fulvida) het glad geen
vlerke nie. Hy leef in die pels van vlermuise en drink
bloed. Die wyfie skenk die lewe aan ’n volgroeide
maaier, wat op die grond val en ’n papie word.

BO: Die
gewone huisvlieg (Musca domestica).
Foto:
Stephen Ausmus / ARS / U.S. Department of
Agriculture
Wespe, bye en miere
[]
Lees ook elders in
Mieliestronk:
DIE wespe
(perdebye), bye, miere en diesulkes vorm een van die
grootste insektegroepe op aarde. Sowat 110 000 spesies is
reeds beskryf, maar talle word nog voortdurend
ontdek.
Met die uitsondering van die saagvlieë word alle wespe,
bye en miere maklik aan hul dun “middeltjie” uitgeken.
Aan die einde van die agterlyf van baie wyfies van die
wespe of bye is die ovipositor—die orgaan waarmee
eiers gelê word—tot ’n geniepsige angel vir
selfverdediging vervorm.
Verskeie spesies wespe, bye en miere is
“sosiale”
skepseltjies of samelinsekte, wat in ’n nes woon wat hul
saam gebou het en waarin hulle saam-saam na die eiers
omsien. Die mens het reeds vroeg-vroeg bye vir hul
heuning begin aanhou en is deur die eeue geboei deur die
komplekse gemeenskappe van miere, maar betreklik min is
omtrent wespe bekend, al is hulle vir ons so belangrik.
Baie wespe is naamlik lewenslank besig om die larwes en
ruspers dood te maak van insekte wat ons gesaaides
verniel en verwoes, en ander skadelike goggas. Saam met bye is hulle boonop
belangrike bestuiwers, wat verseker dat ons goeie
vrugte- en groente-oeste kry.

BO: ’n Sekere soort wesp (Muscidifurax
raptor) op die papiedop van ’n vlieg. Sodra
die wyfie ’n geskikte papiedop-gasheer vind, lê
sy een enkele eier daarin. Die eier broei dan
uit en die wesp-larwe leef deur die vlieg-papie
te vreet.
Foto:
Agricultural Research Service / U.S. Department of
Agriculture
Die meeste miersoorte lewe en werk in groot kolonies
(van tot 100 000 enkelinge) saam en bou ingewikkelde
neste waarin hul kleintjies grootgemaak word. Elke nes
word deur ’n enkele koningin begin, wat al die eiers lê;
daar is geen koning nie.
Spoedig nadat sy in die ou nes uit haar papie te
voorskyn gekom het, paar die jong koningin ’n enkele
keer met ’n gevleuelde mannetjie en bewaar die sperma om
dit regdeur haar lewe te gebruik.Sy byt dan haar vlerke
af en begin ’n nuwe nes. Die nes word gebou deur
vlerklose, steriele werksters, wat kos soek en die
ontwikkelende eiers en larwes versorg. Miere kommunikeer
by wyse van aanraking en reuk.
Afrika-swerfmiere (Dorylus nigricans) vorm ook groot
kolonies, maar hulle het nie permanente neste nie. Hulle
kampeer tydelik op ’n sekere plek terwyl die koningin
haar eiers lê. Dan beweeg hulle weer vort, terwyl hulle
die ontwikkelende larwes met hulle saamdra. Die miere
sal van tyd tot tyd uitsprei en alles vreet wat in hul
pad is.
Miere se kake is merkwaardig sterk en hulle kan seer
byt. Party spesies spuit boonop mieresuur uit die punt
van hul agterlyf in die wond in—wat dit dubbel so
seer maak.
Miersoorte verskil eintlik baie van mekaar. Daar is ook
eenlopers en parasiete; miere wat werkers van ander
neste as slawe teel; en “koekoek”- koninginne wat
neste binnegaan en die werkers oorreed om hul koningin
dood te maak sodat hulle haar nageslag kan grootmaak.
Interessant: Jy is êrens in die gramadoelas en ’n stuk
doringdraad kerf ’n lelike sny in jou arm in. Jy weet jy
moet dadelik steke kry, maar waar vind jy ’n dokter op
hierdie verlate plek? Toe maar, daar’s ’n uitweg—mits
daar soldaatmiere in die omtrek is.
Vang vir jou
’n paar en laat hulle die wond vir jou
toebyt! Dis ’n metode wat glo al eeue lank in
Midde-Afrika gebruik word, by gebrek aan chirurgiese
naalde.
’n Strydmier word kop eerste op die wond gedruk sodat sy
kake aan weerskante raak. Die mier sluit die kake dan
instinktief en trek die geskende vel saam. Nou pluk jy
blitsvinnig die lyf van die mier se kop af. Die kop en
kake bly agter. En daar sal dit in die weefsel bly sit
totdat die letsel geheel is.
Nog iets interessants: Teoreties
sal so min as nagenoeg 30 gram heuning een heuningby van
genoeg energie voorsien om reg om die aarde te vlieg.
Die
Halfvlerkiges
[Engels: bugs]
PARTY mense noem hulle besies, ander praat van wantse,
nog ander verkies om hulle eenvoudig as luise uit te
kryt. Maar laasgenoemde term is misleidend. Die naam
luis word immers ook vir ander insekte gebruik.
Hoe ook al, die geleerdes ken hulle as die Hemiptera, of
Halfvlerkiges (die Engelse praat van bugs)—een van
die grootste insekordes, met sowat
82 000 spesies wat reeds beskryf is.
Trouens, geen ander insekorde vertoon so ’n groot
verskeidenheid vorms as die Hemiptera nie. En sommige
sal jy met die eerste kyk ook glad nie eens as insekte
herken nie. ’n Goeie voorbeeld is die dopluise, waarvan
die wyfies sonder vlerke en dikwels ook sonder bene of
oë is.
Blomluise, plantluise, wolluise, weeluise, sonbesies,
skuimbesies, boomspringers, blaarspringers, witvlieë en
waterskerpioene... almal is lede van hierdie eindelose
orde.
Baie van hulle lyk na kewers, maar ’n mens kan die
Halfvlerkiges maklik uitken deur na hul monddele te kyk.
Kewers het kake wat horisontaal oor mekaar werk. Die
Hemiptera het nie kake nie, maar die mond is altyd in
die vorm van ’n skerp, naaldagtige “snawel”—’n lang
snuit wat in staat is om byvoorbeeld plantweefsels te
deurboor en die sap in te suig.
Nog ’n kenmerk by die meeste soorte is stinkkliere wat
aan elke kant van die borsstuk naby die agterpote open
en ’n onaangename vloeistof afskei.

BO: ’n
Stinkbesie deurboor die larwe van ’n blaarkewer met sy
snuit.
Foto:
Agricultural Research Service / U.S. Department of
Agriculture
Hul lewensgeskiedenis is ’n onvolkome metamorfose. In
die jong stadiums is daar ’n reeks nimfe wat slegs in
grootte en klein besonderhede van die volwasse insekte
verskil. Hulle raak volwasse deur ’n reeks vervellings.
Die woord Hemiptera kom van die Griekse woorde hemi
(half) en pteron (vlerk). Dit is omdat by sommige
lede van hierdie insekorde, hoewel nie by almal nie,
elkeen van die voorvlerke in twee helftes verdeel is: ’n
membraanagtige punt en ’n dik, leeragtige basis.
Onder die insekte met hierdie kenmerk is die
skildstinkbesies en die waterbesies. By die plantluise
en die sonbesies is al vier die vlerke baie dun en
membraanagtig. En dan is daar natuurlik dié sonder enige
vlerke.
Afhangende van die struktuur van die voorvlerke word die
lede van hierdie orde in twee afsonderlike groepe
ingedeel: die Heteroptera en die Homoptera.
Net enkeles van die Halfvlerkiges is mooi insekte, en ’n
menigte tel miskien onder die mens se grootste vyande.
Van die skadelikste plae is dié wat van die sap van
tuinplante, landbougewasse en vrugtebome leef. Hulle
saai nie net verwoesting deur hul vraatsugtigheid nie,
maar versprei ook verwoestende siektes onder plante.
Dan is daar ook die roofwantse—die rowers onder die
Halfvlerkiges. Die weeluis, byvoorbeeld, kom wyd en syd
in die wêreld voor en versprei gevaarlike siektekieme
onder mense.
Tog is daar ook die nuttiges en onskadelikes. Van die
Indiese lak-insek kom ’n stof met die naam skellak,
waarvan vernis gemaak word. En van die
cochenille-dopluis van Mexiko, wat van kaktusplante
leef, word ’n skarlakenrooi kleurstof verkry.
Die sonbesies, daardie beroemde sangers van die somer
wat ook in Suid-Afrika voorkom, is onder die
interessante lede van die orde. Dis net die mannetjies
wat skreeu, glo die hardste van alle insekte. Die klank
kom van ’n membraan aan die basis van die agterlyf wat
in een sekonde tot 4000 keer tril.
Die bootsmannetjies (waterinsekte wat onderstebo swem)
en waterlopers (wat op die oppervlakfilm van water
rondskarrel) is nog bekende Hemiptera-spesies.
Groepe
insekte wat nie so baie
afsonderlike spesies in hul geledere het nie (al is hulle self dalk
baie volop)
ONDER die
minder omvangryke groepe is byvoorbeeld kakkerlakke,
oorkruipers, naaldekokers, hottentotsgotte, sprinkane en
stokinsekte. Hulle kan enorm baie in getalle wees, maar
daar is nie so baie verskillende spesies van elk soos by
die bogenoemde vyf hoofgroepe nie. Oor
naaldekokers,
hottentotsgotte,
sprinkane en
stokinsekte word meer
vertel in ander hoofstukke in hierdie reeks; oor
kakkerlakke
is daar ’n uitgebreide artikel elders op die
Mieliestronk-werf.
Dan is daar ook stofluise, wat in pakkies gedroogde kos
lewe; blaaspootjies, wat baie skadelik vir
tuinbougewasse is; kouluise, wat op voëls lewe; en
vlooie en suigluise, wat mense sowel as diere irriteer.
Stokinsekte kan groen of bruin van kleur wees en is
gewoonlik lank en dun met slanke pote en voelers. Bedags
flous hulle hul roofvyande deur feitlik letterlik stokstil
aan struike en bome te hang, waar hulle net soos takkies
lyk. Snags is hulle beweegliker en vreet hulle blare.
Die mannetjies van baie soorte het vlerke, maar die
wyfies is dikwels vlerkloos.
Met hottentotsgotte
is dikwels slank, soos stokinsekte.
Baie soorte is in heldergroen of dofbruin skakerings
gekamoefleer. Hulle jag ander insekte, wat hulle met hul
spesiaal gevormde voorpote vasgryp.
Volwasse
vlooie is almal bloedsuiers, en elke soort
verkies die bloed van ’n bepaalde soort dier of voël of
dié van ’n mens. ’n Diervlooi sal net ’n mens aanval as
hy baie honger is. Die piepklein vlooilarwetjies lewe
van verrottende stowwe in neste en tapyte. Die
volwassenes kan dikwels lank sonder kos klaarkom.
Die mannetjies van die grassprinkane maak geluide om die
wyfie te lok deur hul agterpote teen hul harde
voorvlerke te vryf. Die bleekgroen Afrika-grassprinkaan
(Physemacris variolosa) het ’n spesiaal verlengde
agterlyf wat as ’n weergalmende trom dien. Daarteenoor
“sing” krieke deur die twee voorvlerke saam te vryf.
Die meeste waterjuffers vou die vlerke saam oor die
liggaam wanneer hulle rus, terwyl die naaldekokers hul
ruskansies met oopgespreide vlerke benut. ’n Indonesiese
spesie (Nannophya pygmaea) is, sover bekend, die
kleinste naaldekoker. Die meeste waterjuffers is klein,
delikate insekte en hulle is dikwels helder gekleur. ’n
Spesie van Costa Rica (Megaloprepus caerulatus) is die
grootste waterjuffer ter wêreld. Sy nimfe hou in die
water wat in verrottende boomholtes versamel.
Die nimfe van naaldekokers en waterjuffers lewe altyd in
water, waar hulle ander insekte vreet. Agterpote wat
soos linte lyk, sleep agterna en lei roofvyande se
aandag van die kwesbare dele van die liggaam af weg.
Deur ’n mikroskoop lyk hy soos ’n monster—die
kopluis
wat op mense voorkom. Hierdie luise vreet dooie vel en
klou met spesiale kloue aan die hare vas.
Van die oorkruipers is
Titanolabis colossea van
Australië die grootste ter wêreld. Mense het eenmaal
verkeerdelik geglo dat oorkruipers in mense se ore
inkruip en hulle doodmaak. Oorkruipers vreet lewende en
dooie plante en diere. Hulle het kort, donker voorvlerke
waaronder die langer, deursigtige agtervlerke ingevou
word.
Kakkerlakke lewe feitlik oral en vreet omtrent alles.
Party soorte kan peste raak in huise waar hulle met hul
plat lywe in smal skeurtjies wegkruip en moeilik bestry
word. Baie soorte kakkerlakke ontwikkel geen vlerke nie.
|