|
|
|||
|
Hulle stam bes moontlik af van Asiate wat in die vorige Ystyd, miskien reeds van sowat 30 000 jaar gelede af, oor die destyds bevrore Bering-seestraat na Noord-Amerika gekom en toe ál meer suidwaarts beweeg het. Op hul eie was hulle heeltemal selfversorgend en vervuld... totdat die Europeërs gekom en hul eeue-oue kultuur grootliks deur ’n vreemde een verdring is...
Agtergrondmusiek: Lied
van die Nagdans (Indiaanse lied)
|
|||
ILLENDE
barbare wat op perde agter poskoetse aanstorm en soos wilde diere deur
heldhaftige cowboys afgemaai word. Dit is die beeld van die Indiane wat
geslagte lank aan die węreld voorgehou is—in rolprente en boeke oor
die Amerikaanse Wilde Weste. Hierdie Weste was ’n uitgestrekte en
ongerepte gebied wat deur die vroeë Europese setlaars in die VSA
“getem” moes word. Vandag
besef baie Amerikaanse filmmakers en andere met skaamte dat die Indiane
’n groot onreg aangedoen is met daardie eensydige voorstellings van
destyds. Hul eer is skreiend aangetas, en dit is vir Hollywood niks om
op trots te wees nie. Daarom
gee die Amerikaners die Indiane deesdae die erkenning wat hul voorsate
nie beskore was nie deur hulle nie meer so dikwels Indiane of Rooihuide
te noem nie, maar eerder “first Americans” of “native
Americans”. (Die
benaming Indiaan—Engels “Indian”—spruit uit die aanvanklike
wanopvatting van die ontdekkingsreisiger Christophorus Columbus dat
Amerika ’n deel van die Ooste, oftewel die Indiese węreld, was. Die
baie onvleiende naam Rooihuide—of “Redskins”—is weer vanweë hul
kenmerkende velkleur aan die Indiane gegee.) Maar
wie en wat was en is die Amerikaanse Indiane? Hulle
was die inheemse volkere wat die Europeërs in Noord- en Suid-Amerika
aangetref het toe die witman die Amerikas ’n aantal eeue gelede begin
koloniseer het. Daardie inheemse volkere se nasate maak vandag 1,4
persent van die bevolking van die Verenigde State uit—of dis ten
minste die persentasie wat hulself as “native Americans”
identifiseer. Slegs
sowat 1,8 miljoen van hulle is egter geregistreerde stamlede, van die
totale VSA bevolking van byna 296 miljoen, volgens ’n raming vir Julie
2005. ’n Aanmerklike deel van die Verenigde State se “native
Americans” woon in Indiaanse reservate. Die
bevolkingspersentasie van die “eerste Amerikaners” in ander lande in
Noord- en Suid-Amerika verskil aanmerklik van land tot land, en in ’n
land soos Bolivia word dit selfs op 55 persent gestel. Boonop het baie
rassevermengings met verloop van tyd plaasgevind. Daar is byvoorbeeld al
op ’n keer bereken dat slegs sowat ’n twaalfde van alle Mexikane
geen Indiaanse voorsate het nie. Maar hoewel die Indiane as inboorlinge beskryf word, was die Amerikas blykbaar tog nie altyd hul tuiste nie. Waar het hulle dan oorspronklik vandaan gekom?
Herkoms
van die Amerikaanse Indiane DIE
Amerikaanse Indiane lyk liggaamlik die meeste na die volkere van Asië.
Hulle stam dan ook bes moontlik af van Asiate wat in die vorige Ystyd,
miskien reeds van sowat 30 000 jaar gelede af, oor die Beringstraat na
Noord-Amerika gekom en toe ál meer suidwaarts beweeg het. Hierdie
seestraat moet destyds bevrore gewees het, wat ’n droogvoetse oorgang
moontlik sou gemaak het. Daar was waarskynlik verskillende klein
groepies wat op verskillende tye oor dié soort ysbrug na die Amerikas
verhuis het, en dit oor ’n lang tydperk. Hulle het heel moontlik agter
voorwęreldlike diere soos mammoete en mastodons aan getrek. Terwyl
baie van hierdie mense die nomadiese of semi-nomadiese lewenswyse
(trekkerslewe) van hul Siberiese voorouers tot in moderne tye behou het,
het hulle in sekere streke groot gevestigde kapteinskappe en selfs
gevorderde state met monumentale bouwerke en groot, georganiseerde stede
tot stand gebring. Dit
was sulke ontwikkelde gemeenskappe wat sekere gewasse begin kweek het
wat ons vandag so goed ken, soos mielies en aartappels, wat aanvanklik
heeltemal onbekend in Europa was. Ook die rook van tabak het by die
Indiane begin. Hoë
beskawingspeile is veral bereik deur groepe soos die Asteke van Mexiko,
die Majas van Sentraal-Amerika en die Inkas van Peru. In hierdie artikel
word egter hoofsaaklik op die stamme noord van Mexiko
gekonsentreer—veral op die“tipiese Indiane” met vere op die kop,
mokassin-velskoene, totem-pale, kano’s en nog wat. Aanvanklik
moet al die eerste Amerikaners nomadiese jagters gewees het wat met
klipwapens gejag het. Nadat hulle met metaal kennis gemaak het, is
doeltreffender wapens gemaak. Die meeste stamme het op die pyl en boog,
asook op die oorlogsknots en spies staatgemaak, voordat hulle die gewere
en ander vuurwapens van die Europeërs leer ken en self begin gebruik
het. Hoewel
daar, soos reeds genoem, baie verskillende groepe met hoogs verskillende
lewenswyses was, was dit eintlik die nomade van die groot
Noord-Amerikaanse Laagvlakte (“Great Plains”) wat as “Indiane”
gestereotipeer is. Die Laagvlakte is die grasvelde wat van
Sentraal-Kanada na Mexiko in die suide en van die Midde-Weste weswaarts
na die Rotsgebergte strek. Die
koptooisel met die lang vere, die tepee of tipi (Indiaanse tentwoning),
die seremoniële pyprokery, kostuums en danse—al hierdie kenmerke en
nog meer van die inboorlinge van die “Great Plains” het wyd bekend
geword toe Europese koloniste hul grondgebied binnegedring en koerante,
ander geskrifte en fotografie die voorposte gepopulariseer het.
Die
nomadiese Indiane van die Laagvlakte het met hul stamme kruis en dwars
oor die wye vlaktes getrek. Dae of weke lank sou hulle soms die enorme
kuddes bisons agtervolg voordat die jag kon begin. Hierdie Amerikaanse
buffels was ’n belangrike element, indien nie die belangste nie, vir
die voortbestaan van die stamme. Tydens
die jag is die dier sorgvuldig uitgekies. Hulle sou dan ook nooit die
mooiste en grootste diere kies nie, maar die swakkeres. Die mooistes
moes immers die voortbestaan van die kudde vir die toekoms verseker. Van
die diere wat platgetrek is, is alles boonop benut. Die vleis is in
klein stukkies gesny, gerook en daarna in leerhouers bewaar. Dit was die
Indiane se stapelvoedsel. Van
die velle is klere, skoene, tente, kano’s en skilde gemaak, van die
beendere en horings dinge soos naalde en meshewwe en van die senings
boogsnare, veters en garing. Selfs die bisons se ingewande is as
watersakke of pylkokers gebruik is, en so meer. Omdat
hierdie mense heeltemal van die natuur afhanklik was en moes lewe van
wat hulle kon vind, het hulle ’n geweldige respek vir die dinge in hul
omgewing gehad. Dit was hul oortuiging dat ’n mens maar net tydelik
hier is en alles kan en mag gebruik wat jy nodig het. Dit wat jy nie
nodig het nie, laat jy met rus. Kolonisasie
deur Europese setlaars NIEMAND
weet presies hoeveel Indiane daar was toe die blankes van Europa aan die
einde van die 1400’s die Amerikas ontdek het nie. Tog reken sekere
kenners dat daar, ten tyde van die eerste kontak met die hulle, meer as
negentig miljoen mense in Noord- en Suid-Amerika kon gewoon het, met
sowat tien miljoen in Noord-Amerika noord van die teenswoordige Mexiko. Ander
kenners meen daar was baie minder. Hoe ook al, teen die tyd dat die
Europese koloniste hul getalle begin aanteken het, was die Indiaanse
bevolkings reeds drasties uitgedun deur oorloë, hongersnood, gedwonge
arbeid en siektes wat uit Europa (die “Ou Węreld”) na die
sogenaamde “Nuwe Węreld” gebring is. Verskillende
Indiane het verskillend gereageer by die eerste kennismaking met die
witman. Party was vriendelik, ander nuuskierig, nog ander verskrik of
dadelik vyandig. Die Indiane het in die reël nie van indringers gehou
nie. Daarteenoor was hulle gretig om die blankes se goedere en wapens te
bekom en kon hulle gewoonlik oorreed word om van hul eie besittings
daarvoor te ruil. Hoe
ook al, die Europese kolonisasie van die Amerikas het die lewens en
kultuur van die inheemse volkere vir altyd verander. Om net een
skokkende voorbeeld te noem: die eerste groep met wie die
ontdekkingsreisiger Columbus kennis gemaak het, was die 250 000 Arawaks
van Hispaniola, ’n eiland in die Karibiese See. Hulle is verslaaf. Hul
kultuur is vernietig en teen 1550 was daar slegs sowat 500 van hulle
oor, hoewel van dié se nasate darem vandag nog lewe. Die
siektes wat die Europeërs met hulle saamgebring het, selfs waterpokkies
wat gewoonlik nie lewensgevaarlik vir die blankes was nie, het onder die
inheemse bevolkings gemaai omdat dié geen immuniteit daarteen gehad het
nie. Party geskiedkundiges reken dat tot tagtig persent van sekere
gemeenskappe weens Europese siektes kon gesterf het. In
die 1800’s het die voortdurende uitbreiding van die Verenigde State na
die weste groot getalle Indiane bly dwing om hulle verder weswaarts te
vestig. Gevegte, wat as die Indiaanse Oorloë bekend staan, het tussen
die VSA magte en baie verskillende stamme uitgebreek. In
die begin van 1876 het die Amerikaanse regering alle oorblywende Indiane
beveel om na reservate te beweeg. Dit, tesame met die amperse uitwissing
van die bison waarvan hulle gelewe het, het die hele Indiaanse pręrie-kultuur
tot in die kern aangetas. In
die laat 1800’s het hervormers, wat die Indiane “beskaaf” wou
maak, gesorg dat Indiaanse kinders in sogenaamde Indian Boarding Schools
opgevoed word. Daarmee is die vereuropesing van die Indiane dikwels
verseël. Nogtans
het hulle nie ten volle in die breë Amerikaanse gemeenskap versmelt
nie. Trouens, daar is vandag 563 landwyd erkende Indiaanse stamregerings
in die Verenigde State. Die VSA erken die reg van hierdie stamme tot
selfregering en ondersteun hul stamsoewereiniteit en selfbeskikking. Hulle
mag dus hul eie plaaslike wette maak, hoewel hulle beperk word deurdat
hulle byvoorbeeld nie buitelandse betrekkinge mag aanknoop, oorlog mag
verklaar of hul eie geld mag munt nie. In
die begin van die 21ste eeu is die Amerikaanse Indiane nie meer die
dappers vegters van weleer van die eindelose grasvlaktes nie, maar bly
hulle ’n kennelike deel van die Amerikaanse samelewing. Die
Indiaanse gemeenskap HOEWEL
kulturele kenmerke soos taal, kleding en gebruike enorm van stam tot
stam verskil, is daar tog sekere elemente wat deur die baie inheemse
volkere van die Amerikas gedeel word. By
die meeste was daar tradisionele geslagsrolle. Landbou was dikwels
vrouewerk, terwyl die mans oorlog gemaak en gejag het. Die vroue—die
hardste werkers—moes ook die diere wat die mans doodgemaak het,
afslag, die vleis berook en die velle brei. Ma’s
het hul babas in kokon-agtige houers (“cradle boards”) rondgedra
terwyl hulle gewerk of gereis het. Die Indiane was gewoonlik baie
toegeeflik teenoor kinders en het hulle selde gestraf, maar groot moeite
gedoen om hulle te leer.
Foto’s: U.S. National Archives and Records Administration By
baie stamme was afstamming vanuit die moederlike linie die norm en was
die kinders lede van die ma se familiegroep. Min onderskeid is gemaak
tussen ma en tante, pa en oom, broer en neef of suster en niggie. Geen
van die Indiane het ’n geskrewe taal gehad nie. Hulle het wel
prentjies of simbole gebruik om idees uit te druk, maar dit het selde
iets beteken buiten vir die mense wat dit geteken het. Op die gebied van
die beeldende kunste het die Indiane hulle egter nie onbetuig gelaat nie
en hulle in die maak van potte, juwele, weefwerk, beelde en mandjies
onderskei. Tradisionele
Indiaanse musiek het dikwels tromspelery ingesluit, en ander kere sou
enkelinge op fluite speel. Rammelaars is ook by geleentheid geskud. Daar
was baie danse met godsdienstige motiewe, soos die buffeldans,
mieliedans en reëndans.
Op
geestelike gebied sou die Indiane ’n harmonieuse verhouding met die
geesteswęreld kon nastreef, wat hulle dikwels—soos hulle geglo
het—deur middel seremoniële dade kon bewerkstellig. Die meeste van die
stamme het in die magie van die natuurkragte geglo. Vir
hulle was die Groot Gees nie almagtig nie, en die Bose Gees kon selfs ’n
deel van hom wees. Ou Man, van een Indiaanse stam, was die skepper, maar
hy kon bedrieglik, gemeen en partykeer boos wees, en soms sou slim sy baas
vang waardeur hy die onderspit sou delf. Soortgelyk
was Ou Man Pręriewolf van ’n ander stam. Hy het die slinkse aard van
die regte pręriewolf gehad, maar kon tog ook die mens se vriend wees.
Son, sy vrou Maan en hul seun Môrester was magtige persone, maar hulle
het ook swakhede gehad soos die gode in die Griekse mitologie. Jong
krygsmanne het persoonlike hulp gesoek deur lank eenkant te vas en te bid.
Hulle kon droom dat ’n dier of voël met hulle gepraat het. Die dier of
voël sou dan die persoonlike “medisyne” van die krygsman word. Die
Indiane was bang vir spoke, maar het slegs vae begrippe van ’n
hiernamaals gehad. Totemisme—die
opvatting dat die stam verwant is aan ’n dier, plant of natuurding—was
algemeen by die Noord-Amerikaanse Indiane. ’n Paar Indiaanse stamme aan
die noordweskus van Noord-Amerika het vir hulle totem-pale gemaak,
houtpale waarin simboliese figure gekerf is.
Foto: Chicago Daily News Inc In
niks het die stamme meer van mekaar verskil as in hul woonplekke nie. Die
meeste het in eengesinstuistes soos die tepees gewoon, maar baie het in
groot gemeenskapshuise gebly, en altwee soorte is wyd gebruik. Betreklik
bekend is die wigwam, met sy koepel- of kegelvorm—’n raam van pale wat
met bas, biesies of takke bedek is. Die kegelvormige wigwam het die tepee
geword, wat met die velle van bisons bedek is. Aan die binnekant uitgevoer
en met verstelbare rookflappe, was dit ’n gerieflike tuiste, selfs in
die winter. Die
Indiane was dus op hul eie heeltemal selfversorgend en vervuld... totdat
hul eeue-oue kultuur grootliks deur ’n vreemde een verdring is. Dat baie
van hulle gekersten sou raak, is goed, maar die onheilighede wat
daarbenewens hul natuurgebonde lewenswyse vervang het, is geen goeie
getuigskrif vir die kolonialisme wat eenmaal oor die węreld geseëvier
het nie. Dit
laat ’n mens ook onwillekeurig dink aan wat in Suid-Afrika gebeur het... |
|||