Vrugte van die
trope

Tropiese vrugte

BO: Verskillende soorte tropiese vrugte.

FotoL Peggy Greb / ARS /  U.S. Department of Agriculture

Van al die streke op aarde is die trope se plantegroei die weligste. Hier reŽn dit immers oorvloedig en is dit regdeur die jaar warm. Dit spreek dus vanself dat talle soorte eetbare vrugte uit die tropiese gebiede kom. Tropiese vrugte is onder meer die bekende piesang, pynappel en papaja, maar baie soorte aard ook goed in die subtropiese streke. Hieronder word meer van diť smaaklike vrugte vertel...

 




Wat is ín vrug?

 

B

AIE plante plant voort deur middel van saadówat ontkiem en presies dieselfde plantsoort as die ouerplante voortbring. Maar plante kan nie rondbeweeg om hul saad te versprei nie. Pleks daarvan produseer hulle vrugte.

ín Vrug is die volgroeide vroulike deel of dele van ín blomódie vrugbeginsel. Die doel van die vrug is om die saad of sade daarin te beskerm en om te help dat dit versprei word. Die mens, en baie soorte diere, is nie verniet so lief vir vrugte nie. Omdat vrugte so lekker is, word hul saad wyd en syd verstrooi, wat telkens die oorlewing van diť bepaalde plant beteken.

Dit is interessant dat ons woord ďvrugĒ ontleen is aan die Latynse woord fructus. Diť hou blykbaar verband met die Latynse fruere, wat ďgenietĒ beteken.

 




 

Piesangs

PIESANGS (genus Musa) kom oorspronklik uit IndiŽ, maar word nou in tropiese lande elders in AsiŽ, asook in tropiese Afrika en Suid- en Sentraal-Amerika gekweek. BrasiliŽ, Uganda, IndiŽ en die Filippyne is toonaangewende piesangprodusente. In Suid-Afrika word die vrug kommersieel verbou in KwaZulu-Natal, wat eintlik ín subtropiese streek is.

 

Piesangtros

LINKS BO en REGS BO: Piesangtrosseóaan die boom en groen afgesny om na die een of ander mark gestuur te word. Met verloop van tyd sal die piesangs los van die boom vergeel en ryp word.

Foto links bo:  ARS /  U.S. Department of Agriculture.
Foto regs bo:
Scott Bauer / ARS /  U.S. Department of Agriculture



Hoewel die piesangplant tot 10 m hoog kan word, het hy nie ín houtagtige stam en takke nie. Hy is dus nie werklik ín boom nie, maar eintlik ín familielid van die kanna en die strelitzia.

StrelitziaREGS: Die bekende strelitzia (kraanvoŽlblom)... verwant aan die piesang.

 

Foto: Scott Bauer / ARS / U.S. Department of Agriculture
 


Nuwe piesangplante word gekweek van suiers wat deur die moederplant gevorm word. Die ondergrondse deel van die plant staan bekend as die risoom of wortelstok. Bogronds ontwikkel die plant blare en ín sogenaamde skyn- of pseudostam, wat eintlik ín reeks blare is wat dig teen mekaar gerangskik is.

Wanneer die plant sowat ín jaar oud is, stoot ín groot blomsteel deur die middel van die skynstam aan die bokant uit. Dit kantel sywaarts namate dit Šl langer word totdat die bloeiwyse uiteindelik onderstebo hang. Die blomme verander in piesangtrosse, wat boontoe draai na die son toe. Daar kan van honderd tot tweehonderd piesangs aan een steel wees.

Piesangs is ryk aan koolhidrate, wat energie verskaf, en bevat ook fosfor, kalium en die vitamiene A en C. Hulle woord meestal rou geŽet, maar kan ook vir nageregte en koeke gebruik word. Hulle kan gedroog, tot meel gemaal en laat gis word om bier en asyn te maak.

 

Piesangs in ín verpakkingaanlegREGS: Piesangs in ín verpakkingaanleg in Honduras.

 

Foto: Rainforest Alliance / via USAID



Ons woord ďpiesangíí is ontleen aan die Maleise woord ďpisangíí. ín Ander woord daarvoor is natuurlik ďbananaíí wat nie, soos baie mense miskien dink, bloot die Engelse benaming is nie. Eintlik kry Afrikaans ťn Engels die woord uit Portugees en/of Spaans, maar oorspronklik uit Arabies. Dit hou verband met die Arabiese ďbananíí, wat volgens sommige ďvingeríí beteken en volgens ander ďsmaaklikíí.

Daar is sowat honderd soorte piesangs, waaronder harde, groen piesangs wat meelpiesangs genoem word. Dit word in BrasiliŽ as ín groentesoort gekook.

 

Anders as in die soorte wat ons ken, kan daar talle harde saadjies binne-in wilde piesangs wees.

 

Piesangagtige vormsóín beeld van die son se magneetveld, soos gegenereer deur ín rekenaar

BO: Alles wat blink, is nie goud nie, en alles wat halfmaanvormig en geel is, is nie piesangs nie... Wat jy hier sien, is eintlik ín beeld van die son se magneetveld, soos gegenereer deur ín rekenaar.

 

Krediet: A. Gary et al. (NASA / MSFC), NASA




Pynappels

 

ē Kyk ook Mieliestronk-artikel: Pynappelódie pynlose heerlikheid
 

DIE pynappel is ín vrug wat tot die familie Bromeliaceae behoort. Dit is een van die gewildste tropiese vrugte, met sowat 8 300 000 ton wat jaarliks regoor die wÍreld gekweek word.

Hoewel dit ín tropiese vrug is, word dit in Suid-Afrika in die Oos-Kaap en die kusstrook van KwaZulu-Natal verbou. Thailand lewer sowat ín kwart van die wÍreld se pynappels.

  
PynappelREGS:
Daar is verskillende variŽteite van die pynappel (Ananas comosus). Hier is ín gladdeblaar-tipe met welige loof bo-aan die vrugkeŽl. Die pynappel is ín veelvuldige vrug, bestaande uit verskillende vruggies wat tot een versmelt het.

Foto: ARS / U.S. Department of Agriculture

 

 

Voortplanting van pynappels geskied deur middel van steggies, krone, suiers en opslaglote. Die pynappelplant het ín roset skerp, swaardvormige blare wat uit die grond groei. Die groot vrug in die middel, wat op ín kort stingel gedra word, het ín doringagtige skilpaddop-voorkoms met ín roset blare op die punt. Wanneer dit ryp is, het dit ín oranjegeel kleur.

Pynpappels het oorspronklik wild gegroei in Suid- en Sentraal-Amerika. Christopher Columbus en sy manne was waarskynlik die eerste EuropeŽrs wat dit geŽet het. Die vrug is moontlik deur Jan van Riebeeck na Suid-Afrika gebring.

Pynappels word vars geŽet of in poedings, koeke en snoepgeregte gebruik. Hulle word ook ingemaak en versap. ín Nuttige neweproduk is die vesel van die blare, wat tot tou geweef word of tot ín kledingstof wat pina genoem word.

Interessant genoeg kry die pynappel sy naam van die dennebol, die vrugkeŽl van die denneboomóof pynboom soos dit ook genoem word. Die vorm en ruwe dop van die ware pynappel het die EuropeŽrs aan die ďappelíí van die pynboom herinner, en toe gee hulle hom dieselfde naam.

 




Papajas

BO: ín Heel papaja, met ín deurgesnyde een daarnaas waarin die talle saadjies duidelik te sien is.

Foto: ARS / U.S. Department of Agriculture
 

HEERLIK, gesond en veelsydig is die vrug van die papaja, wat tot die familie Caricaceae behoort. Die plant is ín kruidagtige boom met ín hol, veselrige stam. Manlike en vroulike blomme word aan aparte bome gedra.

Die groot, spanspekvormige vrugte, wat in trosse bo-aan die stam groei, weeg sowat 2 kg, hoewel party meer as 7 kg kan weeg. Die vrugte is groen of geel met ín intens rosige oranje vleis en honderde grys-swart saadjies aan die hol binnekant.

 

Papajas aan die boomREGS: Papajas aan die boom.

 

Foto: ARS / U.S. Department of Agriculture
 


Die wit, melkagtige sap in groen papajas bevat papaÔen, ín belangrike stof vir die vervaardiging van spysverteringsmiddels. Dit is so kragtig dat taai vleis sag word as dit ín ruk lank in papajablare gehul word.

Papajas is inheems in Sentraal-Amerika, maar word vandag in tropiese gebiede regdeur die wÍreld gekweek. BrasiliŽ, Chili, IndonesiŽ, IndiŽ en Mexiko is toonaangewende produsente. In Suid-Afrika word dit in die Laeveld en in ín mindere mate in die kusstrook van KwaZulu-Natal verbou.

Die vrugte is ryk aan die vitamiene A en C en het ín hoŽ veselinhoud. Papajas smaak die lekkerste as dit ryp van die boom geŽet word. Dit is smaaklik in vrugteslaai of kan by ander geregte en poedings gevoeg word.
 




Koejawels

BO: ín Heel en ín deurgesnyde koejawel

Foto: ARS / U.S. Department of Agriculture
 

íN HARDEKOEJAWELósů praat ons van ín eiewyse en koppige mens. En as daar iets is wat nog altyd teen die koejawel getel het, is dit sy baie en harde pitte. Van die nuwe variŽteite het egter baie meer vleis en minder pitte, en suikersoet, ingelegde koejawels en koejawel-koeldranke is vandag gunstelinge in menige huis.

 

Bloeiwyse van die koejawel

Koejawels aan die boom

LINKS: Bloeiwyse van die koejawel.

BO: Koejawels aan die boom.

Foto van bloeiwyse: Scott Henderson @ USDA-NRCS PLANTS Database (ďnot copyrighted, but credit appreciatedĒ)

Fotoís van vrugte aan die boom: U.S. Geological Survey
 

Die immergroen koejawelboom met sy gladde, glansende bas en hangtakke behoort tot die mirte-familie Myrtaceae. Die vrug is groen tot geel aan die buitekant, maar pienk, wit of geel binne, met daardie harde, maar eetbare pitte in die middel.

Die koejawel (of guava) kom oorspronklik uit die tropiese dele van Amerika, tussen Mexiko en Peru, maar word vandag in byna alle tropiese en subtropiese dele van die wÍreld aangetref. In Suid-Afrika het die koejawel van groot ekonomiese belang geword toe dit in die Tweede WÍreldoorlog vanweŽ sy rykheid aan vitamien C as ín waardevolle beskermende voedsel vir die troepe in Noord-Afrika beskou is.




Lietsjies

 

BO: Lietsjies aan die boom.

 

Foto: Barry Fitzgerald / ARS / USDA

 

LietsjiesREGS: Lietsjies (Litchi chinensis).

 

Foto: Peggy Greb / ARS / USDA

 

Lietsjies
  

IN Suid-AsiŽ word die lietsjie al langer as 2000 jaar gekweek, dalk reeds tot 4000 jaar. Veral by die Chinese staan dit hoog aangeskrewe as ín lekkerny en die naam is trouens Chinees. Dit is ín Chinese gebruik om met Nuwejaar geskenke van gedroogde lietsjies te gee.

Die immergroen lietsjieboom dra groenerige blomme wat tot trosse vrugte ontwikkel. Die vrug se deursnee wissel tussen omtrent 1,5 cm en 4 cm. Dit word bedek deur ín bas-agtige dop wat afgetrek kan word om die wit vleis met sy enkele bruin pit te ontbloot.

Lietsjies word vandag in China, AustraliŽ, IndiŽ, Amerika en Suid-Afrika gekweek. Hulle word vars geŽet of word ingemaak of gedroog.

 




 

Mango

 

BO: ín Mango.

 

Foto: Wilhelmina Wasik / ARS / U.S. Department of Agriculture

 

Mangoís

DIE mango (of veselperske) word die ďkoning van tropiese vrugteíí genoem.  En wanneer ín mens een eet, weet jy presies waarom, want die lemoengeel vleis het ín verkwikkende smaak, of jy dit nou op sy eie nuttig of as deel van ín nagereg.

Eintlik bestaan mangoís uit talle spesies van tropiese vrugdraende plante in die familie Anacardiaceae. Die vrug ontwikkel uit trosse pienkwit bloeisels en kan rond, ovaal of niervormig wees. ín Gladde, taai skil bedek die vleis en daar is ín groot, plat pit in die middel. Die vleis is dikwels veselrig, hoewel baie variŽteite deesdae veselloos is.

 

MangopitREGS: ín Mangopit.

 

FOTO: Steve Hurst @ USDA-NRCS PLANTS Database (ďnot copyrighted, but credit appreciatedĒ)

 

 

Die mango word beskou as die vrug wat al die langste deur die mens gekweek word. Dit is reeds 4000 jaar gelede in IndiŽ en MaleisiŽ verbou. Europese ontdekkersreisigers het die vrug na ander tropiese lande gebringówaar dit vandag steeds floreer. Toonaangewende produsente is onder meer BrasiliŽ, IndiŽ, Mexiko en die Filippyne.

Mangoís kan vars geŽet of ingemaak word en kan ook vir die maak van konfyt en blatjang gebruik word. Die vrug is ryk aan die vitamiene A en C.

 

Ontkiemende mangopit

 

BO: ín Ontkiemende mangopit.

 

Foto deur ďzenryakuĒ, wat dit op hierdie bladsy by flickr op die wÍreldwye web geplaas en gelisensieer het ingevolge die lisensie
Attribution-Non-Commercial-Share Alike 2.0 Generic
 




Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad