S die naam van die
geslag
Helianthus
afgelei is van die Griekse woorde vir son en blom,
dan moet
Helianthus bolanderi
mos ’n sonneblom van ons eie Boland wees.
Korrek?
Verkeerd!
Dit wat die
Amerikaners ’n “Bolander’s sunflower” noem, is ’n
boorling van die state Kalifornië en Oregon, waar
dit hoofsaaklik in bergagtige gebiede voorkom. En
die einste Bolander is maar net een van meer as
vyftig spesies en etlike subspesies sonneblomme in
die famillie
Asteraceae.
Op die koop toe is almal inheems in
Noord-Amerika—nooit gesien dat enige rasegte
sonneblom die Wes-Kaap as sy tuisland kan hê nie.
Dit wil nie sê dat
die sonneblom—oftewel die bekende spesie wat
Helianthus annuus genoem word—nie wel deeglik sy
pad buite Amerika gevind het nie. Om die waarheid te
sê, die storie van die sonneblom is ’n sonnige
suksesverhaal by uitstek. En, raar maar waar, sy
kommersialisering het nie in Amerika begin nie, maar
in Rusland. Dit was maar betreklik onlangs dat die
sonneblom na Noord-Amerika teruggekeer het om daar
as ’n landbougewas gekweek te word.
Hoewel die
Amerikaanse Indiane die wilde sonneblomme vir
allerhande dinge gebruik het—dele van die plante
selfs teen slangbyt en as boumateriaal—het die vroeë
Amerikaanse koloniste uit Europa nie hierdie oliesaadplant verbou nie. Die
sonneblom is waarskynlik vanuit Mexiko na Spanje
gebring en van daar af na ander dele van Europa. Die
Russe het die Russiese reuse-sonneblom ontwikkel en
variëteite daarvan as saad aangebied, wat in 1893
weer in die Verenigde State beland het.
Daar is nietemin
getuienis wat daarop dui dat Indiane die sonneblom
reeds omstreeks 3000 v.C. kon begin “tem” het en wel
in die teenswoordige Arizona en Nieu-Mexiko. Die
verskillende Indiaanse stamme het dit op
verskillende maniere benut. Party het die saad
tot meel gemaal of fyngestamp vir koeke, bry of
brood, terwyl sommige die meel met boontjies,
skorsies en mielies gemeng het. Op die een of ander
manier is ook ’n kleurstof uit die sonneblom verkry
waarmee onder meer klere pers gekleur is. Die olie
wat uit die saad gepers is, is op die vel en hare
aangewend.

BO: Blomme van net ’n paar soorte van die
string plante van die sonneblom-geslag (Helianthus)
wat in Noord-Amerika voorkom.
Foto’s: U.S. Fish and Wildlife Service en U.S.
National Park Service
DIE waarde
van die sonneblom in vandag se wêreld kan kwalik
oorskat word. Sonneblomolie bevat byvoorbeeld
linolsuur, wat, na vertel word, die
cholesterol-gehalte in die bloed verlaag. Naas
mielies, koring en suikerriet is dit nie verniet een
van ons belangrikste landbougewasse nie. Trouens,
Suid-Afrika is die wêreld se tiende grootste
produsent van sonneblomsaad, en plaaslik word die
gewas in Limpopo, Mpumalanga, die Noordwes-provinsie
en die Vrystaat verbou.
Ons gebruik die
olie uit die saad vir alles van kookolie tot
margarien en die moontlikhede is ook al deeglik
beproef om dit as ’n brandstof te gebruik om
trekkers aan te dryf.

BO:
Bloeistadium van die sonneblom… en
besoekende insekte kry die kans om hulself
te voed en terselfdertyd die wonder van
bestuiwing te bewerkstellig.
Foto: Bruce Fritz / ARS / U.S. Department of
Agriculture (gewysig)

BO: Stuifmeel van ’n sonneblom soos
waargeneem deur die
elektronmikroskoop.
Foto:
Dartmouth College Electron
Microscope Facility / PD

BO: Sonneblomsaad.
Foto: U.S. Department of Agriculture
Maar ’n mens hoef
nie ver buite ons grense te soek om allerlei ander
aanwendings daarvan te vind nie, stellig van
hoendervoer tot heelsaad-happies vir kinders in die
krale ook van ons buurlande. Baie verder noord het
die Europeërs die saad al medisinaal aangewend in ’n
gesogte preparaat teen verkoues en ’n gehoes.
In die Kaukasus het
die saad weer gedien as ’n plaasvervanger van kinien
in die behandeling van malaria, en dit word ook as
’n ontwateringsmiddel en slymafdrywer gebruik.
Voorts het die Portugese die blompitte nuttig gevind
in die maak van moksa, wat in die behandeling van
wonde en infeksies gebruik word. ’n Aftreksel van
die blomme is selfs al gebruik om vlieë dood te
maak, omdat die plant bes moontlik ’n bestanddeel
bevat wat hom teen vernieling deur sekere insekte
beskerm.
Die nut van die
sonneblom lê dus hoeka nie net in sy olieryke pit
nie. Sonneblomstingels is reeds aangewend as
brandstof, veevoer en kuilvoer. In Rusland word die
as van gedroogde blomstingels, wat as brandstof
gebruik is, weer in die grond ingewerk. Kompos kan
van die saaddoppe gemaak word.
’n Tyd gelede is
ook gevind dat die doppe tot brandstof verwerk kan
word. Die Russe gebruik dit onder meer om
etielalkohol te maak en gis te kweek.
Die stingels is ’n
bron van kommersiële vesel, waarmee die Chinese
reeds weefstowwe kon optower. Ander lande
eksperimenteer om die vesel te gebruik om papier te
maak.
SONNEBLOMSAAD
word in die lente gesaai wanneer die grond tot
minstens 7 ºC verwarm het.
Saad kan ook in potte of saadkissies gesaai en later
in hul finale posisies uitgeplant word.
Waar sonneblomsaad
gesaai is, kan dit dikwels nodig wees om die
plantjies uit te dun anders sal hulle mekaar
verdring. Om versteuring tot die minimum te beperk,
moet die grond om ’n behoue plantjie vasgedruk word
nadat sy omringende maats verwyder is. Besproei nuut
gevestigde saailinge betreklik dikwels totdat die
wortels genoeg ontwikkel het.
Dit is nodig dat
die stingels van sonneblomme gestut word. Stokke sal
help om steun aan die stingel te bied en die
saailinge teen skade deur knaagdiere of voëls help
beveilig. Die geveerdes en klein soogdiertjies hou
baie van die sonneblomsaad sowel as die tenger jong plantjies.
’n Voëlverskrikker of net kan dalk nodig wees om die
plante teen plantvreters te beskerm.
Die slanke,
eenjarige plante kan uiteindelik tussen 1,5 en 3,5 m
hoog staan, maar daar word vertel dat daar in die
1500’s ’n plant in Noord-Italië was wat ’n
verstommende 12 m hoog was. Hoe ook al, sonneblomme
het ruwe en harige stingels wat in die boonste deel
vertak is. Die blare aan die stingels is meestal
afwisselend, eiervormig tot driehoekig, en
gaafrandig of getand. Verskeie ronde blomkoppe aan
die einde van die vertakkings is in die reël sowat 7
tot 15 cm breed.
Dit wat ons die
blom van die sonneblom noem, is egter veel meer as
bloot een enkele blom. Die blomkop is in der
waarheid ’n samegestelde blom met talle blommetjies
wat in die binnedeel van die kop in ’n fassinerende
spiraalpatroon saamtros. Die buitenste blommetjies
is steriele straalblommetjies wat geel, oranje of
ander kleure kan hê. Dit is die blommetjies in die
binnedeel wat tot sade ontwikkel.
|