|
YNA
WEBB (77) het gereeld in die see gaan swem by Vishoek in die Kaap, waar
sy gewoon het. Tot daardie noodlottige dag in November 2004 toe sy voor
geskokte toeskouers deur 地 groot witdoodhaai
(Carcharodon
carcharias)
aangeval en gruwelik
gedood is. Die lengte van die haai is op 5,5 meter geskat.
Net die vorige April
het 地 sestienjarige branderplankryer in die Kaapse waters sy
regterbeen weens 地 witdoodhaai-aanval verloor. En in Maart 2005 is 地
32-jarige Britse toeris by Noordhoekstrand in die Kaap weer so erg deur
vermoedelik 地 witdoodhaai toegetakel dat hy inderhaas per noodhelikopter na die hospitaal
gebring moes word.
Dit het baie mense
laat wonder hoe veilig die Kaapse strande nou eintlik vir baaiers is.
Sou die Kaap as haaigebied dalk nog in dieselfde gevaarliga kon beland as Durban en sy naburige kusdorpe
voordat haainette in 1967 daar aangebring is?
Gelukkig vir die
menslike swemmers in ons kuswaters容n stellig vir die witdoodhaai self擁s
daar egter navorsers wat intensief in di� roofvis belang stel en groot
moeite doen om sy grille, gedoentes en gewoontes te bestudeer.
Dis nou navorsers soos Neil
Hammerschlag van die Universiteit van Miami in Amerika en Aiden Martin
van die Universiteit van Brits-Columbi� in Kanada. Vanaf 地 eiland in
Valsbaai by die Kaapse Skiereiland, waar duisende pelsrobbe 地 holte vir
die poot gevind het, het hierdie twee wetenskaplikes 地 studie onderneem
om die roofgewoontes van die haaie in ons Kaapse waters te beloer. In
die winter van 2004 het Hammerschlag en Martin nie minder nie as 340
aanvalle deur witdoodhaaie op pelsrobbe
binne twee kilometer van die eiland waargeneem.
Later het hierdie navorsers 地
kenner van die werkwyses van menslike misdadigers by hul navorsing betrek,
te wete Kim Rossmois wat verbonde is aan die Staatsuniversiteit van
Texas in Amerika.
En in 2009 is van hul
baie interessante bevinding berig. Volgens hierdie geleerdes lyk dit of witdoodhaaie hul jagstrategie
vooraf beplan容n, wat meer s�, of die strategie soortgelyk is aan die taktiek wat sekere
menslike reeksmoordenaars aanwend wanneer hulle hul slagoffers vermoor.
Menslike reeksmoordenaars kan
地 ankerpunt gebruik, gewoonlik 地 woon- of werkplek, van waar hulle hul
aanvalle in die omtrek doen, 地 punt waarvan die ligging mettertyd deur
speurders bereken kan word. Witdoodhaaie swem eweneens nie
doelloos in die see rond om lukraak op hul volgende maaltyd af te kom
nie, maar identifiseer self 地 殿nkerplek� waaruit hulle kan toeslaan en soek dan in
die omringende moordgebied op hul volgende slagoffer.
Wie稚 ooit ges� haaie is
bloeddorstige stommelinge wat net vreet en vergeet en op geen manier in
staat is om beredeneerd te dink nie! Hoe ook al, dit maak die meeste van ons nie minder bang vir hulle
nie...
DIE kille
vrees wat mense beetpak wanneer hulle van haaie hoor, setel in die
oerinstinkte van die mens. Hoewel oneindig meer mense in motorongelukke
en talle meer in vliegongelukke as in haaikake sterf, klim ons vreesloos
in ons karre en vliegtuie, maar vlug in paniese angs uit die branders
selfs as ons byvoorbeeld 地 drywende tamatiekissie vir 地 getande
mensvreter aansien.
Goed en wel, s� die haaikenners, natuurlik moet 地 mens in jou pasoppens bly
vir mensvreterhaaie. Maar ons kom darem ook al 地 lang pad
sedert naastenby die middel van die twintigste eeu toe Durban die reputasie
van die gevaarlikste haaistrand ter w靡eld gehad het.
Gelukkig weet ons vandag soveel meer oor haaie en hul gedrag
dat ons met hulle kan saamlewe sonder om hulle voor die voet te wil
verdelg.
Witdoodhaaie
langs die Suid-Afrikaanse kus word selfs deur wetgewing beskerm. Met 地
openbare bekendstellingsveldtog is ook reeds by geleentheid probeer om die
publiek se siening van die witdoodhaai te verander熔m hom nie soseer as 地 杜ensvreter� te beskou nie, maar
eerder as 地 砺riendelike
monster�.
Kenners
weet die witdoodhaai is fisiek in staat om feitlik enige dier in die see
dood te maak en te verslind. Maar wetenskaplikes het jare lank
gedebatteer of hierdie volmaakte moordmasjien ook intelligent is.
Navorsers vergelyk die brein van 地 volwasse witdoodhaai met di� van 地
manta-rog. Dis maar byna die helfte die grootte van 地 manta-rog s地,
omtrent so groot soos 地 klein langwerpige lemoentjie.

BO:
Die witdoodhaai. Hy
kom onder meer langs die hele
Suid-Afrikaanse kus voor en swem tot in die vlak water. Hy het
swart ogies, 地 halfmaanvormige stert en groot, driehoekige saagrandtande. Hy kan
tot omtrent ses, sewe
meter lank word.
Foto: NOAA (gewysig)
Wetenskaplikes
gis oor waarom witdoodhaaie mense aanval. Hul breine het 地 eenvoudige
struktuur en is prim靡 ingestel op reuk en die waarneming van beweging;
die sig is nie so goed ontwikkel nie. Die wetenskaplikes glo dat,
aangesien witdoodhaaie nie tussen hul prooi kan onderskei nie, hulle
eenvoudig nie in staat is om die verskil tussen 地 rob en 地 branderplank te ken
nie!
En soos dit ho�r op in hierdie
artikel geblyk het, is robbe
地 stapelvoedsel van die witdoodhaai.
MAAR
alle haaie is natuurlik nie witdoodhaaie
nie,
hoewel alle haaie behoort tot die een klas
visse wat kraakbeen-geraamtes het (die Chondrichthyes). Die
skelette van haaie bestaan nie uit bene nie, maar uit kraakbeen, wat sowel
ligter as meer elasties is. As jy 地 haaiskelet in water kook, word dit jellieagtig.
Daar
is haaie van allerhande groottes en temperamente,
sover bekend sowat 380 soorte. Terwyl party
spesies
rats en aggressief is, is ander sku en traag, soos die
鍍rapsuutjiese� wat op die seebodem woon en die see vir skulpvis en plankton deurkruis.
REGS:
地 Verple�rhaai (Ginglymostoma
cirratum)
by Mona-eiland, Puerto Rico.
Hierdie onskadelike soort haaie lewe hoofsaaklik van ongewerwelde diertjies, wat
hulle uit die afsaksel onder in die see 砥itsif�.
Foto:
Ron Hill,
NOAA Fisheries, SEFSC-Galveston
Haaie
wissel in grootte van die dwerghondhaai, wat in die palm van jou hand kan
pas tot die 14 m lange walvishaai, wat so groot soos 地 bus is揺oogs
uiteenlopende soorte wat in dosyne afsonderlike ekologiese plekke
aangetref word. Die meeste haaie word egter in warm oseane gevind.
Haaie
word as die superroofdiere van die see beskou, met hul skerp
tande wat in sulke parallelle rye in die bek sit.
Hulle word
ook gereeld as
verstandelose moordmasjiene uitgebeeld, maar soos ons ook reeds in hierdie
artikel gesien het, is hulle in der waarheid hoogs
gesofistikeerde jagters wat hul skerp sintuie gebruik om hul prooi te
soek.
Enige van die haai se hoogs ingestelde sintuie kan hom na sy prooi toe
lei. Wanneer hulle saam gebruik word, is die slagoffer se doppie feitlik
verseker geklink. Benewens dieselfde vyf sintuie as di� van die mens,
het haaie ook nog die unieke sintuie van meganoresepsie, of 殿anraking
op 地 afstand�, en elektroresepsie, die vermo� om die swak kragveld
waar te neem wat deur ander diere opgewek word en binne 地 meter of wat
rondom hulle waarneembaar is.
Haaie
se tande en kake is hul kragtigste wapens. Die vorm en doel van hul
tande verskil, afhangende van hul voedselbron. En waaraan haaie verkies om
te byt, wissel van die voorspelbare tot die bisarre. Een soort wat
omtrent alles verslind wat voorkom, is die tierhaai. Skoene, wieldoppe,
helms, beursies en selfs ammunisie is al in die pense van tierhaaie
gevind.

BO: 地 Bielie
van 地 tierhaai.
Hierdie soort haaie kom wydverspreid in die warm se� voor en
is berug daarvoor dat hulle mense aanval. Maar di� knewel
het darem self sy tier te�gekom.
Foto: NOAA
Haaie kry in hul
lewe duisende tande, wat kom en gaan deurdat hulle vorentoe beweeg asof
hulle op 地 vervoerband is en dan gewissel word. 地 Tierhaai wissel
byvoorbeeld in net een jaar tot 2000 keer. Party haaie kan tot 30.000
tande in 地 leeftyd verloor.
REGS:
地 Haaitand... vlymskerp saag van die see.
Foto: NOAA
DIE
beskerming wat haainette aan baaiers en branderplankryers bied, is deur 地
opmerksame plaaslike visser ontdek. Hy het opgemerk dat groot haaie baie dikwels in sy nette gevang
word, maar nie ander groterige visse nie. Die rede, s� is gevind, is
doodeenvoudig fisiologies嵐n haai moet gedurig vorentoe beweeg om sy kieue met suurstofryke water
te bespoel en die bou van sy vinne laat hom nie toe om agteruit te swem
nie. As 地 haai in 地 net vasgevang word en nie meer in die water kan
beweeg nie, versmoor en vrek hy.
Omdat
hulle moet aanhou beweeg, weet ons nie eens of haaie ooit slaap nie! Anders as beenvisse het
hulle nie lugblase wat hul
dryfvermo� help beheer nie. Die meeste haaie sal sink as hulle
ophou swem. Hulle kompenseer met groot olieryke lewers wat hul gewig
in die water laer
help hou.
Tog
word gesoek na
alternatiewe vir haainette wat meer aanvaarbaar vir omgewingsbewustes kan
wees. Haaie is byvoorbeeld baie gevoelig vir
elektriese velde en die moontlikheid is al ondersoek om hierdie
roofvisse
daarmee af te skrik. 地 Toestel is juis vir vryduikers ontwerp wat
inderdaad haaie wegjaag.
ALLE
haaie is ook nie wrede roofdiere nie. Trouens,
van al die haaispesies is
daar, sover ons weet, omtrent 27 wat mense aanval. Nog 地 dosyn het
vermoedelik al mense aangeval en 地 ekstra 28 is potensieel
gevaarlik weens hul grootte en gedrag.
En
dan is daar die reuse wat so mak soos lammetjies is! Die
enorme walvishaaie, die
grootste vis in die oseane, is onskadelike kreature wat van
plankton
lewe. Een maal per jaar, met die broeityd van die koraaldiere, word walvishaaie en ander groot
planktonvreters na die Ningaloo-rif aan Australi� se weskus gelok.
Miljoene eiers en sperma en enorme hoeveelhede prote�en word in die
water vrygelaat, wat 地 reuse-oes van plankton tot gevolg het.
LINKS:
Die walvishaai... die grootste vis in die oseane, maar totaal
onskadelik.
Met 地 lengte van tot 14 m en 地 gewig van byna 10 metrieke ton, is
hierdie sagmoedige reus van die dieptes 地 indrukwekkende gesig. 湯n Mens kan
doodeenvoudig nie glo hoe groot hy is nie,� vertel 地 duiker. 泥is soos om
地 bus met vinne en 地 stert onder die water te� te
kom.�
Uitstekende
filmopnames is al gemaak met nabyskote van 地 walvishaai wat vreet. Die
oop bek sou twee volwasse mense kon hou. Tonne water word deur sy kieue
gefiltreer om plankton en kril te aas妖ie larwe-vorms van baie van
die diere van die see.
HAAIE
kom op een van drie verskillende maniere in die w靡eld:
-
uit goed
beskermde eieromhulsels (baiemaal uniek gevormde leeragtige doppe)
buitekant die ma;
-
as kleintjies wat soos soogdiere gebore word;
-
of
deur 地 kombinasie van die bogenoemde傭inne-in die ma uitgebroei
en dan gebore.
By minstens een soort, die sandtierhaai, is die
baba-haaitjies kannibalisties. Die eerste kleintjie wat in die
uterus ontwikkel, vreet ewe koeltjies sy minder ontwikkelde boeties en sussies
met huid en vin op.
REGS:
Die Zambezi-haai... net een van baie soorte in Suid-Afrikaanse waters.
Hoewel
daar baie soorte haaie is, word hul voortbestaan in die oseane bedreig.
Hulle word w靡eldwyd 疝
meer vir hul vleis gevang, asook vir hul vinne, wat in Asi� as 地
groot lekkerny beskou word. Daar is Oostelinge wat byvoorbeeld sop van die
sopvinhaai maak.
Elke
jaar word 地 wesenlike aantal haaie van allerhande soorte per ongeluk
doodgemaak, wanneer hulle in toerusting beland wat eintlik ontwerp is om
ander visse te vang. En dan word haaivangery vir die pret boonop 疝
gewilder.
Baie
broeiplekke van haaie aan die kus is vernietig of is lank nie meer wat
hulle was nie. Omdat daar weinig openbare steun is, is haaie dikwels
maar bra laag op die lys van navorsings- en bestuursprogramme.
Maar
hoekom is haaie belangrik? Alle groot roofdiere speel belangrike rolle
in hul ekosisteme. Wetenskaplikes reken haaie is al van die vroegste tye
af 地 betekenisvolle deel van voedselkettings in die see. Hulle dun
swak en gewonde diere uit en help sodoende om die bevolkings van kleiner seediere
gesond te hou. As haaie uitgewis sou word, sou dit 地 beduidende
uitwerking op die ingewikkelde web van lewe in die oseane h�.
Loop
net lig as jy jou byvoorbeeld in witdoodhaaiwater waag.
Onthou haaie is teen skemer en snags op hul aktiefste. En, as jy 地 haai
gewaar, moenie s� begin spartel dat hy jou dalk vir 地 rob kan
aansien nie. Dit kan noodlottig wees...
|