Skimmels
en kie.

BO: Individuele perde word gewoonlik
onderskei deur die kleur van hul haarkleed, maanhare en stert. Die
algemeenste kleure is skimmel (soos die perd hierbo), bruin, vos en
swart. Skimmelperde wissel van donkergrys tot wit. By die bruines is die
haarkleed lig tot donker mahoniekleurig, met donkerbruin tot swart bene,
stert en maanhare. Vosperde is koperkleurig in verskillende skakerings en
het baiemaal wit bene en ’n bles of kol voor die kop. By die swartes is
alles swart—die hare, maanhare en hoewe.
Foto:
Scott Bauer / ARS / USDA
Perdesiekte—die wrede
tirannie van
die bloeddorstige muggies
REGS:
’n Bytende muggie, een van die
Culicoides-spesies,
sit knuppeldik gedrink aan bloed deur ’n kunsmatige membraan wat ontwikkel
is om massas van die insekte vir navorsing te kweek.
Foto:
Scott Bauer / ARS / USDA
IE
vlieg in die salf, sover dit ons perde se gesondheid aangaan, is muggies.
Dit klink na ’n ligsinnige vergelyking waar iets so verskrikliks as
perdesiekte ter sprake is. Tog is die nietige muggie werklik waar die groot
sondaar wat slag om slag soos ’n wreedaardige tier onder die perde in ons eie wêrelddeel
maai.
Dis
weliswaar nie die muggies self nie, maar die virus wat hulle onder perde
versprei wat die perdetelers so vrees. Dit kan vergelyk word met die malaria-parasiet
wat deur ’n sekere muskietsoort na mense oorgedra word.
Wetenskaplikes
eien die draers van perdesiekte as bytende muggies van die Culcoides-soorte.
Tog kan dit ook deur muskietsoorte soos Culex, Anopheles en Aedes
oorgedra word, asook deur sekere bosluise. Boonop
is die bytende muggies ook die draers van bloutong, wat veral skape
aantas, en drie-dae-stywesiekte, wat meestal by beeste voorkom.
Perdesiekte
self kan ’n paar vorms aanneem. Een daarvan is die longvariant, wat ook dunkop
genoem word.
Die aangetaste perd se koors is baie hoog en hy worstel letterlik om asem
te kry. ’n Baie hoë persentasie van die aangetaste diere vrek en die
dood kom vinnig.
Dit is werklik geen mooi gesig om ’n swetende, proestende perd te sien
staan met sy voorpote van mekaar af en skuim wat by sy oopgesperde
neusgate uitkom nie.
Die
hartvariant van perdesiekte staan weer bekend as dikkop. Sowat die helfte van die lyers
vrek ná sowat ’n week. Swelling van die kop en ooglede kom veral voor,
met bloeding in die vliese van die bek en oë. Die perd se slukfunksie word
naderhand heeltemal belemmer. Daar is ook ’n
gemengde vorm van perdesiekte waar die simptome van dun- sowel as dikkop
ondervind word.
Tog
bestaan daar op die oomblik nog geen doeltreffende middel teen perdesiekte
as dit eers uitgebreek het nie. Om verspreiding te voorkom, word besmette
perde gewoonlik geslag, terwyl dié wat nog gesond is, daarteen ingeënt
word. Die insektedraers kan ook met plaagdoders gedood word, maar dit is
ongelukkig baiemaal ’n feitlik onbegonne taak.
Die
perde kan wel op stal gehou en sover moontlik afgesonder word van enige
insekte wat hulle kan besmet. Muggies is gewoonlik op hul bedrywigste net
ná sononder en teen sonop, en dit word as die groot gevaartye beskou
wanneer telers veral op hul pasoppens moet wees.
Perdesiekte
is blykbaar endemies in die tropiese gebiede van Midde-Afrika, van waar
dit gereeld na Suidelike Afrika versprei. Wanneer
uitbrake in Suid-Afrika voorkom, moet die navorsinginstituut vir
veeartsenykunde op Onderstepoort by Pretoria in kennis gestel word.
Maar
perdesiekte is natuurlik lank nie die enigste kwaal wat die perd kan tref
nie,
hierdie betroubare ry- en trekdier wat reeds so ’n lang pad met mens
saamkom.
Daar
is ook siektes met skrikwekkende name soos aansteeklike
perde-baarmoederontsteking, petegiaalkoors, perde-piroplasmose, Venezuelaanse
perde-harsing-en-rugmurg-ontsteking, blaasagtige bekvliesontsteking en
besmetting deur die Wes-Nyl-virus. Dit laat ’n mens wonder watter bitter
grapmaker dan destyds die woord perdfris uitgedink het om blakende
gesondheid te beskryf.
Want
elke af en toe is daar maar weer uitbrake van
sulke aaklighede onder perde in verskillende wêrelddele, met telers en ander
perdeliefhebbers wat naarstiglik skarrel om die verspreiding van die
siektes te voorkom.
Die
perd is immers ons hulp en bystand waardig, want hy was lank, naas die hond, die mens se beste
vriend. As
aristokraat onder die diere was hy van die vroegste tye af ons getroue
bondgenoot—in oorlog en vrede. Al die moontlike siektes ten spyt is hy sterk, vinnig en
vaardig, en boonop inskiklik en liefderyk teenoor sy eienaar en nog baie meer. "Met al
hierdie eienskappe in hom verenig," só is daar al oor die perd
geskryf, "het hy onnoemlik baie bygedra tot die vooruitgang van die
beskawing."
Ja-nee
ou perd, jy’s ’n bielie—dit moet elke mens beaam!
Wat
is ’n perd?
DIE
perd behoort tot die familie van die perdagtiges, wat ook ’n paar groepe
wilde soogdiere insluit. Een groep bestaan uit ’n klompie sebraspesies,
wat inheems in Afrika is. Dan is daar die esel-groep, waartoe onder meer
die kiang en onager van Asië en die wilde-esel van Afrika behoort.
Przewalski
se perd, wat reeds in die vrye natuur uitgesterf het, behoort tot ’n
derde groep.
LINKS:
Przewalski se perd.
Detail
van foto wat beskikbaar gestel is ingevolge GNU-vergunning
Przewalski
se perd is die enigste ware wilde perd wat nog bestaan en hy is so naby
verwant aan die gewone perd dat hulle kan verbaster en vrugbare vulletjies
voortbring. Dit is anders as waar perde en esels
kruis en die muile onvrugbaar is.
Daar
word dikwels ook na perde wat vry in die natuur rondswerf as wilde perde
verwys. Hulle is egter nie ware wilde perde nie, maar slegs die nasate van
mak perde wat die veld en bosse ingevaar en toe weer wild geraak het.
Maar
hoe het die perd dan oorspronklik by die mens uitgekom? Lees verder...
’n
Perdagtige “hond” van toeka
— en hoe die perd
die mens gedien het
REGS:
Die perdagtige Eohippus van weleer.
IN
die baie verre verlede—sê die wetenskaplikes—was die grootte en
omtrek van die vastelande en oseane oor die aardbol baie anders as vandag.
Daar het toe ook baie diere gelewe wat vandag nie meer bestaan nie.
En
net soos die piepklein chihuahua vandag nie minder hond is as die logge,
lywige Sint Bernard nie, só was daar ’n
perdagtige dier wat so groot soos ’n hond was, slegs sowat 20 cm hoog.
Dit word van fossiele afgelei wat van
hom gevind is, en die dierkundiges
noem hom Eohippus.
Geleerdes
sê hierdie eienaardige "dwergperdjie" het
mettertyd verdwyn, maar as hy vandag nog gelewe het, sou sy teenswoordige
familie, wat pure perd is, hom kwalik as een van hul eie soort herken het!
Hoe
ook al, oor presies hoe die perd hom by die vroeë mense tuis gemaak het,
kan ons maar net gis. Eintlik moet dit seker andersom gebeur het en sou
mense agtergekom het dat gevange perde tot onderdanig gedwing kon
word—sogenaamd "ingebreek" kon word—deur hulle te ry. Dit
was ’n geweldig nuttige ontdekking dat diere soos perde, esels en kamele
as rydiere gebruik kon word.
Mak
perde het omstreeks 2000 v.C. hul verskyning in Babilonië (suid van die
moderne Bagdad in Irak) gemaak. Sowat drie eeue later het die ou Egiptenare met
hulle kennis gemaak. Hierdie Egiptiese en Babiloniese perde was die
voorsate van die vinnige, ligbenige Arabierperd-rasse van die Midde-Ooste
en Noord-Afrika.
’n
Ander soort perd is weer blykbaar in Europa ontwikkel. Die swaargeboude, grofbenige Westerse perderasse
is baie vaardige trek- en
ploegdiere. Party geleerdes reken dat ’n derde oerstam in
die Britse eilande tot vandag se verskillende ponierasse gelei het.
Ook
in Suidelike Afrika is daar ’n ponie, die Sotho-ponie van Lesotho, wat heel
nuttig aangewend word omdat baie dele van dié bergkoninkrykie slegs te
perd of met donkies bereik kan word.
Tog
is alle plaaslike perde oorspronklik van elders af na Suidelike Afrika
gebring. Ons het geen inheemse perderasse nie en die naaste inheemse
familielede van die perd is sebras.
Gelukkig
het Jan van Riebeeck,
wat in 1652 die Europese teenwoordigheid aan die Kaap gevestig het, gou
werk daarvan gemaak om perde in te voer. Die ou kommandeur was glo ’n baie goeie ruiter
en sy lieflingsperd se naam was
“De Grote Vos”. Hy het dikwels lang
reise te perd na die binneland onderneem.
Omdat
Van Riebeeck egter aanvanklik nie rydiere gehad het nie, het hy ’n
boodskap aan die Kompanjie se base in Nederland, die sogenaamde Here
Sewentien, gestuur dat perde aan die
Kaap dringend nodig was. Hulle het hierop geantwoord dat hulle nie aan
sy versoek kon voldoen nie en dat hy van die plaaslike gestreepte wilde
perde moes vang en tem.
Ons
arme Jan! Nodeloos om te sê het die pogings met die pajama-perde nie geslaag
nie, en in 1653 het ’n retoervloot vier perde uit Java hier afgelaai.
Dit was die begin van die groot Suid-Afrikaanse perdestorie.
Op
die rug van die perd het die eerste vryburgers aan die Kaap hul veetroppe
beskerm, en in 1676 is die eerste berede mag teen die San (Boesmans) uitgestuur. Wat
meer sê, met perde het die Voortrekkers die binneland verken en mettertyd
mak gemaak. En die Suid-Afrikaanse Boerperd, wat uit die oorspronklike
Oosterse merries geteel is met latere byvoegings van die Engelse
volbloedperd (Thoroughbred), het terdeë sy slag in die Anglo-Boereoorlog gewys.
Ook die swartmense sou die waarde van perde leer ken en hulle goed gebruik, saam met donkies en muile.
In
die afgelope drie eeue het perdetelers wêreldwyd hard gewerk om
die verskillende perderasse te verbeter en rasse te ontwikkel wat besonder
geskik vir bepaalde take is. Só is daar vandag saalperde vir die renbaan,
jagperde met ’n groot uithouvermoë, trekperde wat swaar vragte kan
sleep en polo-ponies wat die ingewikkelende aksies van polo
geleer kan word.
Bou
van die perd
EEN
van die kenmerkendste eienskappe van die perd se anatomie is dat hy net
een toon aan elk van sy vier pote het en dat die onderste of laaste
toonbeentjie deur ’n horingagtige hoef bedek word. Ondanks—of liewer
danksy—daardie enkele toon is perde onder die grootste hardlopers onder
die diere. In hul voortbeweging raak hulle naamlik slegs met die punte van
hul tone aan die grondoppervlak.
En
wat ons die perd se knie noem, is eintlik sy handgewrig, maar dit sit ver
van die grondoppervlak, hoog teen die been. Tussen die "knie" en
die grond is een sterk been, wat in der waarheid die middelste of die derde
middelvoetbeentjie is.
Hierdie stewige been help om die bruikbare lengte van die been te
vermeerder, sodat die perd met lang hale kan hardloop.
Perde
beweeg met uiteenlopende ritmiese stappies en galoppe, dus met
verskillende gange waarin verskillende pote op gegewe tydstippe aan die
grond raak.
LINKS:
Animasie van ’n perd wat galop, gemaak van foto’s deur die Engelse
fotograaf Eadweard J. Muybridge (1830–1904), wat ’n groot deel van sy
lewe in Amerika deurgebring het en baanbrekerswerk ten opsigte van die
waarneming van die bewegings van diere gedoen het. Deur van ’n reeks van
24 kameras gebruik te maak, kon Muybridge die vraag beantwoord of perde
al vier pote in die lug het wanneer hulle galop. Dit is inderdaad die
geval, soos ook hier gesien kan word. Elke kamera was verbind met 'n
draad wat deur die bewegende perd raakgetrap is—en die kameras het op
die ry af geklik het om die beweging vas te lê.
Krediet: Openbare besit
(“public domain”) vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom
Die
lang kop is nog ’n kenmerk van die perd. Dan is daar ook die
eienaardigheid dat die hingste en merries se gebit nie dieselfde is nie.
Die hingste het drie snytande, een hoektand, vier voorkiestande en drie
kiestande aan elke kant van elke kaak, maar die merries het nie hoektande
nie.
Die
perd se gebit lyk voorts of dit vir ’n stang gemaak is. Daar is ’n wye
opening tussen voor- en kiestande in die bo- en onderkaak en dis in
hierdie opening waar die stang lê. Perde is groot grasvreters, maar nie
herkouers nie.
Sowel
hingste as merries is op twee jaar seksueel volwasse. Hulle word egter
selde vir teling gebruik voordat hulle drie jaar oud is. Die draagtydperk
is sowat elf maande en gewoonlik word net een vulletjie op ’n keer
gebore.
Dit
is dan kortliks die verhaal van die perd, ’n dier wat voor die koms van
die motor sy glorietyd gehad het, hoewel daardie tyd reeds lank verby is.
’n Mens kan jou ook nie indink wat die ridders van ouds sonder hul perde
sou gedoen het nie—hulle sou in elk geval nie ridders genoem kon gewees
het sonder dat hulle ruiters was nie! Maar die perd se rol is nou
uitgespeel as helper van die mens. Tog moet ons vir hom baie dankie sê vir alles wat hy in ons geskiedenis vir ons beteken het.
Daar
is al baie standbeelde opgerig van mense op perde wat hulle in hul lewe
onderskei het, dog daar is seker maar weinig gedenktekens wat die perd
alleen vereer. Wat is jy dus vir ons werd, ou perd? ’n Mens kan wel dié
vraag vra en dan diep daaroor dink of ons nie dalk net so ietsie meer aan
die roemenswaardige rosse van die wêreld verskuldig is nie…
|