Die oorsake, die
verloop, die bitter duur prys
|
|
Op ’n ander Mieliestronk-webblad word die bloedige stryd in die loopgrawe en revolusionêre nuwe wapens van die Eerste Wêreldoorlog van naby bekyk. Maar presies waaroor is in hierdie oorlog geveg en watter lande was betrokke? Wat was Suid-Afrika se aandeel? Hierdie nuttige oorsig som die verloop in sowat 1500 woorde op... |
|
D |
IE Eerste Wêreldoorlog, (1914 -
1918) was ’n oorlog tussen die sogenaamde Geallieerdes en die
Sentrale Magte. Die Geallieerdes het bestaan uit Engeland en die lande
van Britse ryk, asook Frankryk, Rusland, Italië, Japan, België,
Serwië, Montenegro, Griekeland, Roemenië, Portugal en die VSA. Die
Sentrale Magte het uit Oostenryk-Hongarye, Duitsland, Turkye en
Bulgarye bestaan.
Ofskoon die oorlog as
’n plaaslike konflik oor ’n mindere kwessie begin het, is die
grootste deel van Europa mettertyd daarin verswelg en al die destyds
belangrikste moondhede op aarde daarby betrek.
Verskeie faktore het tot die oorlog
gelei. Trouens, Europa was in
daardie tyd so ryp vir wapengeweld dat byna enigiets dit kon laat
losbars. Dié wêrelddeel was verdeel in twee groepe nasies wat, om
die minste te sê, nie veel ooghare vir mekaar gehad het nie. Die
onmin is boonop aangevuur deur intense volksgevoelens in die
verskillende lande en die botsings van nasionale belange wat daaruit
gespruit het.
Die spanning in Europa is veral
aangeblaas deur:
Die vonk in die kruitvat—net ’n verskoning om die oorlog te begin en nie die ware oorsaak daarvan nie—was die moord op 28 Junie 1914 van aartshertog Franz Ferdinand, troonopvolger van Oostenryk-Hongarye, en sy vrou Sophie deur ’n Serwiese student, Gavrilo Princip. Dit was tydens ’n besoek van Franz Ferdinand aan Sarajevo, hoofstad van Oostenrykse provinsie Bosnië, waar die Slawiese bevolking na vereniging met Serwië gestrewe het.
![]()
|
Serwië is vir die moord
verantwoordelik gehou en Oostenryk, gesteun deur sy bondgenoot
Duitsland, het ’n streng ultimatum tot Serwië gerig. Rusland het,
met sy oog op die Balkan, die kant van Serwië gekies.
Op 28 Julie 1914 verklaar Oostenryk
oorlog teen Serwië. Kort daarna, op 1 Augustus, verklaar Duitsland
oorlog teen Rusland en op 3 Augustus teen Frankryk, wat hom aan die
kant van sy bondgenoot Rusland geskaar het.
Op 4 Augustus val Duitsland België
binne om ’n deurtog na Frankryk te kry, en Engeland, wat België se
neutraliteit gewaarborg het, verklaar oorlog teen Duitsland.
REGS:
Swart troepe van die Belgiese Kongo, destyds ’n kolonie van België
in Afrika (tans die Demokratiese Republiek van die Kongo), beweeg in
enkelgelid oor ruwe terrein. Ook hulle moet paraat bly terwyl die
moederland teen die Duitse invallers veg.
Japan het op 23 Augustus aan die kant
van Engeland, en Turkye op 12 November aan die kant van Duitsland tot
die stryd toegetree. Intussen het die Duitse veldheer Paul Hindenburg
die Russe by Tannenberg verslaan (23 - 31 Augustus) en teen die middel
van September uit Oos-Pruise verdryf.
In die weste het die Duitse leërs
die Franse en Engelse magte tot naby Parys gedryf, maar is daarna self
tot agter die Aisne teruggeslaan (5 - 9 September).
Reeds teen die einde van Oktober was
die strydende magte in ’n massiewe loopgraaf-oorlog gewikkel. Hierin
sou die vegtende partye mekaar lank in ’n dooiepunt-konflik
lamlê sonder dat hulle deur mekaar se linies kon breek. Daar was twee
teenoor mekaar liggende linies van loopgrawe van die Alpe in die suide
tot aan die Belgiese kus in die noorde, met al die moordende
ontberings wat daarmee saamgegaan het. (Kyk ander Mieliestronk-webblad
oor "Die slote van die hel".)

BO:
’n Verwoeste dorpie...
net ’n klein deeltjie van die groot
verwoesting in Europa.
Hoe
ook al, daar is teen die einde van Oktober
1914 reeds vergeefse Duitse pogings om by Atrecht en Ieperen deur te
breek.
In 1915 bly die toestand in Frankryk
staties. In Januarie val Duitse lugskepe die ooskus van Engeland aan.
In Februarie verklaar Duitsland die see om Engeland tot oorlogsgebied,
en dit lei tot die keldering, sonder waarskuwing, van die Britse
stoomskip Lusitania op 7 Mei deur ’n Duitse duikboot.
Die skip sink binne minder as twintig
minute nadat dit by die suidkus van Ierland getorpedeer is, en 1198
mense sterf, onder wie 128 Amerikaners. Tot hierdie voorval was VSA
nog nie geneë om by die oorlog betrokke te raak nie.
Die Duitsers beweer dat die skip
wapens vir die Geallieeerdes vervoer het (dit sou later blyk dat dit
wel so was) en voer aan dat Amerikaners vooraf gewaarsku is om nie op
Britse skepe te reis nie in ’n aankondiging wat in Amerikaanse
oggendkoerante verskyn het op die dag toe die skip New York verlaat
het.
Maar omdat soveel Amerikaners omgekom
het, is die proteste so hewig dat Duitsland sy duikbootveldtog teen
handelskepe in April 1916 staak. In Februarie 1917 hernieu die
Duitsers egter die gewraakte veldtog, met die gevolg dat die VSA in
April 1917 tot die oorlog toetree.
Italië tree
reeds op 23 Mei 1915 toe
tot die stryd, ook aan die kant van die Geallieerdes. In April word
gifgas die eerste keer gebruik—deur die Duitsers by leperen.
In die Midde-Ooste het die stryd
hoofsaaklik om die beheer van die Suez-kanaal en die Dardanelle
gegaan. Die Suez-kanaal was van groot strategiese belang as ’n
verbindingsaar tussen die Middellandse See en die Indiese Oseaan. Die
Dardanelle was op sigself strategies belangrik as ’n smal seestraat
in Noordwes-Turkye wat deel van die grens tussen die vastelande van
Europa en Asiê vorm.
In 1916 is die stryd aan die
Westelike Front voortgesit. In die tweede helfte van die jaar het die
Geallieerdes vir die eerste keer tenks in hul offensief gebruik.
In Maart 1917 het die gevoel teen die
oorlog in Rusland so hoog geloop dat die tsaar onttroon is. Die poging
van die nuwe liberale regering om die oorlog voort te sit, het hom
ongewild gemaak en in November het die Bolsjewiste aan die bewind
gekom. Die oorlog aan die Oosfront is in Desember beëindig en in
Maart 1918 het Rusland die Vrede van Brest-Litovsk met die Sentrale
Moondhede gesluit.
Aan die Westelike Front het die
Geallieerdes geringe vordering gemaak. In die Midde-Ooste was die
stryd egter in die guns van die Geallieerdes. Ter see het die Duitse
duikbootkampanje sy hoogtepunt in April bereik, en daarna het
Engeland die konvooi-stelsel toegepas en verliese van skepe het
afgeneem.
In eerste helfte van 1918 dryf die
Duitsers die Geallieerdes langs die hele Westelike Front terug
sonder om deur die verdedigingslinie te breek. In Junie kom die eerste
Amerikaanse troepe in Frankryk aan en in die daaropvolgende maand
begin die Geallieerde offensief waardeur die Duitse leërs teruggedruk
word.
In die Midde-Ooste word
die Turkse leër deur die Engelse verslaan wat daartoe lei dat Turkye
op 30 Oktober 'n wapenstilstandsverdrag onderteken. In
die Balkan en in Italië dwing Geallieerdes suksesse vir Oostenryk om
op 3 November ’n wapenstilstand te versoek.
’n Revolusionêre gevoel wen veld in Duitsland, en toe die Duitse vloot in Kiel op 29 Oktober bevel kry om gereed te maak om uit te vaar, breek muitery uit. Die opstand brei binne ’n paar dae na al die groot stede uit. Die Duitse keiser abdikeer op 6 November en op 11 November 1918 word ’n wapenstilstandsverdrag in bos by Compiègne onderteken. Die vredesverdrag met Duitsland is op 28 Junie 1919 in Versailles gesluit, en dié met Oostenryk, Bulgarye en Hongarye onderskeidelik te St. Germain (10 September 1920), Neuilly (27 November 1920) en Trianon (4 Junie 1920). 'n Finale ooreenkoms met Turkye is eers in 1923 by Lausanne bereik.
|
BO: Teruggekeerde Amerikaanse soldate word in 1919 verwelkom op ’n parade in New York. Foto: US
National Archives and Records Administration |
TOE Engeland op 4 Augustus 1914 tot die stryd toetree, was Suid-Afrika,
wat destyds ’n deel van die Britse ryk was, outomaties ook in die
oorlog betrokke. Die besluit van die Suid-Afrikaanse regering van genl. Louis Botha om
Engeland daadwerklik te steun deur Duits-Suidwes-Afrika (tans Namibië)
aan te val, lei egter tot die sogenaamde Rebellie van 1914.
Wat as protesbeweging in
Transvaal en die Oranje-Vrystaat begin het, ontwikkel tot ’n poging
deur die opstandelinge om die onafhanklikheid te herstel wat die
Boererepublieke met die eeuwisseling in die Anglo-Boereoorlog verloor
het.
Nadat die opstand onderdruk was, het
genl. Botha in April 1915 met 50.000
man die Duitse gebied, waar die Duitsers 4000 weerbare manne gehad
het, uit drie rigtings binnegeval. In Julie is die Duitse hoofmag tot
oorgawe gedwing. Die verliese van die Suid-Afrikaanse troepe was 269
dooies en 263 gewondes. Duitse vrywilligers is toegelaat om na hul
plase terug te keer terwyl gereelde soldate geïnterneer is.
’n Afdeling Suid-Afrikaanse
vrywilligers het in Frankryk saam met die Engelse geveg en in Julie
1916 in die Dellville-bos tydens die veldslag aan die Somme swaar
verliese gely vanweë heldhaftige verdediging.
Teen die begin van 1916 het 7500 man (blankes) reeds na Europa vertrek en teen April het die getal tot 11.000 aangegroei. Dit was afgesien van die duisende swartmense wat agter die front in Frankryk gaan werk het.
BO:
Suid-Afrikaanse vrywilligers in Kaapstad... en ’n ou
stoomtrein uit daardie era.
Ná die ekspedisie in Suidwes het
genl. Botha besluit om die Engelse in Oos-Afrika te help. Genl. Jan
Smuts het met 24.000 man teen die
Duitsers onder genl. Paul von Lettow Vorbeck opgetrek. Met latere
versterkings en verliese bygereken, het nagenoeg 50.000
Suid-Afrikaners in Duits-Oos-Afrika geveg. Die klimaat en verliese aan
malaria het hierdie veldtog moeilik en duur gemaak. En hoewel die
gebied teen die einde van die oorlog verower was, kon die Duitse
hoofmag, wat in getalsterkte veel minder as die Suid-Afrikaners was,
nooit tot oorgawe gedwing word nie. Von Lettow het tot in November
1918 die stryd voortgesit.
Daar is bereken dat
sowat 12 000 Suid-Afrikaners in die Eerste Wêreldorlog gesneuwel het.
Dit is ’n groot aantal, maar die sterftesyfer word verdwerg deur die
net minder as ’n miljoen vir die Britse ryk in sy geheel.
Die getalle van die
ander lande se gesneuweldes: Frankryk byna 1,4 miljoen; Italië byna ’n
halfmiljoen; Rusland 1,7 miljoen; die VSA 115.000;
Duitsland 1,8 miljoen; Oostenryk-Hongarye 1,2 miljoen en Turkye 32.000. Sowat dubbel soveel as hierdie syfers is gewond.