|
Strooptogte van die gevreesde vrate

BO:
Sprinkane op die verwoestingspad... en hierdie
dreigende kontingentjie kan maar net ’n klein, klein
deeltjie van legioene wees...
Foto:
World News Network / Public Domain Image
Sprinkaan. Noem net die woord aan ’n saaiboer en hy
dink aan welige gesaaides wat binne ’n ommesientjie
tot erbarmlike stoppels weggevreet is. Daar is sowat
sewe sprinkaanspesies wat groot verwoesting saai en
selfs hongersnood kan bring. Lees hieronder meer oor
die strooptogte van die gevreesde vrate...

BO: ’n Byna honderd jaar oue sprinkaanfoto
(-illustrasie?) uit 1915.
Foto bo:
U.S. Library of Congress / Public Domain Old
REGS: ’n
Onheilspellende wolk van stropende spinkane wat daarop
uit is om elke groenigheidjie te verteer.
OP ’n snikwarm dag hou ’n
boer inspeksie in die veld. Alles lyk vreedsaam. Dan
hoor hy ’n veraf geritsel en gesuis. Aan die horison
sien hy ’n grys newel. Donderwolke? Rook?
Die geluid word harder. Sy skape begin onrustig
rondmaal. Die hemel verdonker en die grys wolk is op
hulle. Bruin sprinkane, hordes van hulle, onverskrokke,
skynbaar besete van die honger, bedek die land soos ’n
golwende mantel en verslind elke blaartjie en grasspriet
in hul drif.
Dae lank hang hulle in die lug. Saans gaan sit hulle op
die gesaaides. Omtrent niks wat ooit groen was, bly oor
nie, nie eens die bas aan die bome nie. Die sprinkane lê
hul eiers in die grond—die broeiende sade van ’n nog
katastrofe later...
Dis ’n toneel wat sekere Suid-Afrikaanse boere maar te
goed ken. Elke af en toe moet bestrydingseenhede maar
weer opruk om van hierdie alles verterende
sprinkaanhordes dood te maak. Die bespuitings kan
miljoene rande kos.
REGS:
’n Sprinkaan onderweg na skade...
Foto: Earth
Observatory / NASA
Maar selfs Jan van Riebeeck moes al in sy eerste somer
aan die Kaap toesien hoe sy tuin deur dié klein
verdelgers verwoes is. En oor die eeue heen is baie
swart stamme deur hongersnood bedreig nadat hul oeste
weggevreet is.
Ons laaste ernstige sprinkaanplaag in die twintiger- en
dertigerjare van die twintigste eeu het elf jaar geduur.
Tot daardie tyd kon die boere niks aan die insekte doen
nie. Hulpeloos soos hulle was, kon hulle hulle maar net
op die sprinkaanvoëls verlaat, wat vinniger as sprinkane
kan vlieg en die insekte in die lug vreet.
Hoe ’n swerm ontstaan
WAT veroorsaak ’n sprinkaanplaag? En hoe verskil dié
trekswerms van die gewone sprinkaan wat ons in ons tuine
sien?
Die skielike verskyning van swerms was altyd ’n tergende
geheim, totdat wetenskaplikes in 1921 ontdek het dat die
trekker en die alleenlopende korthoring-sprinkaan een en
dieselfde insek is, al lyk hulle so verskillend.
Die Suid-Afrikaanse bruinsprinkaan het byvoorbeeld twee
heeltemal verskillende vorms. Die
alleenloper-voetgangers is gewoonlik groen, bruin of
grys; die swermvoetgangers het helder swart-en-oranje
patrone. (Dié staan bekend as rooibaadjies, omdat hulle
in kolonne marsjeer soos die Britse rooibaadjie-soldate
in die Eerste Anglo-Boereoorlog.)
Sprinkane trek in die reël ná ’n paar jaar van gunstige
klimaatstoestande, met genoeg kos en water, asook die
regte temperatuur. Namate die voetgangers in ’n sekere
gebied toeneem, veroorsaak die verdringing dat hulle
mekaar irriteer. Dit lei tot die swermfase. Die nimfe
word donkerder, koorsiger en aktiewer.
Uiteindelik begin die hele menigte marsjeer asof hulle
deur ’n massapsigose voortgedryf word. Algaande word
hulle volwasse en ontwikkel vlerke en begin vlieg.

BO: Alleenlewende sprinkane verskil van
sprinkane in die swermfase, nie net wat hul
kleure aanbetref nie, maar ook in hul vorm, reuk
en gedrag. Die mees dramatiese kleurveranderings
is te sien by die nimfe, soos dié op hierdie
foto’s.
Foto:
Compton Tucker / GSFC / NASA
Eet en
word geëet
TREKSPRINKANE teister die mens al van die vroegste tye
af. Dink maar aan die sprinkane in die tyd van Moses die
agtste plaag van Egipte was.
Daar is sowat sewe spesies wat groot verwoesting saai en
hongersnood kan bring. In Suider-Afrika is die ergstes
die bruinsprinkaan en die rooisprinkaan.
Die woestynsprinkane is egter die berugste vreters.
Hulle word in die woestyne van Noord-Afrika, die
Midde-Ooste, Arabië, Pakistan en Indië aangetref.
Ironies genoeg is die vernielsugtige treksprinkane
eintlik ’n ryk proteïenbron. Johannes die Doper het
hulle geëet en selfs vandag nog is hulle ’n heerlike
gereg vir die Algeryne.
Die statistieke oor swerms is indrukwekkend. Die gewig
van ’n groot swerm is al op 15 000 ton geskat en die
daaglikse voedselinname is glo gelyk aan dié van 1,5
miljoen mense.
Ná ’n sprinkaan-inval vrek die diere dikwels van die
honger of omdat hulle gedwing word om giftige plante te
vreet wat die sprinkane oorgeslaan het. Hongersnood tref
die mense. Deesdae kan regerings plae beheer deur gif te
spuit, maar dit maak ook ander diere dood.

BO: Wat verorber ons vandag? Lekker, sappige
gebraaide sprinkane, vooraf gemarineer in
kruiesous! Maak net seker dat jy eers
die vlerke, pote en sulke stekelrige dele
verwyder voordat jy braai... Sprinkane is wel ’n ryk proteïenbron, dog
sien jy rêrig kans om hierdie krakerige goggas te
eet soos Johannes die Doper gemaak
het? Vir party mense is hulle tog tot vandag
toe ’n heerlike gereg—maar die meeste van
ons sterflinge sal stellig nooit aan die
idee byt om aan ’n sprinkaan te hap nie. Of sal
jy?
Foto
deur
Fraser Lewry,
wat dit op
hierdie bladsy by flickr op die
wêreldwye web gepubliseer en dit
gelisensieer het ingevolge die
Creative Commons
Attribution-Non-Commercial-Share Alike 2.0
Generic-lisensie.
Berugte plantvrate
IN die boek Joël in die Bybel word die verwoesting
beskryf wat sprinkane saai: “Voor die koms van die
sprinkaanswerm is die veld soos die tuin van Eden; as hy
verby is, is dit ’n onbewoonbare woestyn. Hy laat niks
oorbly nie.”
Sprinkane vreet meestal plante. Hul monddele bestaan uit
’n paar skerp, getande bytkake bekend as mandibels, wat
sywaarts werk, bra soos ’n skêr, om stukkies
plantmateriaal af te kou.
Agter dié lê twee maksillae of onderkake. Aan die punt
van elkeen is ’n tweetal strukture, die galea en
lacinea, wat help om die kos te hou en te manipuleer.
Elke maksilla het ook ’n gelede maksillêre taster wat
sintuiglik is en plantkos kan proe.
Agter die maksillêre tasters is die labium of onderlip
met sy labiale tasters. Die labium keer dat kos uit die
mond val terwyl dit gekou word en die tasters is ook
sensories.
As jy van voor na die gesig van ’n sprinkaan kyk, sien
jy nog ’n struktuur, die labrum of bolip tussen die
mandibels. Dit beskerm die monddele daaronder en lei kos
tussen die kake deur.
Bobaas-vlieërs
SPRINKANE is meesters van insekvlug. Woestynsprinkane
kan byvoorbeeld nege uur lank vlieg. Dié eienskap bring
mee dat sprinkane ver na kos kan soek, maats kan soek om
te paar en van hul vyande kan wegkom. Vlug is veral
belangrik vir treksprinkane wat oor die aardbol moet kan
vlieg.
Volwasse sprinkane het twee paar goed ontwikkelde
vlerke. Dié bestaan uit ’n dubbele laag uiters dun
chitien met ’n netwerk van are. Die voorvlerke word
egter nie vir vlieg gebruik nie, maar dien as
beskermende bedekkings vir die ondervlerke wat soos ’n
waaier oopmaak en dikwels pragtig gekleurd is. Die
bedekkings word weg van die vliegvlerke gehou wanneer
die sprinkaan vlieg en dien as balansorgane.
Van allerhande kleure en geure
DAAR is wêreldwyd meer as 10 000 sprinkaanspesies,
waarvan ’n groot deel in die trope aangetref word.
Só is daar die klipsprinkaan wat vir beskerming op
doeltreffende kamoeflering staatmaak. Hy lyk soos
klippe, dooie blare, boombas of takke en kan gewoonlik
net raakgesien word as hy beweeg.
Ook blaasopsprinkane se kleure laat hulle met die
agtergrond saamsmelt sodat vyande hulle miskyk. Hulle is
meestal groen, maar party is pienk en ander het
aanskoulike vlekke. Die mannetjies maak ’n geluid baie
soos dié van ’n groot blaasoppadda.
’n Ander soort, die melkbos-sprinkaan, vreet, soos sy
naam aandui, slegs melkbosse.
Sprinkane behoort tot die superfamilie Acridoidea in die
orde Orthoptera. Die treksprinkaan word geklassifiseer
as Locusta migratoria.
Kampioenspringers
VIR hul gewig en grootte is insekte die sterkste
springers in die diereryk. En sprinkane blink uit op dié
gebied. As die mens byvoorbeeld die gewone veldsprinkaan
se springvermoë gehad het, sou hy ’n derde van ’n
rugbyveld ver kon spring. Loodreg sou hy bo-oor ’n
vyfverdiepinggebou kon laat waai.

REGS:
Klein maar “getryn”... om ’n bars te spring.
Foto: World
News Netword / Public Domain Image
Sprinkane se agterpote is besonder lank en groot en die
hoek tussen die dy en skeen besonder klein. Wanneer die
hoek skielik vergroot word, skiet dit die sprinkaan in
die lug op. Die agterpote werk boonop saam en dit gee
nog meer krag aan die spronge. Die agterpote het sterk
spiere wat fyn beheer word sodat die springkrag byna agt
keer groter as die insek se gewig is.
Insekte spring om aan hul vyande te ontsnap. Sprinkane
spring altyd wanneer die serkus (’n groeisel waarvan
daar twee onderaan die agterlyf is) geprikkel word.
Hierdie gevoelsorgane reageer op die effense verandering
in die lugdruk wat deur klankgolwe of ’n naderende
roofdier veroorsaak kan word. Wanneer die prikkeling
plaasvind, word impulse oorgedra na die senuwees wat die
springspiere beheer. |