|
Naaldekokers
en waterjuffers |
Ragfyn venyn
...

BO:
’n Naaldekoker (Orthetrum cancellatum)
afgeneem in Gent, België.
Foto:
Tim Bekaert,
wat dit
by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot
openbare besit verklaar het (“released to the public
domain”)
Getooi in glinsterende metaalkleure, ragfyn en
sierlik, gaan sit ’n naaldekoker teen ’n
grasstingel langs die water. Maar in dié
flambojante broosheid skuil ’n insekhartjie vol
venyn teenoor ander insekte—soseer dat daar vandag
nog nare bygelowe omtrent naaldekokers bestaan, al
kan hulle die mens eintlik geen skade berokken nie.
Maak hier nader kennis met hulle en hul familielede,
die waterjuffers...
•
Die orde Odonata (“die getandes”)
bestaan uit die Anisoptera (naaldekokers), Zygoptera
(waterjuffers) en Anisozygoptera (’n grootliks
uitgestorwe groep wat nog slegs deur twee lewende
spesies verteenwoordig word).
DIE
somerdag se swoelte hang oor die dam. Klein
soogdiertjies maak kuiltjies in die watervlak waar hulle
hulle gretig met die koel vog verkwik. Ontelbare insekte
gons en grabbel in die waas. Die middag ruik na warm
modder en die verknoopte kraaineste van waterplante.
Dit is die koninkryk van die naaldekokers en hul
kleiner, delikater familielede, die waterjuffers.
Hiér hang een feitlik roerloos bo die water aan die
oewer. Dáár sig-sag ’n ander deur die riete agter ’n
skoenlapper aan. Doer plons nog een kop eerste in die
water om die een of ander prooi te vang—asof hy nogal
by sy eie vyand, die visvangervoël, geleer het om só te
maak.
Naaldekoker-wêreld... van lankal af prikkel dit reeds
die mens se verbeelding. Daar was trouens eenmaal die
bygeloof dat naaldekokers kinders se monde kan toewerk—dalk met die
“naalde” wat hulle uit hul “kokers” sou
haal, wie weet? Naaldekokers het selfs die onverdiende
reputasie gehad dat hulle “perdestekers” en “muile-moordenaars” sou wees!
Al weet ons vandag baie meer omtrent naaldekokers en
waterjuffers en dat hulle glad nie kan steek nie,
bestaan daar nog altyd allerhande gelofies omtrent
hierdie insekte. ’n Klompie dekades gelede het daar
byvoorbeeld pandemonium in Suid-Ierland geheers toe ’n
swerm klein naaldekokertjies van die see af kuslangs
gevlieg en ’n digte, swart wolk gevorm het.
En in Suid-Amerika word sekere waterjuffers wat snags
deur die donker dele van woude vlieg, as die siele van
die gestorwenes geëerbiedig...

BO:
’n Bloedrooi naaldekoker (Trithemis kirbyi)
by Tsumeb in Namibië. In ’n rustende posisie hou
naaldekokers gewoonlik hul vlerke oop en plat.
Foto:
Hans Hillewaert,
wat dit op
hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die
wêreldwye web gepubliseer en gelisensieer het
ingevolge die
Creative Commons
Attribution ShareAlike 2.5-lisensie

BO: ’n Blou waterjuffer. Altwee pare vlerke
vou gewoonlik terug bokant die liggaam
wanneer ’n waterjuffer rus.
Foto:
Fir0002
Webwerf:
www.flagstaffotos.com.au
Foto op
hierdie bladsy
by Wikimedia Commons gelisensieer
ingevolge die
GNU Free Documentation-lisensie,
Weergawe1.2 of enige latere weergawe wat
deur die Free Software Foundation
gepubliseer word
Verskille
tussen die naaldekoker
en waterjuffer
DIE
naaldekokers en waterjuffers behoort albei tot die orde
Odonatas.
Die naaldekokers (suborde Anisoptera) is stellig die
bekendste van die twee soorte. Die naaldekoker is ’n
sterk, vinnige vlieër en sy agtervlerke is baie breër as
sy voorvlerke. In ’n rustende posisie hou hy gewoonlik
sy vlerke oop en plat. Hy het groot, samegestelde oë wat
bra naby mekaar lê en mekaar dikwels in die middel van
die kop ontmoet.
Waterjuffers (suborde Zygoptera) het ook twee paar dun
vlerke, kort voelhorings en ’n lang lyf. Die waterjuffer
is delikater gebou as die naaldekoker. Altwee pare
vlerke is eenders gevorm en vou gewoonlik terug bokant
die liggaam wanneer die waterjuffer rus. Sy groot,
uitstaande oë lê wyd uitmekaar en steek soos knope aan
weerskante van sy kop uit.
Asemhaling deur kieue
DIE nimfe
van naaldekokers en waterjuffers is feitlik deur die
bank waterbewoners. Waterjuffernimfe is binne ’n jaar
volgroeid, maar naaldekokernimfe bring enigiets van twee
tot vyf jaar onder die water deur. Albei soorte haal
deur middel van kieue asem.
Naaldekoker-nimfe haal asem deur water aan die punt van
agterlyf in te trek en uit te stoot. Die water spoel oor
die kieue wat aan die agterkant van die
spysverteringskanaal lê. Die suurstof gaan by wyse van
eenvoudige diffusie na die lugbuise.
Sekere naaldekokernimfe maak van hierdie stelsel gebruik
om aan vyande te ontsnap. As hulle skrik, stoot hulle
die water heftig uit en skiet sodoende vorentoe.
Die kieue van waterjuffernimfe vorm uitwendige
blaaragtige uitsteeksels of lamellae aan die punt van
die agterlyf. Dié lyk dikwels soos yl varingblare.

LINKS BO: Die nimf van ’n naaldekoker. REGS BO:
Die nimf van ’n waterjuffer. Let op die sigbare
kieue van die waterjuffer-nimf: die uitwendige
blaaragtige uitsteeksels of lamellae aan die
punt van die agterlyf. Op hul beurt is
naaldekoker-nimfe se kieue binne die agterlyf
aan die agterkant van die spysverteringskanaal.
Foto
links bo: U.S. Geological Survey
Foto regs bo: NABS (www.benthos.org)
via NOAA
Van die water na die land
NAALDEKOKERS
en waterjuffers lewe deels in die water, deels op land.
As nimfe is hulle slegs vir ’n waterlewe toegerus. As
volwassenes moet hulle egter in die atmosfeer kan
asemhaal, en hul vlerke moet gou kan droog word sodra
hulle uit die water te voorskyn kom.
Volwasse naaldekokers lê hul eiers*)
in of naby water. Baie van hulle
daal netjies op die water neer en doop hul agterlywe
daarin. Die larwes of nimfe wat uit die eiers kom, leef
in die water en vervel talle kere voordat hulle
volgroeid is.
Wanneer die nimfe gereed is om die land aan te durf,
klim hulle teen die stingel van ’n plant op wat in die
water staan, of hulle lê op ’n plat klip waar die water
hulle net-net bedek. ’n Bars verskyn in die vel en die
sagte, kwesbare volwasse insekte wring hulle uit tot in
die nuwe wêreld.
REGS:
Die laaste vervelling... en die sagte, kwesbare volwasse
naaldekoker wring hom uit die nimfdop om ’n nuwe wêreld
op land aan te durf nadat hy tevore slegs waterlewend
was. Hierna wag hy ’n ruk totdat sy vlerke ontvou en sy
vel verhard—en vlieg dan sy nuwe lewe tegemoet.
Illustrasie: Project
Gutenberg
Dit duur ’n uur of twee voordat hul nuwe vel hard word.
Maar ter beskerming is die insekte nou nog so vaal dat
hulle met hul omgewing saamsmelt.
Die leë nimfdoppe wat agterbly, hang oral aan
waterplante, grotesk in vorm en posisie, stille
getuienisse van ’n hergeboorte ná ’n lang bestaan onder
die water.
Die nadele van ’n dubbele lewe is velerlei, en die
wesenlike probleem is die verandering van ’n lewe waarin
opgeloste suurstof uit water onttrek moet word tot ’n
lewe van die inneem van atmosferiese suurstof. Maar daar
is ook voordele. Die nimfe word nie so erg deur skielike
temperatuurskommelings geraak nie. En hulle hoef nie om
’n bestaan mee te ding met die hordes insekte wat mekaar
op die land verdring nie.
*)
Naaldekoker-eiers is rond en
sowat 0,5 mm in deursnee. Daarteenoor is die eiers van
waterjuffers silindries en sowat 1 mm lank.
Sittende posisies
WAAR sekere
insekte van swaartekrag gebruik maak om hulle te
oriënteer, is naaldekokers onder dié wat dit met lig
doen. Hulle sorg gewoonlik dat die lig op hul rûe val.
As ’n lig van onder af op hulle geskyn word terwyl hulle
vlieg, val die naaldekokers grond toe.
Naaldekokers rus in verskillende posisies. Baie sit met
hul agterlywe reguit boontoe. Sekere insektekundiges glo
dit is om te keer dat die sonstrale loodreg daarop val
en dit help dus om die insek koel te hou.
Terwyl hulle jag, sit die meeste naaldekokers op kaal
takkies of grasspriete, hoewel daar ’n hele klompie is
wat hulle op die grond tuis maak.
Nog ’n tipiese sithouding is dié waar die naaldekoker sy
vlerke oor die borsstuk afgebring het. Dit help allig om
hom teen die son te beskut.
Familielid waterjuffer se vlerke vou agtertoe bokant die
liggaam wanneer hierdie insek in ’n rusposisie is.
Dodemasker
DAAR is ’n
groot verskil tussen die voedingsgewoontes van die
naaldekokers en waterjuffers se nimfe en die volwasse
insekte. Die nimf het ’n gelede “arm” of labium wat aan
die onderdeel van sy mond skarnier. Aan die punt van die
arm is ’n paar skerp gepunte hake.
Dis tipies van die nimf om roerloos in die water te lê,
versteek deur sy dowwe, bruinerige kleur. As ’n stomme
inseklarwe, bloedsuier, wurm of paddavissie binne
trefafstand kom, word die arm met behulp van kragtige
spiere uitgeskiet en die slagoffer word deur die hake
deurboor.
Die “arm” word dan weer teruggevou, waardeur die kos na
die nimf se kouende bo-kaak gebring word. Hier bly die
labium ’n nuttige instrument deurdat dit soos ’n piering
gebruik word om vallende deeltjies van die prooi op te
vang. Die “arm” word dan netjies onder die kop en bors
ingevou totdat dit weer nodig gekry word. Só gevou,
verberg dit partykeer die onderdeel van die gesig en het
dit daarom ook die bynaam “die masker” gekry.
Alle volwasse naaldekokers en waterjuflers is
roofgierige jagters en baie is kannibaals. Sekere soorte
vreet feitlik net muskiete, maar groter soorte verkies
skoenlappers, motte en bye, asook kleiner lede van hul
eie soort. Dit is bekend dat die grootste naaldekokers
selfs paddatjies en vissies vang.
Waterjuffers fladder tussen die oewerplante rond waar
hulle plantluise, motjies en blaarspringers bykom.
Die bors-segmente van naaldekokers en waterjuffers lê
skuins sodat die pote net onder die kop saambondel om ’n
“mandjie” te vorm waarmee hulle insekte kan opskep. Die
kos word na die getande kake oorgeplaas en word
gewoonlik sommerso gedurende die vlug verorber, hoewel
party naaldekokers hul prooi terugdra na waar hulle sit.
Dansende drake
IN Engels
word die naaldekoker ’n “dragonfly” (draakvlieg) genoem—en watter beter beskrywing kan daar wees vir hierdie
verskrikking van die vlieënde insekte? Sy kragtige,
woelige gevlieg is onder die indrukwekkendste van alle
insekvlugte. Die twee pare vlerke klap onafhanklik van
mekaar wanneer hy vlieg en maak die insek wonderlik
bedrewe in die lug. Hy kan skielik stop, skerp links of
regs draai, in die lug bly hang en selfs agteruit vlieg.
Met hierdie kranige beweeglikheid maak die naaldekoker
kleingeld van swerms parende muggies en ander klein
insekte. Die mannetjies in hierdie swerms dans op een
plek op en af om die wyfies te lok. Omdat naaldekokers
ook op en af kan dans, vang en vreet hulle die muggies
net daar op. Dis ’n baie doeltreffender jagmetode as dié
van voëls soos die swaeltjies wat telkens maar weer deur
insekteswerms moet duik om kos te kry.
Anders as talle ander insekte, het naaldekokers nie die
toerusting om hul vlerke ál vlieënde te laat ineensluit
sodat dit as ’n eenheid funksioneer nie. Desondanks kan
hulle die vier vlerke as ’n onbeweeglike eenheid
saamvoeg deur middel van spiere in die borsstuk. Dit
stel naaldekokers in staat om te sweef en energie te
spaar.
Naaldekokers kan merkwaardig vinnig vlieg—party
soorte teen 30 km/h—en is boonop indrukwekkende
wêreldreisigers. Daar is al waargeneem hoe talle van
hulle dieselfde trekroetes as voëls en vlinders volg en
só algaande van die skoenlappers voorlê en opvreet.
Waterjuffers, daarenteen, is meer gesete insekte, hoewel
’n paar van hulle met die wisseling van die seisoene tog
deur ’n beperkte treklus beetgepak word.
Naaldekokers het in die reël groter vlerke as
waterjuffers, hoewel die grootste vlerke van almal tot
die waterjuffer van Suid-Amerika behoort. Dié het
volgens een bron ’n vlerkspan van by die 20 cm.
Die uitgestorwe naaldekokers van die jong dae van die
aarde was veel groter—was trouens die grootste
insekte wat ooit geleef het. ’n Reuse-naaldekoker het,
volgens sy gefossileerde nalatenskap uit die Karboniese
tydperk, ’n vlerkspan van sowat 60 cm gehad.
Die ene oë
VAN mense
word gesê dat dit hul oë is wat jy heel eerste raaksien.
As ’n mens hulle van baie naby bekyk, kan dit eweneens
van die waterjuffer en naaldekoker gesê word. Praat van
yslike oë—dit beslaan die grootste gedeelte van die
kop.
Die rowende naaldekokers het buitengewoon groot oë bo-op
’n kop wat vrylik sywaarts, agtertoe, vorentoe en
ondertoe kan draai. Die oë is sensitief vir die
geringste beweging en dit maak hulle gedugte jagters.
Daar word gemeen dat hulle die grootste aantal ommatidia
(afsonderlike oogfasette) van alle insekte het—tot
sowat 30 000. (Kyk foto van
naaldekoker-oë in hoofstuk 1 van hierdie reeks,
afdeling:
Oë van
die insek.)
Waar die oë van die naaldekoker naby mekaar sit, is die
kleiner oë van die waterjuffer weerskante van die kop en
dit laat hulle soos handgewigte (“dumbbells”) lyk.
Altwee insekte het binokulêre sig (dit beteken dat albei
oë saam gebruik word om te kyk).

BO: Die oë en koppatrone van ’n waterjuffer in
Arkansas, Amerika.
Foto:
Opo Terser,
wat dit op
hierdie bladsy by
Wikimedia Commons op die wêreldwye web
gepubliseer en gelisensieer het ingevolge
die
Creative Commons
Attribution 3.0 Unported-lisensie
|