Hoe ín insek wat gasheer speel vir ín gevaarlike parasiet jaarliks tienduisende mense laat sterf aan tripanosomiase (slaapsiekte) in die Afrika-lande om die ewenaarÖ

Die dodelike slaap
TsetsevliegÖ die terreur van die trope

Die pasiŽnt wil net slaapÖ slaapÖ slaapÖ Hy is koorsig, sy kop wil bars, sy gewrigte pyn. Maar sy uitdrukkinglose gesig en hangende ooglede verklap ook dat hy nie meer reg weet wat om hom aangaan nie. Dink hy nog enigsins aan die bytende vlieg wat hom tot hierdie verskriklike lot gedoem het? Raak die insek miskien een kolossale, grynsende monster in diť sterwende mens se verwarde en verworde gedagtes?

LINKS: Die protis wat slaapsiekte by die mens verwek, is die eensellige parasiet Trypanosoma brucei. REGS BO: Die draer van die parasiet is die tsetsevlieg wat, soos ook op hierdie illustrasie blyk, ruweg met ander groot vlieŽ soos die huisvlieg oorstem. DIe tsetsevlieg het ín lang steeksnuit wat selfs deur dun klere­materiaal kan boor.

Krediet, illustrrasie van tsetsevlieg: Meyers Lexikon, 1888-90, openbare besit as gevolg van verval van kopiereg weens ouderdom.


  
Trypanosomiase (slaapsiekte)

Bron: Centers for Disease Control and Prevention / U.S. Department of Health and Human Services

Verwekkers:
ProtosoÔese hemoflagellate wat tot die kompleks Trypanosoma brucei behoort. Twee subspesies wat morfologies (na die vorm) nie van mekaar te onderskei is nie, veroorsaak  afsonderlike siektepatrone by mense: T. b. gambiense verwek Wes-Afrikaanse slaapsiekte en T. b. rhodesiense veroorsaak Oos-Africkaanse slaapsiekte. (ín Derde lid van die kompleks, T. b. brucei, besmet in normale omstandighede nie mense nie.)

Lewensiklus:

Wanneer ín besmette tsetsevlieg (geslag Glossina) ín mens of ín bepaalde soogdier se bloed opsuig, spuit die vlieg metasikliese tripomastigote in die velweelsel in. Die parasiete gaan die limfsisteem binne en beweeg tot in die bloedstroom  . Binne-in die gasheer verander hulle in bloedstroom-tripomastigote  , word na ander plekke regoor die liggaam weggevoer, bereik ander vloeistowwe (bv. limf en in die ruggraat) en hou aan om kopieŽ van hulself te maak deur tweedeling  . Die hele lewensiklus van Afrika-tripanosome word deur buitesellulÍre stadiums verteenwoordig. Die tsetsevlieg raak besmet deur bloedstroom-tripomastigote wanneer die vlieg die bloed van die besmette mens of bepaalde soogdier nuttig ( ,  ).  In die vlieg se middel-ingewand verander die parasiete in prosikliese tripomastigote, verme­nigvuldig deur tweedeling  , verlaat die middel-ingewand en verander in epimastigote  .  Die epimastigote bereik die vlieg se speekselkliere, verander in metasikliese tripomastigote en hou aan om deur tweedeling te vermenigvuldig  .  Wanneer die vlieg weer ín slagoffer vind vir ín bloedmaaltyd, begin die kringloop van voor af. Die siklus in die vlieg duur sowat drie weke.


 

ďJ

ATA is deur die slaapsiekte getref,Ē het die historikus geskryf, ď ín siekte wat dikwels die inwoners van daardie klimaatsgebied teister. Die aangetaste mense is omtrent nooit wakker of paraat nie. Hierdie krankheid is skadelik vir die pasiŽnt en duur voort totdat hy sterf. Die ongesteldheid het twee jaar lank in Jata se vog bly sit waarna hy oorlede is.Ē

Die geskiedskrywer wat hierdie verslag neergepen het, waarskynlik in Egipte, was die Arabiese historikus Ibn Khaldun, nagenoeg aan die einde van die 1300ís of vroeŽ 1400ís. Die arme pasiŽnt oor wie hy geskrywe het, was ene Mari Jata, keiser van die destydse ryk van Mali in Wes-Afrika, ín ou keiserryk wat op sy goud, sout en koper kon roem.

Die siekte wat Jata se aardse bestaan so tragies beŽindig hetóen wat al sy aardse rykdomme nie kon voorkom of genees nieówas feitlik seker tripanosomiase, ook bekend as slaapsiekte of Afrika-slaapsiekte. Dit word deur ín klein eensellige parasiet veroorsaak. Die siekte oorweldig die immuunsisteem en lei tot ín ernstige infeksie van die brein en die meninges. Die meninges is die drielaagmembraan (vlies) wat die brein en rugmurg omgeef.

Mense van diep in die dertig Afrika-lande word deur hierdie tropiese siekte aangetas, en daar kom jaarliks sowat ín halfmiljoen gevalle en nagenoeg 66.000 sterftes voor. Nog omtrent 100.000 mense word daardeur tot gestremdheid gedoem as gevolg van breinskade.

Die parasiet wat al die ellende aanrig, is Trypanosoma brucei, ín verlangse neef van die malaria-parasiet. En net soos malaria deur ín muskiet oorgedra word, so word slaapsiekte deur ín ander verpestelike bloedsuiende insek aangestig.

Die boosdoener?  Die sogenaamde tsetsevlieg.

Gelukkig is die meeste tsetsevlieŽ nie met die parasiet besmet nie en laat die vlieg se byt sy slagoffers dikwels net olik voel. Maar sodra slaapsiekte-besmetting plaasvind, woeker die siekte meedoŽnloos in die slagoffer se gestel. As die pasiŽnt nie die korrekte behandeling ontvang nie, kan die dood maklik intree.

Die vlieg sowel as die parasiet kom in ín breŽ gordel om die ewenaar in Afrika voor. Toeriste wat hulle byvoorbeeld diep in Midde-Afrika begewe, loop gevaar om pynlike byte van die tsetsevlieg op te doen, wat nie maklik onderskei kan word van die ewe pynlike knabbelings van die blinde- of perdevlieg nie.

Daar is in der waarheid, sover bekend,  drie subspesies van Trypanosoma brucei, waarvan twee vir besmettings by mense sorg. Trypanosoma brucei rhodesiense word in Oos- en Suidelike Afrika aangetref, Trypanosoma brucei gambiense in Wes- en Midde-Afrika en albei subspesies in Uganda.

Trypanosoma brucei brucei besmet nie mense nie, maar veroorsaak ín uitterende siekte, wat nagana (of nígana) genoem word, by beeste en perde.

REGS: ín Bloedsmeer van iemand wat met Trypanosoma brucei besmet is.  Die eensellige parasiete met hul ďangeltjiesĒ (sweephare) is pers gekleur. Die ronde kolle is rooi bloedliggaampies.

Krediet: PHIL / Centers for Disease Control and Prevention / U.S. Department of Health and Human Services

Soos by die malaria-muskiet is dit ook slegs die bloedsuiende wyfie van die tsetsevlieg wat die verwoestingswerk aanrig, nie die mannetjie nie. Sy huisves die parasiete in haar speeksel. Die parasiete vermenigvuldig by die plek waar die vlieg haar menslike slagoffer se vel deurboor het, en ín pynlike knop verskyn by die bytplek. Hiervan versprei hulle na die limf en bloedstroom. Mettertyd (binne weke of oor etlike maande of selfs jare) gaan dit al hoe bedroewender met die besmette persoon.

Hy raak koorsig, het vreeslik hoofpyn en is letargies (slaperig). Sy gesig lyk uitdrukkingloos, sy ooglede hang. Trouens, sy denke kan so aangetas raak dat sy persoonlikheid verander. As die siekte nie verlig word nie, verval hy in ín koma weens skade aan sy sentrale senustelsel en dan kan hy nie weer bygebring word nie. Hierna volg die dood.

OMDAT doeltreffende middels teen slaapsiekte so dikwels nie geredelik beskikbaar is nie, word voorkoming as die heel belangrikste beskou. Die uitwissing van broeiplekke van die tsetsevlieŽ sou die beste opsie kon wees, as dit nie was dat die natuur in die breŽ so erg benadeel kan word deur beheerde bosbrande, ander maniere van ontbossing en skadelike gifstowwe nie.

Genadiglik vir sekere Afrikane is daar vandag vangapparate en skerms wat die tsetsevlieŽ taamlik in toom kan hou, hoewel lank nie almal in die gevaargebiede toegang tot so iets het nie. Nog ín benaderingóom steriele tsetsevlieg-mannetjies in die natuur vry te laat en die wyfies aan te moedig om met hulle paar sodat daar geen nasate sal wees nieóhet wel reeds in ín beperkte mate vrugte afgewerp.

Om langbroeke, langmoubaadjies en dik sokkies aan te hÍ, sou wel die tsetsevlieŽ kon keer om by ín mens se vel uit te kom, maar wie dra nou sulke klere in die stikwarm trope? Nogtans is dit belangrik dat toeriste deeglik voorsorg sal tref as hulle gevaargebiede binnegaan, en waar dit enigsins moontlik is, moet hulle hulle nie aan die bytende insekte blootstel nie. Pentamidine-inspuitings bied wel beskerming teen Trypanosoma brucei gambiense, maar daar is nog nie aangetoon of dit doeltreffend teen Trypanosoma brucei rhodesiense is nie.

As vermoed word dat iemand slaapsiekte onder lede het, kan die vermoede bevestig of verkeerd bewys word deur die persoon se bloed, beenmurg, serebrospinale vog of ín limfklier waarin die parasiet gevind word, mikroskopies te ontleed. Slaapsiekte kan in baie gevalle wel doeltreffend behandel word, maar die gevaar van tekens van breinskade kan nie uitgesluit word nie.

Lyers in tropiese Afrika kan nietemin vandag dankbaar wees dat hulle nie meer nodig het om ín middel te gebruik wat vroeg in die twintigste eeu ontwikkel is met arseen, ín sterk minerale gif, as basis nie. Blindheid was ín ernstige newe-effek van hierdie giftige medisyne teen slaapsiekte.

DIS interessant om te weet dat slaapsiekte ook op ín paar ander maniere as deur die byt van ín tsetsevlieg opgedoen kan word. Een daarvan is oordrag deur ín swanger ma op haar ongebore baba, wat tot die dood van die fetus lei. Besmetting kan eweneens deur seksuele kontak en bloedoortapping plaasvind.

Epidemiese tripanosomiase kom hoofsaaklik voor waar bevolkings deur oorlog, hongersnood en onrus ontwrig word. En om redes wat steeds onbekend is, is daar baie streke waar tsetsevlieŽ voorkom, maar slaapsiekte nie.

LINKS: Nagenoeg 66 000 mense sterf jaarliks in Afrika weens slaapsiekte.

Krediet: MSKARG

Volgens die WÍreld-Gesondheidsorganisasie verskil die voorkoms van die siekte van land tot land, asook in verskillende dele van ín enkele land. In 2005 is belangrike uitbrekings in Angola, die Demokratiese Republiek van die Kongo en die Soedan waargeneem. In die Sentraal-Afrikaanse Republiek, Tsjad, die Kongo, CŰte díIvoire (Ivoorkus), Guinee, Malawi, Uganda en TanzaniŽ bly slaapsiekte ín belangrike openbare gesondheidsprobleem.

Lande soos Burkina Faso, die Kameroen, Ekwatoriale Guinee, Gaboen, Kenia, Mosambiek, NigeriŽ, Rwanda, ZambiŽ en Zimbabwe meld jaarliks minder as vyftig nuwe gevalle aan. In lande soos Benin, Botswana, Burundi, EthiopiŽ, GambiŽ, Ghana, Guinea-Bissau, LiberiŽ, Mali, NamibiŽ, Niger, Senegal, Sierra Leone Swaziland en Togo is daar etlike dekades lank geen nuwe gevalle aangemeld nie

Dit is nietemin moeilik om die huidige toedrag van sake te bepaal in die lande waar slaapsiekte endemies voorkom, omdat soveel kundigheid ontbreek en daar boonop baiemaal niemand is wat uitbrekings kan monitor nie.
 

ín Ander interessante eensellige parasietóín ďmuisĒ wat die breine van visse aanval

BO: Waar sekere parasiete van die kompleks Trypanosoma brucei  tot ín ernstige infeksie van die breine van mense lei, het hierdie muisagtige trematode genaamd Cercaria die breine van visse in sy visier. Muisagtig is die regte woord vir hierdie kalantówat nogal vir ín kruising tussen ín regte muis en die muis van jou rekenaar aangesien kan word! En wat soos ogies lyk, is in der waarheid lig­sensitiewe kolletjies wat wel op ín manier soos primitiewe oŽ werk.

Krediet: Todd Huspeni, Universiteit van KaliforniŽ, Santa Barbara


Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad