Britse soldate oorweldig deur gifgas Eerste Wêreldoorlog

Die tegnieke van mediese ondersteuning

Kameel-abulanse en gif op die wind...

Kameel-ambulans
Stikkende Britse soldate skuifel-skuifel met verblinde oë vorentoe deur aan mekaar vas te hou... die ontredderde slagoffers van gifgas, wat deur die vyand in die atmosfeer vrygelaat is (foto BO). Hulle wag verwese op die hulp van medici... 
  
In Egipte balanseer twee gewonde soldate op draagbare mekaar aan weerskante van ’n kameel terwyl hulle van die slagveld na ’n veldhospitaal of ander mediese ondersteuningspos gebring word—oor ’n ruwe terrein waar wielvoertuie nutteloos sou wees (foto HIERBY).
  
Elders dring gewonde Duitse soldate om ’n mediese hulppos saam om alle te hulp te kry wat hulle kan ontvang in die onmenslike Groot Oorlog van die vroeë twintigste eeu (foto REGS ONDER).

Duitse gewondesDie mediese ondersteuningsdienste van die Eerste Wêreldoorlog het veel te wense oorgelaat—maar die gebreke wat destyds uitgewys is, sou die mensdom baie meer paraat maak om latere krisisse die hoof te bied...

  Hierdie artikel moet in samehang gelees word met ons ander artikels oor die Eerste Wêreldoorlog:

  Die oorsake, die verloop, die bitter duur prys
  
  Die bloedige stryd in die loopgrawe en revolusionêre nuwe wapens
  
  




Foto’s by hierdie artikel kan, tensy anders vermeld, as openbare besit beskou word vanweë die verstryking van kopiereg weens ouderdom


    

D


 
IE wêreld was glad nie voorbereid op die verskriklikhede van die Eerste Wêreldoorlog nie. Chemiese wapens (soos gifgas) is vir die eerste keer gebruik, daar was die eerste massa-bombardemente van burgerlikes vanuit die lug, en party van die twintigste eeu se eerste groot menseslagtings het tydens die oorlog plaasgevind.

Vir geen vorige konflik in die geskiedenis is soveel soldate gemobiliseer of is soveel manskappe op die slagvelde ontplooi nie. En nooit tevore het soveel soldate gesneuwel, so baie weerlose burgerlikes gesterf en is soveel mense op allerhande maniere beseer nie.

Die oorlog sou dan ook mediese ondersteuningsdienste in ’n ongekende mate beproef—en groot gebreke daarin uitwys, waardeur die mensdom baie meer paraat gemaak sou word om latere krisisse die hoof te bied.

Die Eerste Wêreldoorlog sou boonop die grondslag lê vir ’n moderner vorm van oorlogvoering wat grootliks op die tegnologie aangewese sou wees en waarin nie-vegtendes by die aaklighede van oorlog betrek sou word soos nooit voorheen nie.

Oorlog sou nie langer ’n “hoflike” skermutseling wees tussen manne wat op die een of ander oorlogsterrein teen mekaar kragte meet nie. Die Eerste Wêreldoorlog het die nuwe rigting aangedui waarin oorlogvoering sou ontwikkel, waar elke kant hom tot wanhopige en partykeer verskriklike strategieë sou wend om die geringste voordeel te behaal, selfs ten koste van die onskuldiges.

Maar haglik soos die toestande in die Eerste Wêreldoorlog was, kon dit selfs ’n goeie ent erger gewees het as dit nie vir sekere versiende medici en ander barmhartige Samaritane sowel as vindingryke uitvinders was wat destyds gelewe het nie. Trouens, reeds in die paar dekades voor die oorlog het verskeie mense nuwe ontwikkelings geïnisieer om kwale en gebreke beter te behandel, die lyding van mense te verlig en groter klem op dienste aan pasiënte en die gerief van gehospitaliseerdes te lê.

Om op te som kan die einde van die 1800’s en die begin van die 1900’s as ’n tyd van ommekeer in sekere belangrike fasette van die geneeskunde beskou word. Die Eerste Wêreldoorlog sou kol-kol ’n groter impetus aan sulke omwentelinge verleen.

X-strale en die ontwikkeling van beenchirurgie

X-STRALE  is in 1895 deur die Duitse fisikus Wilhelm Conrad Röntgen (1845-1923) ontdek. Nou was dit moontlik om as ’t ware regdeur die vlees tot in die menslike gebeente te kyk, en Röntgen het in 1901 die eerste Nobelprys vir Fisika vir sy ontdekking ontvang.

Dit is insiggewend dat dit nie ’n Nobelprys vir Geneeskunde was nie, want ironies genoeg sou dokters nie dadelik die volle nut van X-strale in die mediese praktyk besef nie. Dit sou die Eerste Wêreldoorlog kos om die omvattende gebruik van X-strale vir duisende gewonde soldate te laat posvat.

Die hand van Bertha Röntgen

BO: Die heel eerste X-straalfoto wat van ’n deel van die menslike liggaam geneem is—die hand van Bertha Röntgen, vrou van die befaamde prof. Wilhelm Conrad Röntgen van die Universiteit van Würzburg in Duitsland. Nadat Röntgen gevind het dat sekere strale deur sekere stowwe kan dring, het hy een aand vir Bertha gevra om haar hand op ’n fotosensitiewe plaat te plaas. Hy het die krag aangeskakel—en hier was die resultaat ná ’n beligtingstyd van vyftien minute. Dit was November in die jaar 1895.

National Library of Medicine / U.S. National Institutes of Health

Die Brit sir Robert Jones (1855-1933) het darem in 1896 reeds die moontlikhede raakgesien toe hy die eerste verslag oor die kliniese gebruik van X-strale gepubliseer het. Hy het beskryf hoe dit gebruik kan word om ’n koeël op te spoor wat in ’n gewrig vassteek.

(Dis terloops interessant dat Jones al in sekere kringe beskryf is as die grootste ortopediese chirurg wat ooit gelewe het. Daar is indertyd vertel dat die Tyd self stilgestaan het wanneer hy met ’n operasie besig was.)

Mediese gebiede waarop X-strale wel gou met vrug gebruik is, was dié van die verswakking van die menslike gebeentes en beenafsterwing. Beenafsterwing het destyds baie algemener voorgekom as vandag, want daar was nog geen antibiotika nie.

Ten tyde van die Eerste Wêreldoorlog het sir Robert Jones belangrike boeke oor gewrigsbeserings  en beenchirurgie die lig laat sien: Injuries of Joints in 1915 en Notes on Military Orthopaedics in 1917. Van sy teksboek Orthopaedic Surgery word gesê dat dit die eerste was die diagnose en behandeling van nuwe beenbreuke stelselmatig uitgespel het.

Sir Robert JonesLINKS: Sir Robert Jones.

In die Eerste Wêreldoorlog was Jones hoof van die ortopediese afdeling van die Britse magte. Hy was onder meer ook ’n voorstander van die oorplanting van gesonde beenweefsel op plekke waar beenbeskading plaasgevind het.

Daar moet werklik benadruk word dat die oorlog ’n belangrike rol in die ortopediese geskiedenis gespeel het. Baie van die groot bydraers op hierdie terrein was militêre chirurge. Só was daar Paul Budd Magnuson (1884-1968), ’n Amerikaner wat in die oorlog ortopediese dienste verrig en baie ondervinding oor trauma opgedoen het.

Magnuson het ’n teksboek genaamd Fractures (Beenbreuke) geskryf en daarin ’n ingrypende behandelingsmetode vir beenontsteking beskryf. By chirurgie aan die knie het dit die verwydering van beendeeltjies en beskadigde kraakbeen ingesluit, asook die afstroping van die kraakbeen tot op die kale been en, indien nodig, die vernouing van die knieskyf.

Paul Budd MagnusonLINKS: Paul Budd Magnuson.

Saam met die ontwikkeling van beenchirurgie het radioloë ook X-strale probeer verbeter sodat nie net die verborge gebeente nie, maar ook areas van sagte weefsel in die liggaam daarmee geopenbaar kon word. Só was dit in 1918, in die laaste jaar van die Eerste Wêreldoorlog, reeds moontlik om die harsingskamers van die brein te sien. En deur middel van X-strale van die bors kon die omvang van die skade weens tuberkulose en longkanker waargeneem word.

Sulke vroeë deurbrake het wel deeglik die weg gebaan vir die gesofistikeerde chirurgiese praktyke van vandag. Reeds in die laaste helfte van die twintigste eeu kon operasies gedoen word wat eenmaal as onmoontlik beskou is. In 1962 is ’n arm wat heeltemal by die skouer afgeskeur is, vir die eerste keer met welslae weer aan die liggaam geheg.

Rol van dokters/verpleegsters/noodhulpwerkers

DIE term "First Aider" (vir iemand wat noodhulp verleen) is die eerste keer in September 1894 gebruik deur ene dr. Heaton Howard, redakteur van die Britse tydskrif First Aid, wat deur die noodhulporganisasie die Order of St. John gepubliseer is. Dr. Howard het dit gedefinieer as "enige person wat ’n sertifikaat van ’n gesaghebbende vereniging ontvang het dat hy (of sy) gekwalifisieer is om noodhulp te verleen".

Eers kon slegs dokters mense noodhulp leer, terwyl ’n ander dokter dan die studente se kennis sou toets. Maar in die Eerste Wêreldoorlog was daar ’n ontploffing in die aantal burgerlikes wat met noodhulp gemoeid was in Brittanje en ander lande van die destydse Britse Gemenebes (waarvan Suid-Afrika ook ’n lid was). Noodhulp is selfs aan skoolkinders geleer. Dit het ook vir nie-dokters moontlik geword om mense in noodhulp te onderrig, hoewel die eksaminator aan die einde steeds ’n dokter was.

Ou ambulansmotorREGS: ’n Vroeë St. John-ambulansmotor.

Omdat die St. John Ambulance Association aanvanklik nie in Amerika bestaan het nie, was dit brandweer-korpse van vrywilligers wat die idee van noodhulp begin propageer het, en in die Eerste Wêreldoorlog het die Amerikaanse Rooi Kruis burgerlikes in noodhulp begin oplei.

Die geweldige rol van die Rooi Kruis in die verskaffing van ambulanse, hospitale, dokters en verpleegsters in oorlogsgeteisterde gebiede sal stellig nooit oorskat kan word nie. Reeds in 1864 het regeringsverteenwoordigers van verskillende lande in Genève, Switserland, regsgeldigheid aan dié organisasie verleen deur hulle te verbind tot ’n internasionale verdrag vir die beskerming en versorging van gewonde soldate in oorlogstyd.

Die Rooi Kruis se eerste enorme vuurdoop het met die Eerste Wêreldoorlog gekom, toe hy plek-plek met vlieënde vaandels in sy eie doelstellings geslaag het, al was hy onmagtig om oral hulp te verleen omdat logistieke steun nie altyd beskikbaar was nie en die ellende so geweldig groot was.

Hospitale en die afvoer van ongevalle

DIE metode van afvoer van ongevalle van die slagveld was plek-plek verskillend, maar die volgende beskrywing van die werksaamhede van ’n tipiese Australiese veldambulanskorps bied ’n insiggewende kykie in die destydse omstandighede. Die ambulanskorps moes vervoer en mediese hulp aan die gewonde en siek soldate van ’n brigade van ligte ruitery verskaf.

’n Ambulans het in die reël onder die bevel van ’n luitenant-kolonel gestaan. Al die offisiere van die ambulans was mediese dokters of chirurge. Tandheelkundige eenhede is baiemaal ook by ambulanse ingeskakel.

Die ambulanskorps is in twee afdelings ingedeel, wat die mobiele afdeling en die immobiele afdeling genoem is. Die rol van die mobiele afdeling was om saam met die brigade na die slagveld te reis, ’n wondverbindingspos daar te vestig en die gewondes per draagbaar of vervoermiddel soontoe te bring.

Die immobiele afdeling moes op hul beurt ’n ontvangspos oprig waarheen die gewondes vanaf die wondverbindingspos gebring is. Die ambulanskorps se chirurge sou by die ontvangspos op die gewondes opereer. Van die ontvangspos is die siekes en gewondes eers na ’n ongevalle-uitklaarpos verskuif en uiteindelik na ’n basishospitaal.

Nuwe medisyne

IN die twintigste eeu is die mediese wetenskap deur meer wesentlike welslae gekenmerk as in enige ander tydvak in die geskiedenis. Ons begrip van hoe die menslike liggaam funksioneer en wat dit is wat ons siek maak, asook die vermoë om hierdie kennis te gebruik om siektes te behandel en te voorkom, was nog nooit so gesofistikeerd en betroubaar nie.

In 1900 was daar egter feitlik nog geen geneesmiddels in die sin waarin ons hulle vandag ken nie. Die klompie doeltreffende soorte medisyne, soos kinien vir malaria, kwik teen sifilis en vingerhoedskruid om hartsiekte te behandel, was al ’n tyd lank bekend en het onaangename newe-effekte gehad. Onder die pynstillers was daar darem die staatmaker Aspirien, wat in 1899 die eerste keer bemark is.

As ’n mens die bronne nagaan, lyk dit nie of die Eerste Wêreldoorlog as sodanig tot aardskuddende nuwe geneesmiddels gelei het nie. Wel het die tydvak tussen 1900 en 1930 die grondslag gelê vir die sogenaamde Goue Era in die geneeskunde, waarvan ons vandag steeds onmiskenbaar die vrugte pluk.


Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad