|
Ter inleiding: Wat stres is en hoe dit sy
slagoffers aftakel
Foto
van gebreekte potlood: U.S. Centers for Disease
Control and Prevention
ISKIEN trek
jou maag gedurig op ’n knop, omdat jy die druk nie meer
kan hanteer nie. Of knabbel jy knaend aan jou
vingernaels tot op die nerwe van jou vingerpunte. Op sy
ergste pluk jy straks selfs bosse hare uit jou harspan.
Dit voel
kompleet vir jou of jy jou skryftafel met jou vuis kan
vermorsel of ’n irriterende telefoon by die venster kan
uitsmyt of ’n gat in ’n deur kan skop van loutere
frustrasie. As jy net kon, sou jy soos ’n klewerige
geitjie teen die mure uitgehol het.
Maar jy krop
op en hou in, want jy is ’n weerlose slagoffer van die
moderne lewe. Jy is ’n willose dissipel van die
stres-draak. Spanningsdruk het jou in ’n drukgang.
Só algemeen
is stres vandag dat dit die Groot Beproewing van ons tyd
genoem word, die vernietiger van geluk en ’n goeie lewe,
selfs die moordenaar van onberekenbare miljoene mense.
Trouens,
onbehoorlike stres het bes mootlik al baie meer mense in
hul graf laat beland as al die oorloë in die mens se
geskiedenis. Teen te veel senuspanning is die brose
menslike liggaam immers baiemaal omtrent net so min
bestand as teen ’n oormag skadelike kieme in sy interne
organe.
Maar
presies wat is stres eintlik? Op sy heel eenvoudigste
kan ’n mens dit beskryf as die manier waarop jy voel
wanneer druk op jou geplaas word. Matige druk kan
produktief wees, jou die motivering gee om iets uit te
rig en jou help om dit beter te doen. Die ironie is dus
dat stres binne perke ’n goeie ding is, eintlik
noodsaaklik is om die mens te laat presteer en te laat
vooruitgaan in die lewe.
Dog te veel
druk of langdurige druk kan erg ongesond wees vir die
menslike gees en liggaam.
In
die geneeskunde word hierdie ongesonde stres gedefinieer
as ’n fisieke, chemiese of emosionele ontwikkeling wat
spanninge veroorsaak wat tot liggaamlike siektes kan
lei.
Die
Oostenryksgebore Kanadese navorser Hans Selye (1907-
1982), wat aanvanklik die spanningsdruk bestudeer het
van laboratoriumdiere wat aan onaangename of skadelike
prikkels blootgestel is, het die term stres
daarvoor bedink. Selye het sy navorsing later ook na
mense uitgebrei. Hy het drie stadiums in die reaksie op
stres geïdentifiseer:
-
Die alarm-stadium:
Die liggaam erken die stres en maak gereed vir
aksie—om óf te veg óf te vlug. Sodra die bedreiging
of stres-verwekker (“stressor”) geëien of besef
word, word adrenalien geproduseer om die liggaam
teen die bedreiging te beskerm deur onder meer die
hartkop en asemhaling te versnel en die bloedsuiker
te vermeerder.
-
Die verset-stadium:
Die liggaam herstel enige skade wat deur die
alarm-reaksie veroorsaak is—maar as die stres
voortduur, bly die liggaam op sy hoede en kan dit
nie die skade herstel nie.
-
Die uitputting-stadium:
By die voortsetting van verset, tree uitputting in
en ’n stres-verwante verstoring kan volg. Uitgerekte
blootstelling aan stres put die liggaam se
energievoorrade uit en kan selfs tot die dood lei.

Spotprent uit webwerf van: U.S. Department of State
Die beheer van stres
DIE
teenoorgestelde van stres is ontspanning. Deur in die
hitte van die stresvolste oomblikke net ’n bietjie asem
te skep, die bene te rek, miskien in die tuin te gaan
stap en die blomme te ruik, of selfs net ’n bietjie te
glimlag, kan wondere verrig vir die afgematte gees.
As die
situasie jou so omkrap dat jy op die punt is om jou
humeur te verloor, tel tot tien—of tot hoeveel ook al
nodig is om jou kalmer te maak.
Indien jy
voel of jy verdrink in ’n see van werk, moenie
paniekbevange raak (soos die hoender hier langsaan) nie. Word rustig en beplan. Stel vir
jou’n rooster op en werk daarvolgens, maar moenie jou
tot satwordens toe verknies as jy nie presies alles
gedoen kry soos jy dit wou nie. Praat met jou hoofde of
onderwysers as jy rêrig nie kan byhou nie. Gesels met
jou vriende en geliefdes as iets jou hinder. Moet opkrop
nie.
Uiteindelik
is dit van die uiterste belang dat jy genoeg slaap kry,
dat jy gesond eet, dat jy genoeg oefening kry. Kry vir
jou ’n gesonde stokperdjie waarin jy jouself gereeld ’n
bietjie kan “verloor”. As jy daarvan hou om te skep,
skep iets en indien jy dit geniet om lugkastele te bou,
droom baie.
En, les bes,
as jy hulp nodig het, kry dit. Geen sterfling kan die
hele wêreld alleen op sy wankele skouers dra nie.
Die langtermyngevolge van stres
DIE
uitputting-stadium wat in stresreaksie wat boontoe in
hierdie artikel genoem is, kan—soos ook uit die
beskrywing daarvan duidelik is—uiters nadelige
langtermyngevolge vir die streslyer hê.
Die hele liggaam van ’n mens word in die stres-reaksie
betrek. Die sintuie gewaar die sneller wat die reaksie
aan die gang sit, waarna die boodskap van gevaar of angs
deur die brein ontvang word. Dan kring dit soos die
golfies van ’n klip in ’n dam na al die liggaamstelsels
uit. Die liggaam en verstand kan tydelike stres goed
verwerk, soos waar ’n mens jou voet instinktief van ’n
warm kool af sal wegruk of straks ’n rukkie lank hard
sal werk om te presteer.
Die kinkel in die kabel kom as ons dag vir dag en
aanhoudend aan stres blootgestel word. Die stresslyer
bly in die hoogste versnelling funksioneer—gedurig
gereed om te “veg of te vlug” vir daardie meedoënlose
stresverwekker wat in sy spoor bly trap soos ’n getroue
hond.
Maar dit kan nie onbepaald so voortgaan nie. Die eerste
wat gaan breek, is die geneties kwesbare kettings in
liggaamstelsels of -organe wat die gene van familiekwale
huisves. As byvoorbeeld vernoude bloedvate ’n erflike
beproewing in jou familie is—en jy boonop ’n onfikse
oorgewig-perfeksionis en fanatieke suksesjagter is—loop
jy ’n yslike gevaar om uiteindelik weens beroerte of ’n
hartaanval in die hospitaal te beland of te beswyk.
Selfs as die
liggaam nog nie so dramaties begin ingee nie, kan dit ’n
mens nog met allerhande tekens waarsku dat jy jou so
geweldig ooreis dat jy besig is om jou eie paadjie na
die begraafplaas te plavei.
Die Engelse praat hiervan as “burn-out”(die verskynsel
van “uitbranding”). Dit word gekenmerk deur herhaalde
hoofpyne, ’n gevoel van volslae afmatting,
slaaploosheid, spierpyne, sweterigheid en
kortasemigheid, om maar ’n paar van die fisieke tekens
te noem.
Emosioneel kan die “uitgebrande” persoon vreesbevange
wees, knorrig, geïrriteerd, liggeraak, huilerig,
skreeuerig, buitensporig agterdogtig, kortom sommer erg
beklaenswaardig en miserabel. Hy (of sy) voel leeg, die
lewe raak vir hom sinloos en hy twyfel aan homself. Sy
verstand voel suf, hy vergeet dinge, raak verward. Hy
kan hom afsonder van mense en selfs wegkruip.
Dat hierdie gevolge van langdurige stres, benewens die
genoemde hart- en bloedvatsiektes, volgens die dokters
ook tot kwale soos maagsere, depressie en selfs kanker
ly, hoef niemand te verbaas nie.
Maar kom ons kyk ’n bietjie na kanker, as een van die
stres-verwante siektes, omdat die verband tussen stres
en kanker (nog) nie goed gedokumenteerd is nie.
Kanker as een van die siektes wat deur
onder meer stres aangestig kan word
OFSKOON
daar verskillende oorsake van kanker is, word stres nog
dikwels nie as ’n oorsaak gereken nie, omdat
daar
volgens
sekere medici geen klinkklare bewyse is dat dit ’n
regstreekse verwekker van die siekte is nie. Tog is daar
al hoe meer ander navorsers wat reken dat die rol van
stres in die ontstaan en verloop van sekere soorte
kanker glad nie buite rekening gelaat moet word nie.
Getuienis
is immers besig om te akkumuleer dat daar die een of
ander skakel moet bestaan tussen stres en hoe sekere
soorte kanker ontwikkel en in die liggaam vererger.
Só wys van hierdie mediese geleerdes daarop dat, as
stres die liggaam se vermoë verminder om teen siektes te
veg, dit mos vanselfsprekend ook die gestel se vermoë
moet aantas om kankerselle dood te maak.
Soos een hoogleraar dit stel: “Ek dink dit is redelik om
te sê dat stres een van die baie komponente kan wees wat
die werking van immuunstelsels verknoei en ons dus meer
vatbaar maak vir kanker en die siekte vinniger laat
ontwikkel.
Maar
stres kan net een stukkie van die legkaart wees—die
vraag is watter persentasie dit daarvan is.
My argument is dat, wat die persentasie ook al is, dit
die persentasie is wat ons die meeste kan beheer. Ons
kan nie ons gene (erflike faktore) beheer nie, maar ons
kan die manier verander waarop ons op stres reageer.”
•
Lees ook
Mieliestronk se artikel oor kanker
Drie stressors in my eie lewe
en hoe ek dit hanteer
DIE
leerder wat vir ’n skooltaak gevra sou word om drie
stressors (verwekkers van stres) in sy of haar lewe te
identifiseer en te beskryf hoe hy of sy dit hanteer, kan
miskien iets soos die volgende skryf:
•
DRIE
duidelike stressors in my lewe is:
1)
Geraas
2) Die ekonomiese krisis
3)
Die diabetes van my geliefde ouma
1) Geraas
LAAT
my dit nou maar duidelik stel: ek hou niks van ’n lawaai
nie. Die skielike gebrul van ’n motorfiets wat in die
straat voor my verbyflits, neig om my die
spreekwoordelike papalellekoors te laat kry! Klappers op
Oujaarsaand is vir my ’n onding, en donderweer jaag my
taks saam met ons gesin se dobermann-pinscher-hond onder
die bed in.
Die genoemde voorbeelde van my vrees vir geraas klink
seker ’n bietjie absurd, maar die feit bly staan dat ek
nie eens hou van ’n mensemaling waar almal deurmekaar
lag en skreeu en kattemaai asof dit die laaste ding is
wat hulle ooit op aarde sal doen nie. Maar in my
gemeenskap bevind ek my byna daagliks in so ’n
gedrang—en betrap ek myself dikwels dat ek soos ’n
styfgespanne snaar deur die geroesemoes wandel.
Wat my amperse fobie vir geraas veroorsaak het, sou ek
nie reg weet nie. Ons het maar almal ons eie
hebbelikhede, en wat vir die een mens ’n stressor is, is
vir die ander een ’n streling. Hoe ook al, ek het in die
afgelope tyd doelbewus geprobeer om liewer nie na plekke
van groot drukte te gaan as ek dit kan verhelp nie.
Miskien is die geraas-vrees in elk geval sommer ’n fase
en ontgroei ek dit een van die mooi dae.
Dan sal ek nie meer so kreun oor ’n gedreun nie!
2) Die ekonomiese krisis
DIE
wêreldwye ekonomiese krisis maak my nogal angstig, en ek
is baie seker ek is maar net een van miljoene. In ons
eie huishouding beur ons onder stygende pryse en
krimpende geldwaarde en word die muntjies deeglik
omgedraai waar ons vroeër miskien effens spandabelrig
sou gewees het.
Boonop hoor ’n mens oral om jou van mense wat hul werk
verloor het of pakkette aanvaar het of nie weet of hulle
môre nog ’n werk sal hê nie. Die stres van die
grootmense spoel noodwendig oor na ons kinders, en daar
is ’n neerslagtigheid in die lug wat partykeer so dik
raak dat dit voel of ’n mens dit met ’n mes kan sny.
Baie mense kan sulke beproewings glad nie verwerk nie.
Hulle doen drastiese dinge soos om te roof, moor, steel
of miskien selfs hul eie lewe te neem. Ek sou egter
reken ons moet vashou aan die Een Anker wat ons in tye
van voor- en teëspoed bewaar.
Daarom wil ek daarna streef om my vertroue op die Here
te plaas in hierdie stresvolle tyd. In die beskutting
van Jesus lê in elk geval die genesing van vrees, soos
daar in 2 Timoteus 1:7 in die ouer vertaling van die
Bybel staan:
"Want God het ons nie ’n gees van vreesagtigheid gegee
nie, maar van krag en liefde en selfbeheersing."
Ek moet dit glo.
3) Die diabetes van my geliefde ouma
MY
ouma, wat by ons woon en vir wie ek baie lief is, is ’n
tyd gelede met diabetes mellitus (suikersiekte)
gediagnoseer. Dit is natuurlik ’n siekte wat verhinder
dat die liggaam glukose behoorlik verbruik en opberg, en
simptome is onder meer ’n onlesbare dors, swakheid,
gewigsverlies en oormatige urinering. As dit nie
behandel word nie, ontwikkel ander komplikasies.
My ouma is ’n
stil mens wat nie maklik kla nie en haar siekte gelate
aanvaar, maar die ongesteldheid kan nie anders as om die
stresvlakke vir haar en almal om haar te verhoog nie.
Ek weet ek
doen nie altyd alles wat ek moet doen om haar moeilike
lewe geriefliker te help maak nie (en ook die
skuldgevoel is dan stresvol!), maar doen darem by
geleentheid my deeltjie.
Só hanteer ek
en my ander gesinlede my ouma se beproewing met al die
liefde wat ons in dikwels spanningsvolle omstandighede
kan monster, wel wetende van Wie ons hulp vandaan kom. |