|
Wonderlike vleuels van die insek |
Wieke op die wind
Hul ragfyn vlerke voer hulle mee oor al die
windstreke van die wêreld om nuwe plekke te
koloniseer, aan gevare te ontsnap en kos te
soek. Insekte is ou pioniers van die lug en dis
juis hierdie vermoë wat hulle so verstommend
suksesvol maak...

BO: ’n
Naaldekoker (spesie Hemicordulia tau) in vlug in
Swifts Creek, Victoria, Australië. Naaldekokers se
vlugvermoëns is verstommend. Hulle woerts, hulle warts,
hulle wikkel en hulle maneuvreer... en kan soms self seë
oorsteek. Die vleuels word aangedryf deur spiere wat
regstreeks aan die vlerkbasisse gekoppel is.
Foto:
Fir0002
(webwerf.
www.flagstaffotos.com.au)
wat
dit op
hierdie bladsy by Wikimedia
Commons op die wêreldwye web gepubliseer het en
gelisensieer het ingevolge die
GNU Free Documentation License,
slegs Weergawe 1.2 soos gepubliseer deur die
Free Software Foundation;
met
geen Invariante Seksies, geen Voorbladtekste en geen
Agterbladtekste. ’n Kopie van die lisensie is vervat in
die afdeling getiteld "Text
of the GNU Free Documentation License."
|
Ragfyn vlerkies van die naaldekoker...
volmaak gevorm om vry deur die lugstrome te
beweeg
 |

BO: Die vlerkies van naaldekokers is besonder
dinamiese strukture, geen eenvoudige plat
voorwerpies nie. Die riffels in die vleuel sorg
byvoorbeeld wonderbaarlik vir verminderde
wrywing, en naby die vlerkpunt is ’n gewiggie
wat die vlerkpuntgebied met elke vlerkslag laat
buig en aërodinamiese doeltreffendhrid verhoog.
Wat meer sê, naaldekokers kan vlieg met
verskillende van hul vlerke wat verskillende
dinge doen. Hul vliegkunsies is steeds baie
beter as enigiets wat die mens al ooit probeer
nadoen het.
Krediet:
Christopher Adlam,
wat die beeld op
hierdie bladsy
by Wikimedia
Commons op die wêreldwye web gepubliseer het en dit
onder meer gelisensieer het ingevolge die
Creative Commons
Attribution ShareAlike 2.5-lisensie,
wat onder meer erkenning van die bron vereis
|
... en hier’s ’n nagemaakte vlieënde
naaldekoker (maar kyk net hoe strak en kru
lyk sy vlerke!)
 |

BO: In
die museum van die Amerikaanse Inligtingsdiens (Central
Intelligence Agency of CIA) in McLean, Virginië, is hierdie
nagemaakte vlieënde insek, wat as die
“insectothopter”
bekend staan. Dit is meer as dertig jaar gelede as ’n
spioenasiehulpmiddel ontwerp—’n luistertoestel wat tot
naby sy teiken moes vlieg om gesprekke af te luister wat
belangrike inligting sou kon bevat. Hoewel die
“insectothopter”
nooit operasioneel aangewend is nie, was dit die eerste
masjientjie wat so groot soos ’n insek was en kon vlieg. Van
naby gesien, is die vlerkies van hierdie “naaldekoker” egter maar baie kru as dit
met dié van enige ware vlieënde insek vergelyk word.
Foto:
CIA Museum /
U.S. Central Intelligence Agency
VIR minstens ’n miljoen
verskillende soorte insekte is die aarde ’n
aanloopbaan—vir opstygings en landings in ’n daaglikse
lugvertoning vol akrobatiese maneuvers.
Insekte is ou pioniers van die lug en dis juis hierdie
vermoë wat hulle so verstommend suksesvol maak. Hul
ragfyn vlerke voer hulle mee oor al die windstreke van
die wêreld om nuwe plekke te koloniseer, aan gevare te
ontsnap en kos te soek.
’n Insek soos ons inheemse motby, ook bekend as die
doodshoofmot, trek selfs die ontsaglike afstand van hier
af tot in Europa.
Dis gewoonlik die voëls wat die eer kry vir verbasende
vlugvaardigheid. Voëls is trouens soveel groter en
makliker om raak te sien dat die insekte se
vliegprestasies oor ’n lang tyd glad nie erken is nie.
Taamlik onlangse navorsing het egter getoon dat die vlug
van ’n insek geensins ondergeskik is aan dié van die
voël nie. Wat meer sê, die mees gevorderde menslike
vlugte (met vliegtuie) lyk in vergelyking daarmee bra
baie onbeholpe en primitief.
DEURSKYNEND, papieragtig, vol
piepklein aartjies—só is die fladderende vlerke van baie
soorte insekte. Tog verskil die vorm en bou van hul
vlerke ook baie, soos gesien kan word as ’n mens, sê nou
maar, ’n vlieg en ’n vlinder s’n vergelyk.
Gewoonlik is die vlerke egter saamgestel uit ’n vlies
wat deur ’n aantal chitien-vlerkare versterk is.
(Chitien is ’n horingagtige stof in die insek se
“buite-geraamte”). Ons kan die vlies of membraan met ’n
sambreel vergelyk. Die vlerk-are verteenwoordig die
ribbe van die sambreel wat hom oop en styf hou.
Dis egter nie al nie. Namate jy die insekvlerk ál meer
onder die mikroskoop vergroot, kom talle ander dinge te
voorskyn op dié wonderlike aanhangsel van die insek se
liggaam: haartjies, riffels, boë of skubbe wat die vlerk
bedek en dikwels die pragtigste patrone vorm wat ’n mens
jou kan voorstel.
In die natuur is egter nie oorbodige dinge nie. Al
hierdie dele het uiteindelik ’n rol te speel om die
insek die bedrewe vlieër te maak wat hy is.
Die vlerk van ’n skoenlapper is byvoorbeeld bedek met
skubbe wat mekaar gedeeltelik oordek soos die teëls op
’n dak. Hulle vergroot die stygkrag van die vlerk.

LINKS BO: Skubbe van ’n skoenlappervlerk soos vergroot
deur ’n skandeer-elektronmikroskoop en ’n verdere
vergroting van ’n deel van die beeld (REGS BO).
Foto: William Sharp
van Arizona-staatsuniversiteit se
Ask a Biologist-webwerf
met spesiale vergunning
Op die koop toe gee die skubbe die vlerk sy kleure.
Hulle speel dus ook ’n rol in sekondêre funksies soos
seksuele seleksie, kleurwaarskuwing en kamoeflering.
Omdat die lengte en vorm van verskillende insekte se
vlerke so ontsaglik verskil, vlieg hulle natuurlik op
verskillende maniere. Party vlerke, soos dié van die
skoenlapper, het ’n starre oppervlak, terwyl ander ’n
toiingrige soom van haartjies het.
Fossiele is gevind van naaldekokers wat ’n vlerkspan van
langer as 50 cm gehad het. In vergelyking daarmee is die
vlerke van vandag se insekte amper onbeduidend klein.
Maar moet hulle nie onderskat nie! Daar word beweer dat
blindevlieë se vlerke so sterk is dat hulle selfs
vinniger kan vlieg as wat die vinnigste perd kan
hardloop. Van die groot soorte blindevlieë, wat tot 3 cm
lank kan wees, is bereken dat, terwyl hulle vlieg, daar
byna twee liter lug per sekonde deur die vlerke beweeg!
Insekvlerke is nie plat soos papier nie, maar in mindere
of meerdere mate bolrond. Dit vergroot die vlugvermoë
van die insek en hou hom stabieler wanneer hy sy vlerke
klap of sweef.
Die meeste gevleuelde insekte het twee pare vlerke—’n
paar bo- of voorvlerke en ’n paar onder- of agtervlerke.
Die vlerke het, anders as dié van voëls, geen inwendige
spierstelsel nie. Hulle word deur spiere van die toraks,
waaraan die vlerke vas is, aangedryf.
Die toraks word feitlik heeltemal deur vliegspiere gevul
en hierdie spiere kan die insek feitlik enige beweging
laat maak—neerduik, bolmakiesie slaan, sweefhang,
onderstebo vlieg, sywaarts vlieg, agteruit vlieg. En dan
kan ta byna oombliklik weer ’n nuwe toertjie uithaal.
Kyk net hoe sukkel jy byvoorbeeld om ’n lastige vlieg te
vermorsel.
En die muskiet: party soorte kan glo selfs in ’n reënbui
vir elke druppel koes en droog anderkant uitkom!
Soos by die mense is daar egter by die vlieënde insekte
ook die koersloses. Sekere vrugtetorre beland dikwels op
blink sinkdakke of in damme omdat hulle, wanneer hulle
daaroor vlieg, skielik die lig van onder kry en dan
onderstebo begin vlieg—met noodlottige gevolge.
Insekte kan óf met hul vlerke sweef óf daarmee klap dat
dit so gons. Swewers kan, net soos die voëls, van
opstygende lugstrome gebruik maak. Sprinkane is
uitstekende swewers.
By die vlerkklappers kan die spesifieke gonsgeluide juis
aan die getal vlerkbewegings per sekonde toegeskryf
word. Die vlerke van ’n huisvlieg maak 330 tot 335
bewegings per sekonde—die heuningby s’n is sowat 440.
Die geluide wat hierdie trillings meebring, kan glo met
sekere musieknote vergelyk word. Daar word beweer dat
die gonsgeluide van ’n huisvlieg met die noot F en dié
van die by met A ooreenkom.
Waar is die vernuftige platemaker wat vir ons deuntjies
kan saamstel uit al die tjir-, zoem- en gonsgeluide wat
die wêreld om ons vul?
Hoewel talle soorte insekte vlerke het, is daar baie
soorte wat hul vlerke maar min gebruik of heeltemal
vlerkloos is. Afgesien van vlieg, gebruik die vlieëndes
hul vlerke soms ook vir kamoeflering (die kolle en selfs
vals oë op skoenlappers se vlerke), as lugversorgers
(die heuningbye in hul nes) en om klanke en seine te
maak wat die mannetjies en wyfies saambring vir die
paring.
Praat van vlerksleep by ’n meisie—die gevleuelde
goggatjies het hierdie kunsie hoeka bemeester!
• • • •
’n Proefneming met
vlieënde motte
DAAR’S ’n
eksperiment wat miskien meer met insekte se gehoor te
doen as met hul vlieëry, maar straks sal jy dit nietemin
wil doen, want dis baie interessant.
Rinkel ’n bos sleutels in die aand by ’n klomp motte wat
om ’n lig vlieg. Party sal ongestoord om die lig bly
rondomtalie, maar ander sal ongewone bewegings begin
maak. Hulle sal byvoorbeeld grond toe duik, verwilderd
wegvlug of net doodstil gaan sit. Dis ’n sekere
toonhoogte in die geluid van die sleutels, vertel
wetenskaplikes, wat die motte só laat maak.
REGS:
’n Mot wat om ’n lig draai, raak oënskynlik die kluts
kwyt weens die klank van sleutels.
Die rede is dat vlermuise motte met sonar in die lug
opspoor deur klankseine uit te stuur. Sogenaamde
uilmotte kan hierdie seine hoor met hul gehoororgane wat
langs die liggaam is. Hulle maak dan allerhande wilde
bewegings om die vlermuise te probeer pypkan. |