|
N
die verste, gryse verlede het hulle al die mens gefassineer: die
weekdiere van die tussengety- en vlakwater-sones van die see.
Die voorkoms van uitheemse skulpe in die grotte van die
Cro-Magnons, ’n interessante ras van lang mense wat volgens
wetenskaplikes sowat 30.000
jaar gelede gelewe het, toon dat daar reeds vóór die antieke
beskawing die een of ander vorm van handel tussen Europa en die
Verre Ooste moet bestaan het.
Talle argeologiese
opgrawings het baie skulpe in die vullishope van prehistoriese
kombuise opgelewer, wat toon dat weekdiere as kos en die skulpe as
ornamente, gereedskap en werktuie gebruik is.
Die grootste skulpe het as drinkhouers, lampe of trompette gedien en
die kleinstes was versierings of gereedskap soos vishoeke is daarvan
gemaak.
Ná die geboorte van die beskawing het mense soos die beroemde
Griekse geleerde Aristoteles, wat ook ’n
uitmuntende seebioloog was, ’n indrukwekkende skulpversameling besit.
Dit is bekend dat Plinius die Ouere, die Romeinse natuurkenner, die
weekdiere van Italië bestudeer het.
Selfs Jan van Riebeeck het glo weekdierskulpe versamel en hulle na
Nederland gestuur.
Die slakke wat in die verlede waarskynlik die meeste om hul skulpe
geroem is, is die sogenaamde kauri’s. Die Italiaanse woord vir die
glansende skulp van die kauri is porcellana, waarvan ons woord
porselein afgelei is.
Die kauri se skulp word dan ook ’n porseleinskulp genoem. ’n Ander
naam daarvoor is muntskulp. In sekere dele van die wereld is die
skulpe by die tonne van hawens aan die Indiese Oseaan na Afrika
verskeep, waar hulle in die binneland verhandel is.

BO:
Skulpe van verskillende kauri-spesies van regoor die wêreld.
Foto deur
Bricktop, wat dit by
Wikimedia Commons
op die wêreldwye web
gelisensieer het ingevolge die
Creative Commons
Attribution 2.5-lisensie. Kortom, vrye gebruik word mits
die lisensieerder erken word.
REGS:
’n Lewende kauri. Hierdie spesifieke spesie (Cypraea
caputserpentis) is baie algemeen in die tussentyse rotsagtige
gebiede van Indo-Pasifiese Oseaan.
Foto: NOAA (Photo Collection of
Dr. James P. McVey, NOAA Sea Grant Program)
Die rykdom van sekere swart Afrika-heersers is eerder volgens die
kauriskulpe as die edelmetale in hul besit gemeet, en slawe is ook
met die muntskulpe gekoop.
Seeslakke se skulpe is ook as kenteken van dapperheid gebruik.
Oorlogshelde in Korea is toegelaat om die skulpe van die eierslak,
’n familielid van die kauri, as ornament in hul hare of om hul nekke
te dra.
Maar die beroemdste seeslakke van die ou tyd is nie om hul skulpe of
vleis versamel nie, dog vanweë ’n klein kliertjie naby hul kieue. In
die antieke kulture is die mees gesogte pigment hieruit verkry: die
kosbare “keiserlike purper”. Die Latynse woord vir die slak wat
hierdie pigment lewer, is purpura, waar die woord purper vandaan
kom.
 REGS:
Twee skulpe van die seeslak Murex brandaris, tans bekend as
Haustellum brandaris, waaruit die kosbare kleurstof in die
antieke tyd verkry is. Die blokkie LINKS toon hoe die “keiserlike
purper” lyk.
Foto van skulpe
deur
Luis Fernández García,
wat dit by
Wikimedia Commons
op die wêreldwye web gelisensieer het
ingevolge die
Creative Commons "Attribution-ShareAlike 2.1 Spain"-lisensie.
Vandag word die buikpotiges van die see hoofsaaklik om hul pragtige
skulpe geroem. Maar mense vergeet alte dikwels dat die diertjie wat
die skulp gebou het, ewe interessant is en dat baie van die
pragtigste buikpotiges glad nie skulpe vorm nie.
Struktuur van ’n skulp
AS ’n mens aan die enorme en boeiende
verskeidenheid van seeskulpe dink, is dit moeilik om te glo dat daar
’n enkele basiese argitektoniese bloudruk vir die verskillende vorms
is. En tog is daar.
Van die plat, vulkaanvormige skulpe van byvoorbeeld klipmossels tot
die spits vorms van kegelskulpe, van die puntige silhoeëtte van
purperslakskulpe tot die gladde buitelyne van kauri’s—almal is
gegrond op dieselfde basiese spiraalstruktuur.
’n Skulp is ’n spiraal wat om ’n sentrale as draai, waaraan die
spiere van die diertjie geheg is. Groei geskied van die spits van
die spiraal.
Elke winding raak progressief breër namate die diertjie groei. Die
laaste winding word die liggaamswinding genoem. Die spiraallyn, waar
een winding aan die ander raak, staan bekend as ’n naat.
Die opening waardeur die liggaam beweeg, word die apertuur genoem.
Die meeste seeslakke het ’n dekselvormige struktuur, die kieudeksel
of operkulum, wat vyande buite hou.
By die meeste slakke spiraal die windings in die rigting waarin die
horlosiewysers loop, as dit van bo af beskou word.
Daar is egter die paar uitsonderings waar die windings teen die
wysers in, of links om, loop.
Hoe die buikpotiges van
die see
van dié op land verskil
SOUTWATER- of seeslakke is die grootste groep
slakke. Daar is sowat tienduisende spesies, wat klipmossels, oesters en
wulke insluit.
Hul hougebiede wissel van getypoele langs die strand tot die
diepsee.
Party, soos bobbelvlot-slakke, lewe in die oop see, waar hulle op
vlotte van slymerige lugbelle ronddryf. Ander, soos klipmossels,
klou alte hardnekkig en min of meer bewegingloos aan rotse en ander
oppervlakke vas. Baie buikpotiges van die see grawe hulle onder die
sand in.
Die belangrikste verskil tussen land- en seebuikpotiges is dat
feitlik alle seeslakke en seenaakslakke kieue het. Sogenaamde sifons
steek soos buise van die liggaam af uit en laat die water binnevloei
wat vir respirasie gebruik word.
Soos die buikpotiges van die land is seeslakke en seenaakslakke
vegetaries sowel as vleisvretend. Hul kos wissel van seegras en
dooie organiese materiaal tot ander seediere.
Die buikpotiges van die see het baie meer vyande as dié op land.
Party skei gif af of hul afskeidings smaak so sleg dat dit hulle nie
net help beskerm nie, maar hulle ook help om hul prooi te vang.
Sekere kegelslakke het ’n “gifpyl” waarmee hulle vissies en ander
prooi doodmaak. Dit kan ook noodlottig vir mense wees.
Benewens kamoeflering en gifstowwe moet die buikpotiges van die see
in die reël op hul groot hoeveelhede eiers staatmaak om te oorleef.
Vanweë die groot verskeidenheid van seebuikpotiges is hulle ’n
versamelaar se droom. Maar onthou tog maar altyd dat net leë skulpe
versamel moet word. ’n Skulp lyk pragtig op ’n skulpkundige se
tafel, maar selfs beter aan die diertjie wat hom gemaak het.
LINKS:
’n Perlemoenskulpie van net omtrent 7 cm lank en 4 cm breed wat op
’n Suid-Afrikaanse strand opgetel is. Die woord perlemoen het
ook ’n wisselvorm, naamlik perlemoer, wat eintlik nader aan
korrek is, want dit verwys na die moer (moeder) van die pêrel, soos
ook die Engelse mother-of-pearl. Perlemoer is in der waarheid
die glinsterende binnekant van skulpe, ’n stof waaruit regte pêrels
ook saamgestel is en wat dus die “moeder” of genereerder van pêrels
sou wees.
Krediet: MSKARG
|