Kosbare bo-lagie van die bodem onder ons voete...

Die grond van die
aarde

Die ploeg verbrysel sooi en klont
en skep ’n land of gaarde.
Só is die lewe uit die grond
gegrond op dooie aarde...
   
Foto: History.Utah.Gov / Made available as a public service

’n Deel van die teks van hierdie artikel kom uit Huisgenoot se Ons Wonderlike Wêreld.
Foto-kompilasie deur Mieliestronk-com, meestal van foto’s uit die uitgebreide fotobanke van departemente van die sentrale regering van die VSA. Sulke foto’s is ingevolge die Amerikaanse reg in die sogenaamde openbare domein (kopiereg opgehef).

IE “droë grond” het sigbaar geword toe die waters onder die hemel bymekaargekom het. Só was dit toenmaals in die skeppingstyd, soos ons in die eerste hoofstuk van Genesis lees.

Dit was uit hierdie aarde dat groen plante sou uitspruit, “wat elkeen na sy aard saad gee, en bome wat vrugte dra met die saad daarin, elkeen na sy aard”.

En uiteindelik is die mens toe ook uit die “stof van die aarde” gevorm.

Alle lewe op ons planeet is ver­weef met die grond onder ons voete—die boonste, los, fynkorrelrige skilletjie van ons reusagtige “ui”.

Net soos met water kan ons hoegenaamd nie sonder grond be­staan nie. Oor die edelstene van die aarde raak die mens soms hebsugtig en liries, maar dit is in die heel boonste aantal sentimeter waar feitlik al sy stoflike lewensmiddele hul beslag kry.

’n Grondige kennis van grond is daarom so noodsaaklik...

Wat is grond?

GROND is aanvanklik verweerde rots maar uiteindelik ’n mengsel van vier dinge: minerale, organiese stowwe, water en lug.

Die minerale en organiese deeltjies word saam gronddeeltjies genoem, en afhangende van hul tekstuur, kry ons sand, sanderige leem, leem, slikleem, slik, kleileem of klei. Van alle soorte grond bevat sand die grootste deeltjies.

REGS: Bakkies met klei, sand en leem (of potgrond). Die laasgenoemde swart mengsel bevat ook plantreste. Dit is die soort grond waarin plante floreer.

Foto: ARS / US Department of Agriculture

•   Minerale: Dié in grond is uiters belangrik omdat die plante daardeur gevoed word. Die minerale word mettertyd ook oorgedra aan die diere wat die plante vreet.

Die deeltjies wat sand en slik vorm, sluit bekende minerale soos kwarts en veldspaat in. Klei bevat onder meer mika, kaolien en vermikuliet. Kalsium, fosfor en kalium maak die grond vrugbaar.

•   Organiese stowwe: Dit sluit sowel lewende organismes as verrottende plante- en dieremateriaal in.

In die water en lug tussen die gronddeeltjies word ’n horde diertjies en plantjies gevind—mikroskopies klein organismes soos protosoë, alge, swamme en bakterieë.

Daarnewens lewe baie insekte, wurms en klein skaaldiertjies in grond en breek dit op.

En natuurlik is daar die wortels van plante. Die stikstofkringloop, waaraan plante sowel as grondbakterieë meedoen, is ’n studie op sigself.

•   Water: Hoewel die meeste water wegdreineer wat in die grond indring, bly daar tog daarvan agter in die openinkies tussen die gronddeeltjies. Dit word deur plante opgeneem, wat ook opgeloste minerale en ander voedingstowwe op dié manier benut.

•   Lug: Sodra die water wegloop, word die ruimtes met lug gevul, wat noodsaaklik is vir die organis­mes wat in die grond lewe.

Grondlae

GROND wat reeds geruime tyd bestaan, lê in afsonderlike lae wat horisonne genoem word. Dié is op wisselende dieptes en die grense tussenin is nie altyd duidelik belyn nie. Grond wat versteur of omgewoel is—byvoorbeeld deur ploeë of vanweë bouwerke of ernstige erosie—sal ook nie al die horisonne hê nie.

In die hipotetiese situasie is daar vier horisonne in ’n grondprofiel. Onder die grondhorisonne is die rotsbodem of vaste gesteente. Hierdie lae word as volg van mekaar onderskei:

•   O-horison = Organies. Dit bevat stukkies blare, takkies, plantwortels en ander organiese materiaal wat bo-op die grond lê. Op ploeglande en tuinakkers is hierdie laag nie aangewesig nie, maar in die bogrond ingewerk.

•   A-horison = Bogrond. Baie verrottende plante- en dieremateriaal kom in hierdie laag voor en dit is donkerder as die onderliggende lae. Dit is die laag waarin die aarde se plante gedy en dus ook die mees produktiewe grondlaag. As dit vernietig word, verloor die grond sy vrugbaarheid.

LINKS: Grondhorisonne word deur navorsers bepaal deur grondputte te grawe, waar gemeet kan word hoe diep die verskillende grondlae op spesifieke plekke is.

Foto: ARS / USDA

Die meeste groot beskawings het in gebiede met bewerkbare grond ontwikkel. Egipte se Nyldelta, Indië se Gangesrivier, die Indus-stroomgebied, China se Jangtsevallei en die Tigris-Eufraatvallei het duisende jare lank beskawings onderhou vanweë die mineraalryke grond wat jaar ná jaar uit die berge aangespoel gekom het.

•   B-horison = Ondergrond. Omdat dit arm aan humus is, is die grond hier gewoonlik vas en lig van kleur. Die laag bevat nietemin stowwe wat in reënwater soontoe deurgedring het—’n proses wat loging genoem word.

•   C-horison = Moederstof. Dit is los geworde mineraal- en organiese materiaal waarin grond gevorm word.

•   R = Rotsbodem. Hierdie vaste gesteente is nog nie aan ver­wering deur die elemente blootgestel nie.

Grondvorming

GROND word gevorm met die verwering van lawarots, waar­op aanvanklik net wortellose mosse en alge kan bestaan. Mettertyd word die rots egter so deur wind en weer vergruis dat wortelplante ’n vastrapplek kry—wat die rots nog verder laat verkrummel.

LINKS: ’n Plantwortel beur deur 'n rots en breek dit stukkend. Deur verdere verwering verander die gesteente in grond.

Foto: US NPS

Die grond wat deur omgewingskragte soos die wind, water, ys, temperatuurveranderings en chemiese werkinge gevorm is, kan die moederstof genoem word.

Oor ’n lang tyd word organiese stowwe by die moederstof gevoeg, en die grond word her- en derwaarts verskuif en met ander grond gemeng. Geleidelik word die grond so verander dat dit baie anders is as wat dit oorspronklik was.

Met verloop van eeue word ’n vrugbare laag bogrond op dié ma­nier gevorm. Die bes bewerkbare soorte grond is dié wat ryk aan mi­nerale en humus is.

In gebiede waar dit swaar reën, soos in die trope, kan die minerale en organiese stowwe weggewas word sodat die grond te arm raak om te bewerk. In streke met droë seisoene syfer grondwater uit ondergrondse bronne boontoe en los die minerale op, wat dan ’n kors op die oppervlak vorm wanneer die water verdamp.

Erdwurms is onteenseglik die grondbaronne van die diereryk. Hulle speel ’n uiters belangrike rol in die opbreking en belugting van grond en die herbenutting van organiese materiaal.

VOORDAT die mens met sy groot  landboubedrywighede oorgeneem het, het die natuur veelal ’n volmaakte ewewig tussen die vorming van en verlies aan grond bewaar.

Te dikwels sedertdien het onoordeelkundige plaasbestuur egter die skreiende vernieling van die bogrond beteken—waarvan die baie slote en dongas op die Suid-Afrikaanse velde so somber getuig.

REGS: Weggespoel... die kosbare bogrond.

Foto: US Fish & Wildlife Service

Kenners het reeds ’n aantal jare gelede bereken dat sestig persent van ons land se natuurlike weiveld in ’n swak toestand was. Die toestand van dertig persent was redelik en slegs tien persent was goed.

Dog dit is nie slegs ondeurdagte boerdery nie, maar ook verkeerde myn- en fabriekspraktyke wat gronderosie in die hand kan werk. Daar is al bereken dat Suid-Afrika jaarliks 300 miljoen ton van sy grond verloor.

Hoe kan ’n mens jou so ’n groot hoop grond voorstel? Gestel jy laai dit in vragmotors met ’n laaikapasiteit van sewe ton, dan sal al die vragmotors buffer teen buffer sewe en ’n half keer om die aarde strek!

Wat kan dan gedoen word om gronderosie te keer? Dit lê voor die hand dat brande, oorbeweiding en die slegte beplanning van landerye voorkom moet word.

Maar die aanplant van byvoorbeeld windskerms kan ook ’n groot rol speel om winderosie by groot geploegde landerye, soos in die Mieliedriehoek, te voorkom. (Winderosie op die Hoëveld en in die Noordwes-provinsie is soms so ernstig dat motoriste in die stofstorms verplig is om hul motors se ligte aan te skakel.)

Terrasse help voorkom weer gronderosie teen heuwelhange. Reënwater word só opgevang, pleks van dat dit grond wegspoel en dongas skep.

Grondbewaringstegnieke sluit ook in die afwisseling van graangewasse met plante wat naby mekaar groei, asook kontoerploeëry waar in die dwarste oor ’n helling geploeg word pleks van op en af.

Selfs as jy in die stad woon, kan jy jou deel vir grondbewaring doen deur byvoorbeeld in jou omgewing op die uitkyk te wees vir dongas. Miskien kan jy die baas van die stuk grond help deur bome daar te plant of klippe te pak om verdere verspoeling te voorkom.

Sorg voorts dat jy nie brande stig as jy êrens gaan piekniek maak nie—en dat jy nie rommel strooi of roekeloos plante vernietig nie. Ook dít kan gronderosie meebring.

Om op te som: die aarde word beskerm deur ’n “kleed”. Oorbeweiding, onbeheerde veldbrande, onoordeelkundige verbouing en ander wanpraktyke veroorsaak ’n onvervangbare verlies.

Skeer ’n ysbeer kaal en die dier sal vrek. Verwyder die aarde se kleed en hy sal ook vergaan. Die oorsaak van die dood sal verskil—die beer sal verkluim, terwyl die grond deur reëndruppels flenters geslaan en deur strome en riviere na die see toe weggevoer sal word. Maar dit wat verlore is, is vir ewig weg.

REGS: Grond kan ook onbruikbaar gemaak word deur die roekelose storting van stowwe soos teer, olie en skadelike chemikalieë. Só is ons werklik besig om die kosbare aarde te vernietig.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad