Die herkoms van perskes, appelkose, appels, pere, lemoene, druiwe, papajas, aarbeie, waatlemoene en spanspekke

Bord met vrugte10 van die bekendste soorte vrugte en waar hulle vandaan kom


Foto van bord met vrugte: Cepolina.com / Freephoto
Foto van salmonella-bakterieŽ:
CDC /  Janice Carr
Al die ander fotoís in hierdie artikel is deur die Amerikaanse departement van landbou se afdeling landbounavorsing uitgereik (USDA / ARS) en is as sodanig ingevolge Amerikaanse wetgewing in die openbare domein. Die vergunning geld wÍreldwyd.


PerskesDie perske... uit China

PLANTKUNDIGES reken die perske kom oorspronklik uit China. En dis nie maklik om sů aan hierdie sappige vrug te dink nie, maar hy is eintlik verwant aan die roos. Die botanici deel hom in by die familie Rosaceae.

Om die waarheid te sÍ, heelparty van ons bekendste vrugte behoort tot hierdie familie. Die roosfamilie bestaan dan ook ook uit ín verstommende 107 geslagte en sowat  3100 spesies.

Perskebome is van middelmatige grootte. Hulle is in die lente vol mooi ligroos bloeisels, wat dan tot vrugte ontwikkel.

Afhangende van of die pit vas of los in die vrug sit, word perskes in die reŽl in lospit- of taaipit-variŽteite ingedeel. Daar is altesaam ongeveer driehonderd soorte. Die skil van die vrug is gewoonlik donsig, maar die ďhaarloseĒ nektarien (of kaalperske) is ook ín soort perske.

Perskebome word nie maklik ouer as sowat dertig jaar nie, maar ín boom is eintlik minder as ín dekade lank ín wafferse vrugtedraer. Daarna is dit nie juis van kommersiŽle belang vir die vrugteboer nie, en sulke bome word dus dikwels uitgekap en vervang.

AppelkoseDie appelkoos... uit Oos-AsiŽ

DIE appelkoosówaarvan meer as twintig soorte bekend isó behoort saam met perske tot die familie Rosaceae en is inheems in Oos-AsiŽ. Hierdie lekker geel of oranje vrug is besonder gewild vir die maak van konfyt.

Die pitte is dikwels bitter, maar daar is ook die eetbares wat as neute omtrent so gesog kan wees soos amandels (moet net nie te veel eet nie, sÍ die kenners, want sowel amandels as appelkoospitte bevat glo bietjies van die gevaarlike sianied!)

Die bladwissselende appelkoosboom bloei wit in die lente en die bloeisels verskyn nog voordat blare begin uitkom.

Die siekte wat appelkoosmaag genoem word, word deur ín kiem veroorsaak en het niks te doen met die eet van groen appelkose nie, hoewel daar in die ou dae gedink is dat die arme appelkoos die skuld daarvoor moet kry. Dit was glo omdat die siekte juis geneig was om toe te slaan in die tyd wanneer die appelkose nog hard en groen was toe hulle deur baie kinders van die bome afgepuk en geŽet is. Die diarree en maagkrampe is egter heel moontlik bewerk deur salmonella-bakterieŽ soos diť
op die
fotoítjie HIERBY.

AppelsDie appel... waarskynlik van die Kaukasus

WAAR kom die appel vandaan? Ons weet nie presies nie, maar geleerdes reken dat dit deur die verbastering van verskillende soorte waarskynlik in die Kaukasus ontstaan het. (Die Kaukasiese gebergte word as die grens tussen Europa en AsiŽ beskou.)

Hoe ook al, die vrug was reeds ín gunsteling van die ou Grieke en Romeineóen die blote feit dat ons van ín adamsappel praat, dui daarop hoe dit in die verlede selfs as die verbode vrug van die Paradys beskou is wat konsuis steeds in Adam se nasate se kele sou vassteek!

Ook die appel behoort tot die familie Rosaceae, maar is duidelik van ín ander geslag as die perskes, appelkose en pruime. Daar is in der waarheid ín bonte menigte appelvariŽteite, met vrugte wat van groen en geel tot ín donker swartrooi wisselóparty skaars groter as kersie en ander so groot soos ín middelgroot pomelo.

Appels word nie net as vrugte geŽet nie, maar ook versap. Appelsap word net so bemark of tot appelwyn (en selfs tot brandewyn) verwerk.

PerePere... uit Europa en die Ooste

DIE gewone peer word as Pyrus communis geklassifiseer en, as ín mens stuitig wil wees, kan jy sÍ dat dit baie soos ďpure KommunisĒ klink! Enige moontlike ooreenkoms is egter bloot toevallig!

Hierdie geurige en sappige vrug is volgens een bron inheems in Suidwes-AsiŽ, maar ander gesaghebbende plantkundiges dui weer die herkoms as Europa aan. Volgens hulle sou dit 'n ander peersoort wees, die sandpeer Pyrus pyrifolia, wat uit die Ooste kom. Altwee soorte behoort tot die familie Rosaceae.

Peerbome wat in boorde groei, kan tot nege meter hoog word met stamme van tot dertig sentimenter in deursnee. Die vrugte word van die bome gepluk voordat hulle heeltemal ryp is om agterna ryp te word.

Mense wat pere verpak, weet dat koue die rypwordingsproses vertraag en dat hitte dit versnel. Sů kan die lewering van ryp vrugte aan die mark gereguleer word. Pere word ůf vars geŽet ůf in fabrieke in blikke ingemaak.

LemoeneDie lemoen... uit Suidoos-AsiŽ

DIE lemoen is ín boorling van Suidoos-AsiŽ. Die vrug is eintlik ín soort bessie, en ďlemoenĒ is in der waarheid die sambreelnaam vir die vrugte van verskeie soorte sitrusbome. Pitlose, soet lemoene is baie gewild.

Van die sitrusse op sigself is daar heelparty soorte, soos ook die suurlemoene, pomeloís, nartjies, bitter Seville, lemmetjies, tangeloís en kumkwatte. Sitrusse is al meer as 4000 jaar gelede deur die Chinese verbou. Hulle is ryk aan vitamiene en minerale, veral vitamien C, en kruisings lewer allerlei nuwe variŽteite. 

LINKS: Daar is ín hele verskeidenheid van sitrussoorte en boonop word allerhande nuwe variŽteite deur kruisings bewerkstellig.

Foto: Scott Bauer / USDA / ARS

Sitrusvrugte word vars geŽet of in fabrieke tot vrugtesap en konfyt verwerk. Die vrugte bestaan uit ín aantal sagte huisiesówat vol sap-selletjies is en wat maklik van mekaar geskei kan wordóin ín dik skil wat oliekliere bevat. 

Van lemoene self word drie belangrike olies verkry: van die skil kom lemoenessens, wat veral as geursel gebruik word; van die blare en takkies kom lemoenblaarolie vir die parfuumbedryf; en uit die bloeisels word lemoenblomolie onttrek, vir gebruik in geursels en parfuums.

Lemoen- en ander sitrusbome is immergroenóhulle verloor nie hul blare in die winter nie. Lemoenbome is van gemiddelde grootte en ďreuseĒ hoŽr as nege meter is die uitsondering. 

DruiweDruiwe... uit die wÍreld by die Kaspiese See

DAAR is verskillende soorte druiwe, maar die soort wat veral in ons land, Wes-Europa, KaliforniŽ, AustraliŽ en nog sekere ander wÍrelddele verbou word, is die sogenaamde Europese druif (Vitis vinifera).

Plantkundiges reken dat die wÍreld by die Kaspiese See die oorspronklike tuiste van die Europese druif was. Daarbenewens het die mens egter reeds van die antieke tye af druiwe gekweek en is oorblyfsels daarvan in byvoorbeeld ou Egiptiese grafkelders gevind. Wingerde, wingerdstokke en natuurlik wyn word ook op baie plekke in die Bybel genoem. Die Nagmaal word vandag steeds met brood en wyn gevier.

Die korrelvrugte van die rankende druifstruik word in trosse gedra. Die kweek van druiwe vir vars eet, droging tot rosyntjies of vir wynverwerking word wingerdbou genoem. ín Wingerd is ín land wat met druiwestokke beplant is.

DIe eerste druiwe aan die Kaap is in 1655 deur Jan van Riebeeck aangeplant. Die wynkultuur is onder meer deur die Franse Hugenote in die Boland uitgebou en diť is vandag steeds by die uitstek ín wynboustreek.

Druiwe word deur baie siektes en insekteplae geteister. Een daarvan is filloksera, ín insek wat die wortels aanval.

PapajasPapajas... uit tropiese Afrika en die tropiese Amerikas

PAPAJA is die algemene naam vir vir ín groepie van sowat dertig sagtehoutbome van die familie Caricaceae. Hul plekke van herkoms is die tropiese wÍrelde van Wes-Afrika en die Amerikas.

Daar is afsonderlike manlike en vroulike plante, wat almal ín soort melksap bevat. Waar hulle wild in die natuur groei, word hulle omtrent net so groot soos ín uitgegroeide mens, maar gekweekte bome kan selfs sewe meter of hoŽr wees.

Die vrugte word vars as slaai of nagereg geŽet.

AarbeieAarbeie... van Noord-Amerika, Europa en AsiŽ

GLO dit, ook die nederige, maar baie smaaklike, aarbei behoort tot die familie van die rose (Rosaceae)! Daar is wilde aarbeispesies in sowel Europa en AsiŽ as Noord-Amerika, maar die soort wat as die tuinaarbei (Fragaria x ananassa) bekend staan, is deur verbastering uit Noord-Amerikaanse aarbeie ontwikkel.

Alle gekweekte aarbeie het uit die wildes en die tuinaarbeie ontstaan, en daar is vandag talle verbasterings en kultivars.

WaatlemoenSpanspekke

Waatlemoene uit Midde-Afrika... spanspekke uit Iran en TranskaukasiŽ

DIE soet en sappige waatlemoen, sů word gereken, kom oorspronklik uit Midde-Afrika. En daar is getuienis dat dit al meer as 4000 jaar lank deur die mens gekweek word.

Daarteenoor sou spanspekke se plekke van herkoms Iran en TranskaukasiŽ wees, voordat die ou Egiptenare, Grieke en Romeine begin het om hulle te kweek.

Sowel waatlemoene as spanspekke behoort natuurlik tot die familie Cucurbitaceae, wat ook die pampoene insluit, al word pampoene as groente geŽet en dink ons aan waatlemoene en spanspekke as vrugte. Die Cucurbitaceae is eintlik ín uitgebreide tweesaadlobbige plantfamilie, wat goed honderd geslagte met sowat agthonderd spesies omvat.

Die meeste lede van diť familie is eenjarige rankplante wat baie vinnig groeióůf al op die grond langs ůf as klimplante met hegrankies teen stellasies op. Plantkundiges beskou die vrugte as bessies. Die meeste van die vrugte het ín taamlik harde skil (epikarp) en ín dik, eetbare vrugvlees (mesokarp), waarin die sade ingebed lÍ.

Die oerplant waaruit die huidige pampoenvariŽteite ontwikkel is, is inheems in die tropiese dele van Amerika. Die variŽteite van die spesie wat as komkommers geklassifiseer word, word meestal rou geŽet in die vorm van komkommerslaai. Die oer-komkommer kom glo uit Suid-AsiŽ.

En ín brokkie oor ín bekende groentesoort... wat deesdae nie meer altyd sy naam werd is nie...

Geelwortels van allerlei kleureGEELwortels? Wat wou, dis die reŽnboognasie van die groentewÍreld!

ONS ken hom as die gťťlwortel, maar navorsers van die Amerikaanse department van landbou het deur selektiewe kweking geelwortels ontwikkel wat omtrent alle kleure van die reŽnboog het, soos die foto REGS toon. Op die koop toe is hierdie bontspul glo ook baie gesond.

Die geelwortel (Daucus carota) is inheems in EurasiŽ en Noord-Afrika, maar word tans wyd en syd oor die gematigde streke van die wÍreld heen as ín groentesoort gekweek. Gerasperde rou geelwortels in slaaie is ook baie gewild.

Die wilde soort het 'n taai, houterige wortel, wat ín mens nie juis kan eet nie. Die gekweekte tipe se langwerpige, ondergrondse knol is egter ín smaaklike, hoogs eetbare soort kos. Daar is ín hele aantal variŽteite van die gekweekte geelwortel.

Die kleurstof wat die geelwortel geel maak (eintlik is dit dikwels meer oranjerooi) is karotien. Hierdie karotien is ín belangrike bron van vitamien A. Dit is nie duidelik presies watter voedingswaardes daar in die nuwe ďreŽnboog-wortelsĒ ingebed is nie!
 

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad