|
ANDORA was volgens die Griekse mitologie
die wêreld se eerste vrou. En—só lui die mite verder—sy is geskape
as ’n straf vir die manne. Juis om dié rede is Pandora met vele
pragtige gawes bedeel om haar onweerstaanbaar te maak.
Maar sy sou ook uit nuuskierigheid Zeus se huweliksgeskenk, ’n kis
of ’n boks,
oopgemaak het, waaruit allerlei rampe vir die mensdom ontsnap het.
Vandag nog, wanneer daar van die “oopmaking van ’n Pandorakis” gepraat
word, word ’n daad of dade bedoel waaruit eindelose probleme of
ellende of onvoorsiene moeilikhede voortvloei.
Met die koms van Industriële Revolusie in die 1700’s en vroeë
1800’s, het dit gelyk of die mensdom se manier van lewe ten goede
sou verander. Maar met verloop van tyd was daar hoë skoorsteenpype
wat wolke van giftige gasse in die atmosfeer opgerisp het; fabrieke het
toksiese afval in riviere en spruite gestort; later het motors ook
nog bygekom en die lug met hul dampe besoedel.
Die ontwikkeling van nywerhede en die tegnologie het, soos die kis
van Pandora, ook baie onvoorsiene moeilikhede geskep, waarvan
besoedeling beslis nie die minste is nie.
(Dit bly nietemin ironies dat die kis of boks van
Pandora toe al die tyd geen kis was nie, maar ’n kruik! ’n Foutiewe
vertaling in die sestiende eeu van die Griekse woord vir kruik het veroorsaak dat mense tot vandag toe ’n verkeerde weergawe van die oorspronklike
mite geleer word.)

BO: Die
geweldige lugbesoedeling by ’n aanleg voordat toerusting
geïnstalleer is om te keer dat hoogs skadelike
swaweldioksied en rookdeeltjies in die atmosfeer ingepomp
word.
Foto: U.S. National Park
Service (deel van
oorspronklike weggesny)
Bronne van lugbesoedeling
DIE besoedeling van die lug word meestal deur die verbranding van
fossielbrandstowwe soos steenkool, petrol en olie veroorsaak.
Fabrieke (nywerhede), wat verskillende soorte stowwe vrylaat, is kennelik een
van die grootste bronne van besoedeling. Olieraffinaderye laat
byvoorbeeld ammoniak, koolwaterstowwe, organiese sure en
swaweldioksied vry.
Vervoermiddels soos motors, vliegtuie, treine en skepe is ander
belangrike besoedelaars. In die dampe van motors se uitlaatpype is
skadelike gasse soos koolstofmonoksied, koolwaterstowwe en
stikstofoksiede.
Deur die werking van die sonlig op stikstofoksiede word weer osoon
(giftige verdigte suurstof) gevorm. Dié gas kom ook natuurlikerwys
in die atmosfeer voor en is ’n belangrike sonfilter in die luglae
doer bo, maar hier vlak by die aarde is dit ’n besoedelende stof.
Saam met koolwaterstowwe vorm osoon die bekende rookmis.
Ook die tetra-etiel-lood wat by petrol gevoeg word, word
deur uitlaatpype vrygelaat en hoop in die atmosfeer op. (Geloodte
petrol word gelukkig tans deur die meeste lande uitgefaseer. Die
praktyk van ontloding is ook deur wetgewing in Suid-Afrika vasgelê,
met baie goeie gevolge.)
Die verhitting van huise, kantore en fabrieke verhoog eweneens die
besoedelingsvlak in stede, of dit nou deur middel van die
verbranding van steenkool, olie of hout of met elektrisiteit
geskied.
Wanneer fossielbrandstowwe verbrand word, word die swawel wat
natuurlikerwys daarin voorkom, in swaweldioksied omskep. Hierdie gas
beland in die atmosfeer. Vlamme met hoë temperature verander die
stikstof in die lug in stikstofoksiede.
Hierdie verskillende oksiede reageer soms met die water en ander
stowwe in die atmosfeer om sure te vorm. Suurvormende gasse en
deeltjies kan op die aarde neersif wanneer daar geen reën is nie, of
saam met reën, sneeu of mis—’n verskynsel wat suurreën genoem
word.
Winde dra dikwels die suurbesmettings honderde kilometers ver, sodat
die skade ver van die bron van besoedeling aangerig word.
Ook wanneer groot gemeenskappe se vullis verbrand word of massas
bosse weggebrand word om vir landerye plek te maak, word die lug
bevuil. Nog ’n gevaar is die sproeigif wat in die lug beland wanneer
vrugte of gesaaides bespuit word.
Gevolge van lugbesoedeling
DIE mees klaarblyklike gevolg van lugbesoedeling is dat skoon, vars
lug in stink en bedorwe, wasige lug verander word. Sekere
weersgesteldhede vererger die toestand.
’n Termiese inversie—wanneer ’n laag warm lug oor ’n laag koeler
lug lê en verhinder dat die koeler lug styg—keer dat besoedelende
stowwe opstyg en versprei. Wanneer ’n termiese inversie oor ’n stad
voorkom, kan dit ’n ernstige besoedelingsgevaar skep.
Lugbesoedeling kan ook die weer beïnvloed deur die temperatuur te
verander. Deeltjies in die lug versprei die sonstrale en verminder
die hoeveelheid sonlig wat die aardoppervlak bereik, met ’n
gevolglike verlaging in die temperatuur. Daarteenoor keer gasse soos
koolstofdioksied weer die son se hitte in die atmosfeer vas—die
sogenaamde kweekhuis-effek.
Nog ’n ernstige gevolg van lugbesoedeling is die skadelike
uitwerking wat dit op mens en dier se gesondheid het. Onder die
kwale wat dit kan meebring, is irritasie van die oë en longsiektes
soos asma, longontsteking en brongitis, en selfs kanker en emfiseem.
Lood in die lug word ingeasem en beland uiteindelik in die bloed,
waar dit maagpyn, hoofpyn, irritasie en selfs die dood kan
veroorsaak. Selfs uiters lae loodvlakke kan die breine van kinders
beskadig.
Besoedelde lug is ook skadelik vir plante. Suurreën rig groot skade
aan in Europese en Noord-Amerikaanse woude en by gesaaides, weens
die vernietiging van die bas en blare (of naaide) van die plante.
Nie net word die groei belemmmer nie, maar die plante kan ook nie
slegte weer en die aanslae van insekte en siektes so goed verduur
nie.
Suurreën is egter nie net skadelik vir al wat leef nie. Selfs harde
stowwe soos beton en staal loop deur. In party stede is geboue en
monumente wat duisende jare lank die tand van die tyd weerstaan het,
besig om onder die byt van lugbesoedeling te verkrummel.
Hoe lugbesoedeling beheer kan word
HOEWEL die probleem van lugbesoedeling steeds ernstiger word, is
daar deesdae doeltreffende maniere om dit te verminder.
Daar is byvoorbeeld metodes om die swawel uit steenkool en olie te
verwyder voordat dit verbrand word, waardeur minder rook afgeskei
word. Fabrieke, verbrandingsoonde en kragsentrales kan met spesiale
toerusting die lugbesoedeling verminder.
Besoedeling deur motorvoertuie kan beheer word deur die gebruik van
skoner brandstowwe, aanpassings in die maniere waarop die masjiene
werk en bepaalde flltreerders in die uitlaatstelsels.
Dis egter ’n duur saak om bestaande tegnieke deur nuwes te vervang.
Party industrieë het eenvoudig nie die geld daarvoor nie of is
traag om geld daarvoor te bewillig—en die publiek moet dikwels
eers kla of betoog voordat beter beheermaatreëls ingestel word.
’n Belangrike bydrae wat ons almal kan lewer, is om altyd bewus te
wees van enigiets wat die lug vuiler kan maak. Elkeen kan sy deel
doen om te help veg vir ’n gesonder atmosfeer.

BO: Suid-Afrika se een
tasbare bydrae tot die bekamping van die oormatige koolstofdioksied
wat die mensdom in die atmosfeer inpomp, is—glo dit—massiewe
aanplantings van die nederige inheemse vetplant wat as die spekboom
bekend staan. Die spekboom (Portulacaria afra), ’n bekende
plant in die Oos-Kaapse veld, staan ook bekend as olifantskos en kan
hoër staan as wat ’n lang mens lank is. Wild vreet graag die sappige
blare, maar die plante kan beweiding goed weerstaan. Daar is
wetenskaplik vasgestel dat die spekboom verstommende vermoëns
het om koolstof te berg, danksy metings op die plaas van mnr. Graham
Slater naby Uitenhage. Hoewel die reënval daar nie te waffers is
nie, is gevind dat elke hekaar op die plaas jaarliks 4,2 ton
koolstof opneem, vergelykbaar met plante in vogtige, subtropiese
woude. Daar is gevolglik besluit om spekboom op duisende hektare
grond te hervestig. ’n Mens skiet nie spek as jy sê dat Suid-Afrika
goed bedeel is met sowel besonderse plante as vindingryke mense nie!
Foto deur
Erin Silversmith,
Dit verskyn op
hierdie bladsy by Wikimedia Commons
op die wêreldwye web waar gebruik vergun word ingevolge die
GNU Free Documentation Licence,
Weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die
Free Software Foundation
Meer oor fabrieke se bydrae tot lugbesoedeling
SWAWELDIOKSIED (SO2) en oksiede van stikstof
(NO of NO2) word deur fabrieke en ander
menslike werksaamhede in die
atmosfeer vrygelaat. Dit beland óf net so op die grond, op plante en
in panne en damme óf, indien hierdie gasse lank genoeg in die
atmosfeer bly, verbind dit met waterstof en gaan in oplossing as sure.
Die sure los gewoonlik in die druppeltjies van wolke op en kan groot
afstande aflê voordat hulle uiteindelik as suurreën op die aarde
val.
Koolwaterstowwe wat byvoorbeeld deur die uitlate van motors
vrygelaat word, sal in sonlig met stikstofoksiede reageer om osoon
naby die aardoppervlak te vorm. Dit kan asemhalingsprobleme
veroorsaak en ook die vorming van suurreën bespoedig.
Wanneer suurreën op die grond val, word die swaar metale en
aluminium daarin opgelos. Wanneer dit in damme inspoel, kan die
aluminium visse irriteer, hul kieue deur slym laat verstop en hulle
uiteindelik doodmaak.
Namate ál meer suurreën in ’n dam val of daarin vloei, daal die pH
van die water. Water wat glad nie suur of alkalies is nie, het ’n pH
van 7, en met elke punt wat die pH daal, het die suurinhoud
tienvoudig vermeerder.
Naderhand vrek die waterdiere, soos visse en krappe. Al wat oorbly,
is ’n watermassa met ’n welige tapyt van groen alge.

BO: ’n
Onheilspellende rooibruin wolk van hoogs gekonsentreerde en erg
giftige stikstofdioksied (NO2)
vul die lug weens ’n beheerde ontploffing by ’n oop myn waar
daar vlak by die oppervlak na steenkool gedelf word.
Stikstofdioksied is een van die berugste lugbesoedelende gasse.
Foto: U.S. Centers for Disease Control
and Prevention
|