Stapelvoedsels
Die plantkosse van ons
reŽnboognasie

J

Y is wat jy eet, lui die ou gesegde. ín Mens kan die woorde ook omgooi en sÍ dat jy eet oor dit wat jy is. Ons eetgewoontes is immers ín integrerende deel van ons kultuur en daarom is mense van verskillende kulture en etniese groepe nie altyd versot op dieselfde soort kosse nie.

 

Dit is veral interessant om die stapelkosse van die onderskeie bevolkingsgroepe met mekaar te vergelyk -- en die plante waarvan daardie kosse kom. Jy hou byvoorbeeld van jou koringbrood, vir jou swart vriend is niks lekkerder as mieliepap nie en jul Indiese kennis sal geen kos vir sy bord rys verruil nie. En as julle ook nog ín San van die Kalahari geken het, sou julle geweet watter waarde hy of sy heg aan sappige, voedsame knolle wat sommerso in die veld uitgegrawe word...

 
DIE VELDKOSSE VAN DIE SAN

 

DIE nomadiese San (Boesmans) lewe al duisende jare lank in hul natuurgebondenheid van die veld af, selfversorgend en voldaan met wat die omgewing hulle kan bied.

 

Hulle is vandag meestal beperk tot die Kalahari, ín woestynagtige streek wat dele van Suid-Afrika, NamibiÍ en Botswana oorspan -- ín ruwe gebied van dors en hitte en dorings waar die gras hard is, die lugspieŽlings op die vlaktes dans en skerpioene onder die klippe skuil.

 

Hier oorleef die San in die wye verlatenheid en die versengende son -- ín halfnaakte, honger volk, lig van bou en geel van vel. Hulle is steeds jagter-versamelaars soos hul voorsate -- hulle jag wel nog ín bietjie, maar hul daaglikse dieet bestaan meestal uit die veldkosse in die woestyn. Elke paar dae versit hulle na ín nuwe woonplek wanneer die kos opraak.

 

Hulle eet omtrent alles in die veld wat enigsins eetbaar is (selfs termieteiers), maar hul "groente" sluit uintjies, verskillende soorte bessies en ín hele verskeidenheid knolle, bolle en wortels in.

 

Onder die veldkosse wat die San deur baie eeue geken het -- toe hulle ook nog in ander droŽ dele van ons land soos die Karoo moes oorleef -- is diť van die geslag Fockea in die plantefamilie Asclepiadaceae noemenswaardig. Die Fockeas (byvoorbeeld die kambro of Fockea angustifoli) vorm groot uitgeswelde knolle soos patats ondergronds en die ou San kon ongetwyfeld die verskillende soorte haarfyn van mekaar onderskei. Die baro of baroe (familie Campanulaceae) is nog ín veldkos met eetbare knolle wat onder die grond uitgehaal kan word.

 

(Hoe smaak kambro? Soos baie Suid-Afrikaanse veldplante word dit deur die wet beskerm. Moet dus nie jou lyf San hou en dit gaan uitgrawe nie! Maar mense wat wel kambro te ete gehad het, het gesÍ dit smaak soos "fonteinwater op ín warm, droŽ, stowwerige dag". Die gevierde ou Afrikaanse digter  C. Louis Leipoldt het dit as "die wit waterige goud van die Karoo" beskryf.)

 

TsammaOm sy dors in sy dorre wÍrelde te kan les, is die sappige tsamma of wildewaatlemoen (Citrullus lunatus van die pampoenfamilie) vir die San baie nuttig (REGS). Dit groei wydverspreid in die Kalahari -- ín platliggende kruidgewas met rankies en gelobde blare en met sappige ronde vrugte, so groot soos volstruiseiers. Die pitte is ook eetbaar.

 
DIE SORGHUM EN MIELIES VAN DIE SWART STAMME

 

DIE lewe van die tradisionele Suid-Afrikaanse swartmense het eeue lank om die bees gesentreer, waarvan proteÔenryke vleis en melk verkry is. Veldkosse is beslis ook geŽet, maar ín belangrike stapelkos was graansorghum, wat lank voor die koms van die witmense reeds vir pap en bier verbou is. Dit word vandag nog veral vir die brou van sorghumbier gebruik.

 

Sorghum is inheems in Suidelike Afrika, anders as die mielie wat hierheen ingevoer is en al geslagte lank vir voedingryke geregte soos mieliepap en mieliegruis sorg -- die belangrikste voedselsoort vir die massas mense op die Suid-Afrikaanse platteland.

 

Die mielieplant se spreekwoordelike wortels lÍ eeue terug in tropiese Mexiko. Dit is blykbaar reeds uit ín wilde gras veredel nog voor die opbloei van die pre-Spaanse beskawings in Amerika -- dus lank voordat die Spanjaarde hulle in daardie wÍrelddeel gevestig het.

 

Die mielie is deur seevaarders en ander reisigers oor die wÍreld heen versprei en was teen die einde van die sestiende eeu regoor die grootste deel van die ontwikkelde wÍreld 'n bekende gewas. Dit is bekend dat die voorvaders van die Zoeloes ook die een of ander tyd nŠ 1500 hier mielies begin kweek het nadat dit moontlik deur Europese seevaders na Afrika gebring is.

 

KORING -- VIR DIE WITMENSE SE DAAGLIKSE BROOD

 

BROOD is reeds eeue lank een van die heel vernaamste items op die Westerse spyslys. En koring -- waarvan brood gemaak word -- is beslis ook een van die eerste gewasse wat deur die mens gekweek is. Dit het minstens 11.000 jaar gelede begin. Mense het agtergekom dat die saad van die koringplant geoes en fyngemaak kan word om ín wonderlike voedelsoort te vorm.

 

Die eerste gesaaide koring in Suid-Afrika is reeds op 13 Januarie 1653 geoes, minder as ín jaar nadat Jan van Riebeeck met sy span Europese setlaars hier voet aan wal gesit het. Dit toon die prioriteit wat hierdie graansoort destyds al geniet het. Daardie eerste lappies koring was waarskynlik naby die Kasteel, en die koring is miskien nog gesaai voordat Van Riebeeck sy  groentetuin aangelÍ het.

 

In daardie beginjare het die koringboere maar erg gesukkel. Daar was talle probleme met variŽteite wat nie lekker aan die Kaap geaard het nie, asook met koringsiektes en die baie winterreŽn, onder meer.

 

In die eerste halfeeu is daar dan nie eens genoeg koring vir eie gebruik gekweek nie, wat nog te sÍ om in die behoeftes van die verbyvarende skepe te voorsien. Trouens, dit was eers in 1968, ín stuk of drie eeue later, dat Suid-Afrika hierin selfvoorsienend geraak het.

 

Nadat die vroeŽ pioniers die binneland ingetrek het, het koringverbouing uitgebrei het na gebiede waar hierdie graansoort veel beter geaard het. Teen 1752 is die gewas al in bekende koringstreke soos die Swartland by Riebeek-Kasteel, Piketberg en Malmesbury gekweek, asook in die RŻens by Botrivier en Riviersonderend.

 

Koring is vandag steeds onontbeerlik in Suid-Afrika. VanweŽ die omvang van die verbruik en die voedingswaarde van brood en ander verwerkte koringprodukte, word dit saam met mielies as ín stapelvoedsel in ons land beskou -- nie net meer vir witmense nie, maar vir mense van alle bevolkingsgroepe.

Dit word in bykans elke provinsie verbou, wat dan ook van die gewas se besondere aanpasbaarheid getuig. Die Wes-Kaap, Vrystaat en die gewese Suid-Transvaal is egter ons groot koringproduserende gebiede.

 
RYS -- VIR ONS INDIňRS, CHINESE EN ANDER OOSTERLINGE

DIE IndiŽrs, veral van KwaZulu-Natal, is ín belangrike deel van die Suid-Afrikaanse samelewing, maar weens langdurige kontak met die Westerse leefwyse het baie van hul tradisies -- en selfs eetgewoontes -- in die slag gebly. In IndiŽ sou hul voorsate miskien veral van rys en selfs giers gelewe het, maar koring vorm hier ongetwyfeld ín vername deel van hul dieet.

Tog is rys nog hoog op die spyskaart van baie mense van Oosterse herkoms in Suid-Afrika. Rys as stapelvoedsel kom immers ín lang pad saam met die Oosterlinge. Dit is die saad van ín eenjarige plant (Oryza sativa), wat aan die grasse verwant is en inheems is in Suidoos-AsiŽ. Daar is getuienis dat dit al tot 15 000 jaar gelede deur die mens verbou kon gewees het. Vandag is dit die stapelvoedsel van die helfte van alle mense op aarde.

Rys word aan ín pluim gedra. Die plant het baie water en ín lang groeiseisoen verkieslik met ín hoŽ temperatuur nodig.

Hoewel dit ook op skuins grond verbou kan word, word die meeste rys op vleiagtige grond en onder water gekweek. Dit word net soos koring geoes en gedors, maar dan moet dit nog gedop word. Dit word ook gepoleer (semels en kiem verwyder), maar het dan ín laer voedingswaarde omdat die vitamine B weggeneem is. Mense wat weinig ander kos te eet kry, kan gevolglik die gebreksiekte beri-beri kry. Hierdie besef het tot ín groter verbruik van bruin rys (waarvan die semels nie verwyder is nie) gelei.

Omdat rys hitte nodig het om goed te kan groei, word dit in die warm subtropiese dele van Suid-Afrika gekweek. Die wÍreld se toonaangewende reisprodusente is China en IndiŽ -- en die grootste ryseters in ons land bly dan ook ongetwyfeld steeds die Oosterlinge in ons gemeenskap!

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad