REEKS IN DRIE HOOFSTUKKE
 
 Ons Wonderlike Weekdiere (3):

Ander weekdiere
 
Die langarm-dans
van die seekat

Seekat

BO: ’n Seekat op die seebodem. (Die kleure op die oorspronklike foto is digitaal gewysig en verdonker.)

Foto: Ocean Explorer / NOAA (gewysig)


Hy’t agt slymerige vang­arms met twee rye sui­ers... en deur spuit­aan­dry­wing blits die die­ra­sie deur die wa­ter. ’n Mens kan kwa­lik glo dat die see­kat fa­milie is van die ge­wone ou tuin­slak. Hier­onder word meer om­trent ander week­diere ver­tel...

    IN HIERDIE REEKS:     
Klik op die skakel vir die
 hoofstuk van jou keuse >>>

1. Buikpotiges van die land en vars water
2. Buikpotiges van die oseane
3. Ander weekdiere
Europese inkvis of sepia

BO: Die Europese inkvis of sepia (Sepia officinalis), wat in die Noordsee en elders voorkom, is vir die Nederlanders “de gewone zeekat”. In Suid-Afrika dink ons Afrikaanssprekendes kennelik anders oor wat “ ’n gewone seekat” is! Is alle seekatte dan nie hoogs ongewone kreature nie? (Lees hieronder.)

Foto deur Hans Hillewaert, ’n Vlaamse mariene bioloog,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0-lisensie. Kortom, vrye gebruik en afgeleide werke van die foto word vergun op voorwaarde dat die lisensiehouer behoorlik erken en dit slegs versprei sal word ingevolge ’n lisensie wat identies is aan hierdie een. Amptelike lisensie


H


ET jou huiskat  (Felis catus) dalk agt slymerige vangarms? Nee. Kruip kietsie gereeld op die seebodem rond op soek na prooi? Natuurlik nie. Het katte geen tande nie, maar iets wat soos ’n snawel lyk, is hulle sonder inwendige geraamtes en beweeg hulle polsend deur die oseane deur water in te trek en weer uit te blaas? Nooit gesien nie!

Nou waarom noem ons dan ’n seekat ’n see-KAT?

Goeie vraag. Vir die Nederlanders is “de gewone zeekat” die Europese inkvis of tjokka (Sepia officinalis), wat in die Noordsee en elders voorkom. Hulle noem dit ook die sepia en in Engels heet dit die “European Common Cuttlefish”.

Min mense sal stry dat hy en ’n kat bloedmin na mekaar lyk (kyk die foto hierbo), behalwe as jy straks absurb wil raak en sy vangarms met ’n kat se snorbaarde wil vergelyk. Maar dalk is dit sy roofsugtige jaggewoontes wat die Nederlanders aan die katte laat dink het. Of miskien is dit die Engelse cuttle—uitgespreek “kattel”—wat tot kat in Nederlands afgekort is, as ’n mens nou oor die herkoms van die woord seekat moet bespiegel.

Seekatslaai

BO: En wat eet ons vandag? Seekatslaai! Maar sien jy kans?

Foto: Public Domain Pictures.net

Ons het die woord uit Nederlands oorgeneem en die betekenis daarvan só verbreed dat ons geen bepaalde ou agtarm as “ ’n gewone seekat” sal uitsonder nie.  Soos die Engelse  met  hul “octopus” is alle seekatte dus maar vir ons gewoon—of eintlik hoogs ongewoon, as ’n mens mooi daaroor dink. Die meeste van ons lewe immers nie so naby aan die see soos die mense van Nederland nie en ken nie veel meer seediere as dié wat as visvingers of so iets op ons borde beland nie!

Hoe ook al, seekatte behoort tot die weekdierklas van die koppotiges of sefalopode, wat ook ewe monsteragtige kreature soos die pylinkvisse insluit. 
Ander as die klas van buikpotiges, wat sowel op land as in vars en sout water aangetref word,  is hulle natuurlik slegs seelewend. Daar is nie seekatte in varswatermere of in die varswater-bolope van riviere nie.

Eintlik word altesaam nege of tien klasse weekdiere erken, waarvan twee heeltemal uitgesterf het. Hulle kom in ’n groot verskeidenheid van omgewings voor.

Party, soos die sefalopode, is goed bekend. Ander, soos die monoplasofore, word net in fossielskulpe gekry, of in die diepste waters van die Stille, Indiese en Atlantiese Oseaan. ’n Aantal van die klasse wat almal in die see woon, word hieronder van nader bekyk.


 
Cephalopoda

 
• Kyk ook uitgebreide Mieliestronk-artikel oor die seekatte en hul verwante—klik hier
 

SEEKATTE, pylinkvisse, inkvisse en seilslakke vorm ’n groep weekdiere wat die sefalopode genoem word. (Cephalopoda is die Latynse klasnaam.) Die sefalopode, of koppotiges, word gekenmerk deur ’n duidelik waarneembare kop, met ’n kring van aanhangsels rondom die mond wat arms of pote genoem word. Daar is dikwels suiers of suigorgane aan hierdie arms of vangarms. Hul oë is buitengewoon goed ontwikkel, byna net soveel as by die hoër gewerwelde diere.

 

Skulp van ’n papier-nautilusOp die oog af is die kopotiges glad nie soos die ander weekdiere nie. Dié is in die reël klein. Sefalopode, daarenteen, is onder die grootstes van alle ongewerweldes van die see.

Die reuse-pylinkvis van die diepsee se liggaam kan byvoorbeeld 6 m lank word en, as sy arms bygereken word, langer as 20 m. Hy kan meer as twee ton weeg.

Weekdiere soos slakke en naakslakke is regte trapsuutjiese, en klipmossels byna onbeweeglik, terwyl hulle meestal plantdeeltjies vreet. Maar sefalopode is blitse wat hul prooi met straalaandrywing agtervolg en dit vinnig verorber soos roofsugtige karnivore.

Anders as by die meeste ander weekdiere, is die sefalopode se skulpe óf inwendig óf heeltemal afwesig. Die papier-nautilus of papier-seilslak is egter ’n uitsondering: die wyfie bou ’n sierlike wit skulp wat sy kan vergroot om haar eiers te huisves of kan herstel as dit beskadig raak. Maar die spiere is nie aan die skulp vas nie.

Die mannetjie bou nie sy eie skulpe nie, maar skuil in dié van die wyfie.

Die ware nautilus woon in die Stille Oseaan. Hy het vyftig of meer tentakels.

 


 

Polyplacophora (voorheen bekend as Amphineura)

 

DIE skulpe van hierdie primitiewe groep weekdiere lyk na miniatuur-wapenrustings.

Die skulp bestaan uit agt oorme­kaar vouende plate al met die rug langs. Die plate word omring deur ’n vlesige gordel van mantelweefsel wat hulle bymekaar hou en die dier toelaat om maklik te buig.

Hierdie diere het nóg oë nóg voelarms, maar is sensitief vir lig en beweeg net snags rond.

Hulle word wèreldwyd aangetref, veral in tussengety-gebiede, waar hulle hardnekkig aan rotse of skul­pe vasklou met ’n enkele breë, plat voet. As hulle van ’n rots losgemaak word, rol hulle hul op.

Hulle is meestal ovaalvormig en klein, hoewel die grootste tot sowat 35 cm lank kan word.

 

Chitienskulp van Acanthopleura spinosa

BO: In die klas Polyplacophora, voorheen bekend as  Amphineura—die gemonteerde chitienskulp van Acanthopleura spinosa. As jy nie kop of stert van hierdie oog- en armlose skepseltjie kan uitmaak nie: sy voorkant is links.

   

Foto deur Peter Halasz (Pengo) van Melbourne, Australië,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5 -lisensie. Kortom, vrye gebruik en afgeleide werke van die foto word vergun op voorwaarde dat die lisensiehouer behoorlik erken en dit slegs versprei sal word ingevolge ’n lisensie wat identies is aan hierdie een. Amptelike lisensie
  



Lamellibranchia (die tweekleppiges)

 

Verskillende tweekleppigesREGS: ’n Ou illustrasie van verskillende tweekleppiges.

 

Uit Ernst Haeckel se Kunstformen der Natur (1904). Openbare besit (“in the public domain”) vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom

 

ONDER hierdie groot klas van weekdiere, wat ook bekend staan as die tweekleppiges, tel die skulpdiere soos mossels en oesters wat die mens graag eet.

’n Beroemde lid van hierdie groep, die pêreloester, lewer een van die meeste gesogte juwele, naamlik die pêrel.

Soos die naam aandui, word die tweekleppiges se skulpe deur twee skeibare dele gekenmerk. Die kleppe beweeg aan “skarniere”.

Terwyl hulle rus, hou die diere hul skulpe oop. Maar wanneer hulle bedreig word, laat spiere wat aan die skulpe vas is die kleppe toeklap.

Namate die dier begin ontspan, of as die spiere moeg word, gaan die skulp geleidelik oop. Dan is die gevaar meestal verby.

Die meeste tweekleppiges woon in vlak seewater, maar ’n paar word in mere en groot rivierbeddings aangetref. Baie begrawe hul­self in sand en modder, en ander kleef weer aan rotse.

 


 

Scaphopoda (die “olifantstande”)

  

REGS: ’n Skulp van die tandskulp-spesie Antalis vulgaris (van Roscoff, Frankryk).

 

Foto deur Hans Hillewaert,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5-lisensie. Kortom, vrye gebruik en afgeleide werke van die foto word vergun op voorwaarde dat die lisensiehouer behoorlik erken en dit slegs versprei sal word ingevolge ’n lisensie wat identies is aan hierdie een. Amptelike lisensie

 

Skulp van ’n tandskulp-spesie


I
N die omgang word hulle tandskulpe of olifantstande genoem, en die diere van hierdie klas lyk inderdaad soos klein olifantstande.

Die skulpe is hol buise wat ietwat geboë is en aan die een kant nouer word. Die meeste is wit, hoewel party rooi, groen of geel kan wees.

Die skulpe is weerskante oop. Die voete is aan die onderkant en is toegerus om in die sand of modder van die seebedding te grawe.

Lang, dun tentakels groei uit die kop en dien as sensoriese en kosvang-organe. Die prooi sluit klein organismetjies soos protosoë en jong tweekleppiges in.

 


 
Monoplacophora

IN 1952 is ’n verstommende ontdekking gedoen. Verskeie lewende weekdiere van die spesie Neopilina galatheae, wat geleerdes gereken reeds in die aarde se jong dae uitgesterf het, is in ’n monster seebedding-modder gevind wat aan die kus van Costa Rica uitgehaal is.


Neopilina galatheaeREGS: Neopilina galatheae.

 

Gegrond op ’n foto deur / Based on a photo by Dr. John B. Burch, Ph.D. Mollusk Division, Museum of Zoology, University of Michigan

 

 

Sedertdien is nog lede van dieselfde klas op groot dieptes aan die kuste van Sentraal- en Amerika gevind. Drie moderne spesies word vandag erken.

Hierdie primitiewe diere het ’n enkele pieringvormige skulp en lyk op die oog af na klipmossels, hoewel hul liggame simmetries is en hulle meer inwendige organe soos niere en kieue het.

Soos ’n paar ander diere wat eers as uitgesterf beskou en toe gevind is, is hierdie “lewende fossiele” net ’n paar van die ontelbare menigte verrassings in die natuur.
 

    IN HIERDIE REEKS:     
Klik op die skakel vir die
 hoofstuk van jou keuse >>>

1. Buikpotiges van die land en vars water
2. Buikpotiges van die oseane
3. Ander weekdiere

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad