|
Die
raaisellewe van William
Shakespeare (1564-1616) Ploeg
die grote William Shakespeare eintlik met ’n ander dramaturg of
dramaturge se kalwers? Is al die trompetgeskal rondom hom die grootste
literêre klugspel van die afgelope eeue? Heel waarskynlik darem nie.
Dit is geen geheim dat Shakespeare wel dikwels sy temas elders gaan leen
het nie, maar die meeste Shakespeare-kenners is dit eens dat hy sy eie,
onmiskenbare stempel op sy werke kon afdruk. Tog is daar sekere
teenstrydighede in hierdie man se mondering wat steeds tergende vrae in
die lug laat hang. Of dit ooit beantwoord sal kan word, is natuurlik
’n ander vraag...
|
|||||||||||||||||||||||||
AIE
mense beskou hom as die grootste dramaturg van alle tye—hierdie
veel geroemde Engelse volkskrywer wat nou al sowat vier eeue lank ’n
unieke plek in die wêreldliteratuur beklee. Wat meer sê, sy
voortreflike pennevrugte is vandag selfs gewilder as ooit en word in
meer lande opgevoer en gelees as ooit tevore. Boonop doen die moderne
rolprent- en televisiebedryf ywerig mee om sy roem te verewig. Twee van
sy byname, wat iets van sy volgelinge se lof en bewondering vertel, is
"the Bard'' en die gemeensame "the Swan of Avon" (hy was
’n boorling van Stratford-upon-Avon, 'n
florerende markdorp in die hartjie van Engeland). En,
inderdaad, in sy blywende en selfs toenemende gewildheid word die
profesie van sy tydgenoot Ben Jonson vervul dat hy "nie van ’n
era nie, maar vir alle tye was". Hierdie
man was William Shakespeare. Omtrent elke mens met ’n bietjie
geleerdheid weet ten minste van hom. Tog is dit uiters ironies dat ons
bloedweinig van hierdie man as persoon af weet. En die bietjie wat
ons wel weet, laat sekere mense ernstig wonder of hy ooit regtig self al
daardie wonderlike goed kon geskryf het wat aan hom toegedig word. Trouens,
party mense glo vas dat die werke wat sy naam dra eenvoudig ’n ander
outeur, of selfs outeurs, móét gehad het maar om die een of ander rede
hul beslag onder die naam van die akteur Shakespeare gekry het (hy was
op sy dag ook ’n bekende Londense toneelspeler). Kortom,
dat die Shakespeare wat almal so huldig eintlik met ’n ander mens of
mense se kalwers ploeg en dat al die trompetgeskal rondom hom die
grootste letterkundige klugspel van die afgelope eeue is! Verskillende
name is al deur die jare genoem van kunstenaars wat dan konsuis die eintlike
skeppers van die Shakespeare-oeuvre sou gewees het. Bewerings het
gewissel van die filosoof en skrywer Francis Bacon en die edelman Edward
de Vere (die sewentiende graaf van Oxford) tot die dramaturg Christopher
Marlowe, om net sekeres te noem. Maar kan
dit rêrig so wees? Nou ja, seker darem nie sommer nie, reken die meeste
Shakespeare-geleerdes. Maar dit bly ’n feit dat daar sekere tergende
teenstrydighede in William Shakespeare van Stratford se mondering is.
Daar word byvoorbeeld gewonder hoe ’n man met sy eenvoudige, landelike
agtergrond en beperkte skoling die ontsaglike insig, kennis en rypheid
kon geopenbaar het wat so oorweldigend uit sy geskrifte spreek. Die
groot probleem lê by die feit dat weinig oor sy lewe opgeteken is—of
indien daar tog meer amptelike dokumente oor hom was, het hulle nie
behoue gebly nie. Hoe ook al, op die karige klompie wat wel bestaan—veral
die kerk- en regsdokumente—is
al in hele boekdele voortgeborduur. ’n Indrukwekkende profiel is
daaruit opgebou en ’n mens moet tog aanvaar dat groot dele daarvan
waar moet wees. Om
bowendien te wil beweer dat Shakespeare te "baar" was om
"the Bard" te kon gewees is, is om dalk te misken dat
genialiteit ook by die gewone burgerstand moontlik is! Sy
kinderdae en huwelik in Stratford WILLIAM
SHAKESPEARE is vermoedelik op 23 April 1564 in Stratford-upon-Avon gebore—vermoedelik,
omdat hy wel op 26 April daar in die Holy Trinity Church gedoop is,
volgens die gebruik heel moontlik drie dae ná sy geboorte. Sy
pa was John Shakespeare, ’n handskoenmaker en handelaar in wol, velle
en timmerhout, en sy ma was Mary Arden, uit ’n familie van belangrike
grondbesitters en boere. Volgens die kerkregister was William die derde
van agt spruite in die Shakespeare-gesin, van wie drie as kinders dood
is. In
William se vroeë kinderdae was pa John ’n besonder suksesvolle
sakeman wat later ook belangrike openbare poste in Stratford beklee het.
In die 1570's het dit egter blykbaar minder voor die wind met hom
gegaan.
Waar
en hoe William sy skoling ontvang het, berus in ’n groot mate op
gissings. Geleerdes vermoed dat hy die destyds gerespekteerde Latynse
skool (grammar school) in Stratford bygewoon het. Daar is geen
dokumente wat dit kan staaf nie, maar Shakespeare se kennis van Latyn en
klassieke Grieks sou neig om hierdie teorie te ondersteun. Hoe
lank William op skool was, weet ons ook nie, maar dit moet lank genoeg
gewees om ten minste die fondament vir sy merkwaardige skryfvermoë te kon
gelê het. Dit is egter eweneens bekend dat hy nooit enige universiteit
besoek het nie—een van die feite wat steeds die debat oor die ware
outeurskap van sy werke brandend hou. Die
volgende opgetekende gebeurtenis in Shakespeare se lewe is sy huwelik met
Anne Hathaway op 27 November 1582. William was toe net 18 jaar oud en Anne
was 26—en swanger. Hul eerste kind, die dogter Susanna, is op 26 Mei
1583 gebore. Die egpaar het later ’n tweeling gehad, Hamnet en Judith,
wat die lewenslig op 2 Februarie 1585 aanskou het en in die Holy Trinity
gedoop is. Hamnet is op ’n jeugdige elf, twaalf jaar oorlede. Shakespeare
in Londen SEWE
jaar lank verdwyn William Shakespeare effektief uit alle argiefstukke om
omstreeks 1592 in die hoofstad Londen op te duik. Hy is nou al ’n
bekende akteur en dramaturg, maar hy het
sy gesin in Stratford agtergelaat. Volgens een vertelling het hy Stratford
omstreeks 1586 verlaat, nadat sir Thomas Lucy, ’n plaaslike vrederegter,
hom daarvan beskuldig het dat hy herte uit sy hertekamp gesteel het.
Miskien steek daar tog iets in hierdie storie as ’n mens kyk na die
sprekende karikatuur van sir Thomas as Justice Shallow in Shakespeare se
werk The Merry Wives of Windsor. Dit
is natuurlik ook moontlik dat Shakespeare bloot Londen toe gegaan het om
werk te kry sodat hy sy gesin kon onderhou. Straks het hy geselskappe van
swerwende toneelspelers op sy tuisdorp gesien en het dié beroep vir hom
aanloklik gelyk. Wat
die geval ook al was, in 1592 word daar in Londen duidelik na sy persoon
verwys wanneer die dramaturg Robert Greene hom in ’n rare pamflet bykom.
Greene kryt hom uit as "
’n verwaande kraai… wat reken hy kan die bestes ewenaar deur rymlose
verse in hoogdrawende taal te skryf". Baie van Greene se onvergenoegdheid is veroorsaak deur die feit dat Shakespeare, ’n akteur, hom aangematig het om aan verhoogstukke te peuter. Akteurs is in daardie dae, om die minste te sê, glad nie hoog geag nie. Hul stand het ook geblyk uit die feit dat hulle sleg betaal is, tensy hulle gelukkig genoeg was om die begunstiging (geldelike steun) van 'n edelman te geniet. Maar
Greene se beskuldiging dat Shakespeare die werke van ander dramaturge
geleen en hersien het, was geregverdig, want dit was immers die algemene
gebruik. Dramas het nie die status as letterkundige eiendom gehad wat
hulle vandag geniet nie en, sodra hulle aan die toneelspelers verkoop was,
kon die akteurs dit hersien en aanpas soos hulle dit goed gevind het. Shakespeare
het selfs dikwels sy eie dramas herskryf om by die akteurs of die betrokke
situasies aan te pas. Hy het ook die temas en toneelstukke van andere
vrylik gebruik. Só het hy byvoorbeeld dikwels Holinshed se Chronicles
en Plutarch se Lives as bronne vir sy werke gebruik. Die resultaat
was altyd ’n doeltreffender stuk werk as die oorspronklike. Ondanks
Greene se wrewel moet Shakespeare groot belofte getoon het. Teen 1594 was
hy nie net ’n akteur en skrywer vir die toneelgeselskap die Lord
Chamberlain’s Men nie (wat tot die King’s Men hernoem is nadat James I
die troon in 1603 bestyg het), maar hy was ook ’n bestuursvennoot in die
onderneming. Die troep het die groot gunsteling geword van ’n Londense
publiek wat dol oor die teater was.
As ’n
akteur was Shakespeare waarskynlik bevoeg, maar nie uitmuntend nie. Sy
superieure vernuf as ’n dramaturg was natuurlik iets heeltemal anders en
daarbenewens was hy klaarblyklik ook ’n slimmerige sakeman. In
1599 is die befaamde Globe Theatre gebou, waarvan hy ook ’n vennoot was
en waar die meeste van sy latere dramas, insluitende sy groot tragedies,
die eerste keer opgevoer is. Sy
toenemende welvaart word reeds in 1597 duidelik, wanneer hy New Place,
’n groot huis in Stratford, vir sy vrou en dogters koop. Trouens, hy
raak so beroemd en welvarend dat hy in 1612 gerieflik in Stratford kan
aftree. Hy ontvang daarna besoeke van sy vriende uit Londen. Sy
laaste jare IN
1611 stel Shakespeare sy testament op waarin hy sy eiendomme aan sy dogter
Susanna bemaak (wat in 1607 met ene dr. John Hall getrou het). Aan sy
dogter Judith laat hy £300 na en aan sy vrou Anne "my naasbeste
bed". Baie afleidings is
al gemaak oor wat die laasgenoemde sou beteken het , maar dit was heel
moontlik geen afjak vir sy Anne nie. Regtens sou sy as weduwee immers op
vruggebruik kon staatmaak tot haar eie dood, terwyl die "naasbeste
bed" maklik dié kon gewees het waarop sy en haar man geslaap het.
Die "beste bed" kon die een gewees het wat vir gaste gereserveer
is! In 1613, tydens 'n
opvoering van Henry VIII in die Globe, het ’n kanon wat vir die
verskyning van die koning afgevuur is, die strooidak aan die brand laat
raak. Binne ’n uur was die teater heeltemal verwoes. Dit is die jaar
daarna herbou, hoewel Shakespeare hom toe al aan die teaterlewe onttrek
het. Hy
het nietemin baie geld as gevolg van die brand verloor, maar tog
welgesteld gebly. Hy het in die oprigting van die nuwe Globe gedeel. ’n
Paar maande voor die brand het hy ook ’n huis as belegging in ’n
deftige buurt van Londen gekoop. In April 1616
-- glo op 23 April, op sy verjaardag, dog dalk moet ’n mens dié datum
maar met ’n knippie sout neem -- is die befaamde digter en dramaturg in
sy huis aan koors oorlede. Hy is begrawe binne-in die kerk waar hy gedoop
is, langs die hoë altaar, soos dit die beroemdste burger van Stratford
betaam. Op sy grafskrif, wat vermoedelik deur homself geskryf is, vervloek
hy enigeen wat dit sal durf waag om sy beendere te versteur. Niemand het
in elk geval nog ooit probeer nie! In
hierdie artikel het ons die kollig op Shakespeare se werk as akteur en
dramaturg laat val, maar hy word ook geëer as een
van die grootste digters wat Engeland ooit opgelewer het. Sy twee lang
gedigte, Venus and Adonis (1593) en The Rape of Lucrece
(1594) en sy sonnette, wat in 1609
gepubliseer is, is meesterstukke uit eie reg, maar uiteindelik is
Shakespeare se moderne reputasie hoofsaaklik gegrond op die dramas wat hy
klaarblyklik geskryf, gemodifiseer
of in samewerking met ander geskep het. Dit is altesaam iets onder die
veertig werke. Met
dit alles gesê, huiwer die tergende vraag dus steeds op die agtergrond of
die man van Stratford wel die groot gees kon gewees het agter die
onsterflike skeppings wat ná 400 jaar vir ’n menigte aanhangers steeds
so vars bly as vanoggend se koerant. Miskien doen ons hom ’n groot onreg
aan deur enigsins daaroor te twyfel. William
Shakespeare reik mos darem oor die eeue ná ons uit met ’n eiesoortige
nalatenskap wat waarskynlik nooit in die Westerse beskawing geëwenaar sal
kan word nie. |
|||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||