|
Bouers en grouers

BO: ’n Messelwesp besig om te messel (êrens in Duitsland
afgeneem).
Foto
(dele bo en onder deur ons weggesny) deur “Wofl”,
wat
die volledige weergawe op hierdie bladsy by
Wikimedia Commons op die wêreldwye web uitgeplaas en
gelisensieer het ingevolge die
Creative Commons
Attribution ShareAlike 2.0 Germany-lisensie
’n
Messelwesp hang aan die buisvormige ingang tot haar
nes. Gebou van klei wat met speeksel bevog is, sal
die nes haar eier teen roofvyande en die wind en
weer beskut. Dit sal ook ’n spens wees met verlamde
ruspers wat as kos sal dien vir die larwe wanneer hy
uitbroei. Beslis ’n dienlike kinderbewaarplek. Lees
nou nog vertellings oor ons wonderlike insekte se
bouvernuf...
HUL enigste troffels en ander
bougereedskap is dié waarmee hulle in die wêreld gekom
het: hul monddele en hul pote. Die boustowwe wat hulle
nodig het, moet hulle uit hul omgewing bekom: grond,
water, hout, hars en plantmateriaal.
Maar deur dié stowwe met hul eie sy, speeksel, was en
mis te meng, sorg insekte vir sommige van die
verstommendste ingenieursprestasies in die
natuur—geboue, onderaardse stede, kleihutte, paviljoene
van sy.
Praat van torings, tonnels, tooisels en
timmerasies—insekte se skuiltes is selfs werklik
bloudrukke vir die mens se ingewikkeldste strukture.
Kastele en katakombes
IS daar ’n
skouspelagtiger insekhuis as ’n termietnes? Hierdie
grootse bouwerke wissel in grootte van omtrent dié van
’n mensekop (en gemaak van gekoude hout) tot enorme
grondwerke wat hoër as sewe meter in die lug intoring.

BO:
’n Yslike termiethoop in Australië se
Noorder-Terroritorium. (Baie mense is geneig om van
sulke termiethope as miershope te praat, maar hulle
word deur termiete, sogenaamde “rysmiere”, gebou en
nie deur miere nie.)
Foto
deur
Ian Armstrong,
wat dit op
hierdie bladsy by flickr op die wêreldwye web
geplaas en gelisensieer het in gevolge die
Creative Commons
Attribution ShareAlike 2.0-lisensie
Hoewel die boutegnieke van soort tot soort verskil, is
alle grondtermietneste in sekere opsigte dieselfde: die
grond word deur verskeie uitskeidings saamgebind,
gewoonlik speeksel, ontlastingstof en spesiale sekresies
van die soldate; die buitemure is dik en meestal vol
ventilasiegate; in die grond daaronder is gewoonlik ’n
doolhof van gange en kamers, met die koninklike kamer,
waar die koning, koningin en hul begeleiers is, in die
middel.
In baie neste is swamme wat as voedselbron dien. Die
swamme is ook lugreëlaars wat oortollige vog absorbeer
en weer uitskei as die vogtigheidsgraad daal.
Plaaslike toestande beïnvloed ook die vorms van
termietneste. Die sambreelvormige pagode van die
Afrikaanse reënwoud het byvoorbeeld dakoorhange wat help
om die baie reënwater weg te voer.
Selfs boeiender is die groot hope van die
kompastermiete, wat bra dun is ofskoon hulle tot ses
meter hoog kan wees. In die dorre hart van Australië,
met sy versengende son, bou hierdie termiete hul neste
noord-suid sodat die versengende son in die middel van
die dag slegs op die dun, skerp “rug” moet skyn, en
soggens en smiddags wanneer dit koeler is teen die breë,
plat oppervlakke aan weerskante.
Kleibouers
LINKS:
Die verstommende “erdekruikie” van ’n pottebakkerswesp
aan ’n muur in South Carolina in die VSA.
Detail van
foto van “Pollinator”,
wat
die groot weergawe daarvan op hierdie bladsy in die
Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web uitgeplaas
en gelisensieer het ingevolge die
GNU Free Documentation License,
Weergawe1.2 of enige later
weergawe wat deur die Free Software Foundation
gepubliseer word.
VAN die mees
besondere kleituistes in die natuur word deur die groot
familie van wespe gebou. Die pottebakker-wesp se
klei-neste is besonders.
Versprei tussen die takkies van bome,
die stingels van blomme en elders, kan hul
“erdekruikies” so delikaat gevorm wees dat dit lyk of
hulle op ’n pottebakkerskyf ontstaan het. Die buitekant
van die nes is grof, maar die binnekant glad gepleister.
Elke kruikie bevat verlamde ruspers waarop die larwe
later teer.
Grondverskuiwers
’N MENIGTE
insekte soos kewers, krieke, termiete, wespe en miere
bou hul neste ondergronds. Van al die grondverskuiwers
is die miere verreweg die merkwaardigste. Party soorte
se neste strek etlike honderde meters onder die grond.
Die bogrondse hoop dien gewoonlik as ’n verlenging van
die nes en verwarm dit deurdat dit deur die son verhit
word.

BO: ’n Afgietsel van ’n miernes soos dit
ondergronds lyk. Dit is van die Florida-oesmier
(Pogonomyrmex badius) van Amerika.
Foto deur
Shaners Becker van
Seattle in die VSA.,
wat dit op
hierdie bladsy by
flickr op die wêreldwye web uitgeplaas het en
gelisensieer het ingevolge ’n
Creative Commons-lisensie
Hoewel nie so indrukwekkend in omvang nie, is die
uithollings van die
mierleeu-larwe
ewe vernuftig. Hy hol ’n tregtervormige kuil in
sanderige grond uit deur spiraalsgewys agteruit te
skuifel en die losgemaakte sandkorrels met sy kop uit te
werp. Die kuil is so ontwerp dat niksvermoedende
prooi-insekte daarin moet aftuimel tot in die larwe se
kake.
Mobiele tuistes
DRA-HUISE word
deur talle insekte gebou, maar een van die
fassinerendste is dié van die houtjieswurm-rusper (ook
die kokerwurm of houthuisie genoem, asook bekend onder
verskeie ander name). Die jong rusper se boustowwe is
stukkies blare of gras, takkies, dorings of selfs
klippies, wat hy met sydraad aanmekaar heg totdat sy
hele lyf knus deur ’n huisie bedek is.
Die rusper loop dan so al vretende met sy bewegende
huisie rond. Namate hy groter word, vergroot hy ook die
huisie deur nog stowwe daarby te voeg. As die somer
einde se kant toe staan, heg hy sy tuiste aan ’n blaar
of tak vas en bring dan die winter daarin deur.

BO: Die
stokkieshuisie van ’n houtjieswurm-rusper wat aan ’n
boom vasgeheg is.
Detail van foto deur “Fir0002”,
waarvan
die volledige weergawe op hierdie bladsy
by Wikimedia Commons op die
wêreldwye web verskyn.
Fir0002 het dit gelisensieer ingevolge die
GNU Free Documentation License,
Weergawe1.2 of
enige later weergawe wat deur die Free Software
Foundation gepubliseer word. Besoek gerus ook sy
webwerf by
www.flagstaffotos.com.au, waar sekere van sy
foto’s te sien is.
In die lente word hy ’n papie waaruit ’n volwasse mot
verskyn. Die mannetjies verlaat die huisie, maar die
vlerklose wyfies nooit nie. Paring vind deur ’n opening
in die husie plaas, die wyfies lê hul eiers en gaan
uiteindelik dood.
Die larwes van die meeste watermotte bou ook mobiele
tuistes. Eers maak die larwe ’n basiese buis van sy.
Afhangende van die soort, word stokkies, blare, skulpe
of selfs sand dan vernuftig in die sy verseël.
Spoedig is ’n silindervormige omhulsel geskep wat sy
agterlyf bedek, maar sy kop en pote vry laat sodat die
rusper in die water kan rondbeweeg en vreet. Hy verander
binne-in die sak in ’n papie. Wanneer hy gereed is om as
volwasse insek te verskyn, sny hy homself los uit sy
beskermende tuiste en styg op na die wateroppervlak.
Stikkers
LINKS:
Wewermiere aan’t saamwerk om blare bymekaar te bring vir
hul nes.
Foto deur “PHGCOM”,
wat dit op
hierdie bladsy by Wikimedia
Commons op die wêreldwye web uitgeplaas het en
gelisensieer het ingevolge die
Creative Commons
Attribution ShareAlike 3.0-lisensie. Kortom,
vrye deling en die skep van afgeleide werke daarvan word
vergun mits behoorlike erkenning gegee word en dit slegs
versprei word onderhewig aan ’n lisensie wat identies is
aan hierdie een.
VINDINGRYKE
huisbouers by uitstek—dis miere van die genus
Oecophylla. Hierdie wewermiere bou hul merkwaardige
neste van blare wat deur sydrade geheg word.
Met hul bokake en pote bring die werkers die kante van
die blare bymekaar. As die gaping tussen twee blare te
groot is, vorm die miere ’n ketting—soms tot ’n dosyn
miere lank—om dit te oorbrug. Die blare word dan op hul
plek gehou terwyl nog ’n groep werkers daar aankom wat
elk ’n larwe in hul kake dra.
Die larwes, wat sydraad afskei. word so sig-sag heen en
weer van blaar tot blaar gedra om dit aanmekaar te
“stik”—totdat daar uiteindelik ’n plaat van sy is wat
die blare bind. As die nes klaar is, word die larwes in
die nuwe nes gehuisves wat hulle self help skep het.
Kinderkamers van was
REGS:
Die heuningkoek is ’n wonderlike voorbeeld van die
natuur se spaarsaamheid, want met die selle se
seshoekige vorm word die grootste moontlike bergruimte
met die minste hoeveelheid byewas verkry.
Foto
(detail): Scott Bauer / ARS / U.S. Department of
Agriculture
DIE heuningby
word van die vroegste tye af geroem om sy waskoeke
waarin hy sy jonges grootmaak en sy heuning berg.
Sosiale bye (waaronder die heuningbye) maak meestal
heuningkoeke van was wat deur hul liggame uitgeskei
word, hoewel sommige gebruik maak van ’n klewerige stof,
genoem propolis (hars) van bome, om trekke toe te stop.
Alleenloperbye, daarenteen, gebruik ’n verskeidenheid
van materiale om hul neste te bou.
Die fynste afgewerkte koeke word deur heuningbye gebou.
Elke koek bestaan uit netjiese rye van seskantige selle.
Die seshoek is hier die voortreflikste ontwerp, want die
selle word versterk deurdat hulle deur soveel buurselle
begrens word. Die grootste moontlike bergruimte word ook
met die minste hoeveelheid was verkry. Dit is ’n
wonderlike voorbeeld van die natuur se spaarsaamheid.
In die vrye natuur bou heuningbye hul heuningkoeke in
hol boomstamme of in rotsskeure.
Papierkunstenaars
WONDERLIK fyn
afgewerk is die papierneste van sekere wespsoorte. Die
wespe maak self die papier van houtvesels wat hulle met
hul kake van bome, heinings, plantstingels en ander
voorwerpe afskraap. Die hout word deeglik gekou en met
’n speekselagtige uitskeiding vermeng om ’n soort
papierpap te vorm wat tot ’n ferm, grys papier verdroog.
Van die bekendste papierneste behoort tot die sosiale
wespe. Perdebyneste word dikwels gesien waar hulle aan
dakoorhange of ’n boomtak hang.
Party miersoorte bou neste van ’n sterk soort papier,
baie net soos die neste van wespe, met die verskil dat
baie van hulle nie die meetkundige presisie van die
papierselle van die perdebynes het nie.

BO: ’n Jong papierwesp-koningin (Polistes
dominulus) versorg haar erfgenaampies.
Foto deur “Alvesgaspar”,
wat dit op
hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die
wêreldwye web uitgeplaas het en dit gelisensieer
het ingevolge die
Creative Commons
Attribution
ShareAlike 3.0-lisensie. Kortom,
vrye deling en die skep van afgeleide werke
daarvan word vergun mits behoorlike erkenning
gegee word en dit slegs versprei word onderhewig
aan ’n lisensie wat identies is aan hierdie een.
Kerwers en delwers
TALLOSE kewers,
bye, termiete, wespe en ander insekte boor, tonnel of
kerf hul neste of kinderbewaarplase in die stamme van
bome, dooie takke en mensgemaakte strukture van hout.
Elk het sy eie kenmerkende tonnelpatroon.
Die larwes van sekere insekte—motte, vlieë en
kewers—maak weer hul tuistes op blaaroppervlakke.
Hierdie blaardelwers teer op die voedsame selle van die
blare en kerf in die proses dikwels mooi patroontjies
daaruit. Dit kan onreëlmatig wees, as hy min of meer
staties bly, of delikate kronkeldraaie maak soos hy
vreet-vreet rondbeweeg.
REGS:
’n Gulsige insek of insekte se nalatenskap: ’n patroon
op ’n druiweblaar.
Gogga-gedoentes
• Die
kampioen-grondverskuiwer is ’n soort mier van
Noord-Afrika. Daar is al waargeneem hoe sulke miere oor
’n tydperk van honderd dae meer as ’n ton grond verskuif
het.
• Die bekoorlike klein molkriekie bou
spesiale sanghole om sy klanke te versterk. Die bek van
die tonnel gaan op die grondoppervlak uit en stem
ooreen met ’n luidspreker. Die mannetjie laat sy
paringsliedere wyd en syd hoor.
• Party termietneste is so stewig dat
dinamiet nodig is om hulle weg te blaas as ’n stuk land
skoongemaak moet word. |