DIT het
’n eeuelange ontwikkeling van die
wetenskap gekos voordat ons geleerdes kon agterkom
presies hoe die mens aanmekaargesit is.
Eintlik weet hulle nog nie heeltemal nie. Tog is ons vandag oneindig nader aan die oplossing van die
groot geheim as ooit tevore. Trouens, ná ’n belangwekkende
aankondiging hieroor ’n tyd gelede, is selfs gesê dat die nuwe
deurbraak belangriker is as die maanlanding en die
splitsing van die atoom!
Met hierdie nuwe ''genetiese kaartboek''—só is vertel—beskik ons
nou oor die sleutel wat die geheime van oorerflikheid en die
oorsprong van siektes sal ontrafel. Wat meer sê, mediese navorsers sou dit
kon gebruik om
maniere te vind om siektes soos kanker, diabetes,
hartsiekte, Alzheimer en talle ander kwale te behandel en
te voorkom.
Ander geleerdes het weliswaar kort ná die aankondiging
hul voorbehoude uitgespreek en gewaarsku dat dit nog jare
kan duur voordat die mensdom werklik voordeel uit hierdie
``kartering'' kan trek.
Tog kan die bekendmaking van die prestasie nie as
voortydig afgemaak word nie. ’n Nuwe wêreld is vir
navorsers geopen, en medici en hul pasiënte wag in
spanning om te sien waarheen dit nog alles gaan lei.
Wat beteken hierdie hele projek alles en
hoe het die wetenskaplikes te werk gegaan? Ons het minstens ’n basiese kennis van die menslike organisme nodig voordat ons kan probeer begryp wat hier aan die gang is.
Wat is
selle, chromosome, DNS en gene?
ALLEREERS moet ons weet dat die mens nie ’n enkelvoudige
wese is nie, maar ’n versameling van miljoene der
miljoene piepklein selletjies. Elkeen is in staat om te
verdeel en presiese weergawes van homself te maak, en in
elk van hulle is die hele oorgeërfde samestelling van
die volledige mens uitgestippel.
Die selle is dus die basiese eenhede van die lewe. Hulle
kom in verskillende vorms voor en hul funksies is
gespesialiseerd, maar die selle van al die organe van die
menslike liggaam—trouens, van alle lewende wesens—het grondliggende ooreenkomste.
Só is die selle van ’n walvis byvoorbeeld naastenby net
so groot soos die selle van ’n muis!

Walvisfoto deur J Michael Williamson /
WhaleNet / US National Science Foundation
| Binne-in
die sel is ’n kern
(REGS) omring deur ’n halfvloeistof, wat sitoplasma genoem word. In elk
van die liggaam se duisternis selle bevat die
kern 46 sogenaamde chromosome. |
|
 |
Die genetiese materiaal en ''rugstring'' van elke
chromosoom is daardie lang string van die molekule DNS,
wat soos ’n opgedraaide touleer lyk
(kyk weer hier LINKS)—die bekende ''dubbele heliks'' (dubbele
spiraal) soos dikwels daarna verwys word.
Elke 1,8 m lange samegestelde string van die menslike DNS-molekule
bevat meer as 3 miljard sogenaamde chemiese basispare. Dié
vorm die ''sporte'' van die ''touleer'', asook die
letters in die genetiese kode.
|
Daar
is vier soorte van hierdie basisse, te wete
adenien,
sitosien, timien en guanien.
Hulle paar met mekaar op—adenien
skakel altyd met
timien
en
sitosien altyd met
guanien. |
|
 |
Die menslike genoom bevat tienduisende gene, maar dis
slegs ’n klein persentasie van die basispare wat gene
vorm. Volgens navorsers is die oorskot waarskynlik reste
uit ’n verbygegane tyd in die ontwikkeling van lewe.
Hoe het
die geleerdes dan nou vasgestel hoe die menslike genoom
lyk?
DIE nodigheid om die mens se DNS-struktuur te ontsyfer,
het in 1990 gelei tot die stigting van die Amerikaanse
Mensgenoom-Projek, wat hom ten doel gestel het om binne
vyftien jaar (later verkort tot dertien jaar) al die die
gene in die menslike samestelling te identifiseer.
Nagenoeg teen die eeuwisseling het leiers van die Amerikaanse staatsbeheerde projek
en verteenwoordigers van die bio-tegnologiese maatskappy
Celera Genomics (onder leiding van die navorser Craig
Venter) egter bekend gemaak dat hulle toe reeds, voor die
jaar 2003, ’n ''werkkonsep'' van die menslike genoom
opgestel het.
Om by hierdie prestasie uit te kom is gesofistikeerde
tegnologiese hulpmiddels soos volg ingespan (verwys liewer na die
vergroting heel bo aan hierdie bladsy om dit beter te volg):

Die geleerdes
onttrek DNS uit chromosome in ’n menseliggaam (1)
en versnipper dit tot klein segmente
(2). Die versnipperde DNS word in ’n masjien
(3) ingevoer wat elke biochemiese ''letter''
op die segment lees en daarna kort gedekodeerde grafiese
segmente uitspoeg
(4).
’n Rekenaar voeg hierdie strokies bymekaar soos ’n legkaart waarvan die teenaanliggende stukke inmekaar pas.
Rekenaarprogramme soek op die nuwe, aaneenlopende ''lint''
(5) na groepe letters wat die begin en
einde van ’n tipiese geen aandui.
Deurdat die verskillende gene geïdentifiseer is, kan
navorsers uitwerk watter van hulle proteïene vervaardig
wat siektes veroorsaak of ’n mens gesond hou.
Maar hoe kan die
identifisering van gene werklik met die
bestryding van siektes help?
NEEM nou maar die siekte tuberkulose. Dit word deur
’n bakterie veroorsaak, wat primêr die longe aanval, maar
ook ander inwendige organe en beendere. Daar is geen
ander aansteeklike siekte op aarde wat meer mense in sy
greep het nie—vandag ’n geraamde twee miljard.
Deur na die gene in aangetaste selle te kyk, het
navorsers vasgestel dat die bakterie ’n geen buite aksie
stel wat ’n proteïen vervaardig wat die immuunstelsel
waarsku. Die bepaalde proteïen word reeds as ’n medisyne
vir ander siektes gebruik—maar niemand het besef dat
dit ook teen tuberkulose ingespan kon word nie.
En dan is daar die gevaarlike kanker melanoom. Dit begin
in die vel en versprei daarna verwoed. Navorsers het
gevind dat daar slegs drie gene is wat aggressiewe
melanoomselle van minder aggressiewes onderskei. Dit
beteken dat die visier veel skerper op die kanker
ingestel kan word ten einde middels daarteen te ontwikkel.
Daar is nog verskeie ander voorbeelde. En soos ’n skrywer
in die tydskrif Time dit gestel het, is dit onmoontlik om die
nuwe prestasie van Craig Venter en sy kollegas te
oorbeklemtoon.
Binne enkele dekades, word gesê, sal die wêreld van die
geneeskunde heeltemal verander, en geskiedenisboeke sal
hierdie tyd aandui as die seremoniële begin van die era
van die genoom.
|