ín Handjievol eenvoudige kwessies waaroor jy miskien nog altyd gewonder het, maar jou nog nooit die moeite getroos het om te probeer uitvind hoe die vurk in die hef steek nie

 

10 ďsimpelĒ vrae
Ö en hul antwoorde
  


1. Hoekom verteer ons die kos wat ons eet, maar verteer ons in die proses nie ook ons eie mae en ingewande nie?
 

Illustrasie van die maagREGS: Die mirakuleuse maag.

Illustrasie: Cancer.gov (U.S. Gov)

 

K

OS moet fyn en flenters gebreek en as ít ware verpulp word ten einde dit in absorbeerbare chemikalieŽ om te skakel wat energie aan jou liggaam sal verskaf. In jou spysverteringstelsel word die voedsel wat jy geŽet het deur ín horde ensieme aangeval wat komplekse molekules in eenvoudiges verander.

 

Terloops, dis ín wanopvatting dat ensieme lewende dinge is. Selfs woordeboeke beskryf 'n ensiem foutiewelik as suurdeeg of gisstof (wat wel lewende mikrobes is), maar die feit is dat ensieme bloot deur suurdeeg afgeskei word en die woord daarom afgelei is van die Griekse woord zyme, wat ďsuurdeegĒ beteken. In werklikheid kom ensieme egter in talle verskillende vorms voor en is hulle niks anders as morsdooie, verterende chemikalieŽ wat deur lewende selle geskep word nie.

 

Onderweg deur jou liggaam, van die inname tot die uitskeiding, word die kos progressief en stelselmatig deur ín reeks verskillende ensieme aangeval wat daarmee vermeng raak en dit tot ín vorm afbreek wat deur die bloedstroom geabsorbeer kan word.

 

Jou maag is uitgevoer met sowat 35 miljoen maagkliere wat jou kos welkom heet met ín bad wat berei is uit ín mengsel van ensieme, slym en ín sterk konsentrasie soutsuur. Trouens, hierdie soutsuur is so sterk dat dit ín gat in ín tapyt kan brand.

 

Maar hoekom verteer die liggaam dan nie homself ook in die proses nie? Vir eers is daar ín wonderlike chemiese balans in jou spysverteringstelsel. Daar is byvoorbeeld gevind dat die wand van die maag ín klein hoeveelheid ammoniak, ín alkali, produseer en dat hierdie ammoniak die maag teen die uitwerking van die soutsuur beskerm. (ín Suur word deur ín alkali geneutraliseer.)

 

Voorts werk die verskillende ensieme die een nŠ die ander namate jou kos meegevoer word, soos in die produksielyn van ín fabriek. As al die ensieme saam in dieselfde gebied was, sou die voering van die ingewande ongetwyfeld aangeval gewees het. Maar dit gebeur nie, en elke gebied kan beskou word as spesiaal toegerus om sy eie spesifieke soort verteerder te weerstaan.

 

Dit kan natuurlik gebeur dat die produksielyn op ín kol defek raak. Dan is die liggaam inderdaad besig om sy eie dermvoering te verteer en ontwikkel ín maagseer.
 


 

2. As ín mens die mufkolle op brood of kaas
afsny, kan die res dan nog geŽet word?

ín Sny brood met skimmelMOENIE dink muf is altyd goed vir jou ďomdat dit penisillien bevatĒ nie. Ons voorouers het nie verniet ou kos weggegooi nie, omdat hulle proefondervindelik geweet het dat dit skadelik kan wees om te eet.

 

Goed, die meeste soorte muf is wel onskadelik, maar daar is tog die moontlikheid dat muwwe brood jou maag kan omkrap.

 

Maar mag ín mens dan die kolle muf op brood of kaas wegsny en die res eet? Wat brood aanbetref, nee, sÍ ín voedselkonsultant. Hy sÍ al sien ín mens nie die skimmel nie, kan dit reeds versprei het, en waarom die kans waag met jou gesondheid? Hy vergelyk gekimde kos met ín jellievisójy kan die kop wegskraap, maar die tentakels bly agter.

 

By gekimde kaasóharde kaasókan ín mens straks wel nog ín deel daarvan eet as jy sowat 2,5 cm rondom die muwwe kol wegsny. Omdat die kaas hard is, kan die skimmel nie so diep daarin dring as by die poreuse brood nie, sÍ die kenner.
 


 

3. Bly kougom rÍrig jare lank onverteerd is jou maag nadat jy dit ingesluk?  

NEE, nie naastenby nie. Kougom is onverteerbaar, maar dis geen wonderstof wat die normale gang deur jou spysverteringskanaal kan ontduik nie. Daardie proses duur gewoonlik drie dae, op die meeste.

 


 

 4. Oukei , waarvoor staan OK eintlik?

MENSE wat hoeveel verskillende tale praat, gebruik vandag die Engelse OK wanneer hulle te kenne wil gee dat iets vir hulle orraait is! OKMaar waarvoor staan die afkorting ďOKĒ?

 

Vreemd genoeg kan niemand meer rÍrig sÍ wat dit konsuis sou afkort nie, en allerhande staaltjies hieroor is al as die reine waarheid opgedis. Die gewildste teorie is dat dit staan vir ďoll korrectĒ, ín opsetlik verkeerde spelling van ďall correctĒ. Koerante van Boston, Massachusetts, in die VSA, sou dit in 1840ís gebruik het toe dit mode was om woorde sommer vir die snaaksigheid verkeerd te spel.

 


 

5. Lyk gesigsuitdrukkings dieselfde vir alle mense? 

IS daar dan rede om te dink dat alle mense gelaatsuitdrukkings nie eenders interpreteer nie? Ja, tog, meen navorsers van die Universiteit van Glasgow in Skotland.

 

Hulle het in ín studie gevind dat dit wat Westerlinge as ín uitdrukking van vrees op ín ander mens se gesig beskou, baiemaal deur mense van Oos-AsiŽ as ín uitdrukking van verrassing vertolk kan word. En wat vir Westerlinge na afsku lyk, word dalk maklik deur Oos-AsiŽrs vir woede aangesien.

 

Die rede, reken die navorsers, is dat Oos-AsiŽrs blykbaar meestal op mense se oŽ konsentreer, terwyl mense van die Weste die hele gesig bekyk.
 


 

6. Sal jy aambeie kry as jy op ín koue trap sit?

NOU kyk, mense gesels in die reŽl nie graag oor aambeie nie, want nie-lyers gril dikwels wanneer hulle vertel word van bessieagtige geswelle aan die onderste openinge van ander mense se endelderms. Maar vir lyers is dit ín groot ongemaklikheid. Dit kan boonop bloei ook.

 

Aambeie word veroorsaak deur ín obstruksie in die bloedsomloop in die aangetaste deel. Die ou geloof dat dit aangestig kan word deur op ín koue trap of muurtjie te sit, is sommer nonsies in die oortreffende trap. Maar, soos iemand al te kenne gegee het, dalk kan sů ín koudheid van onder wel ín lafenis wees vir iemand wat reeds deur hierdie onwelkome beproewing gepla word.

 


 

7. Hoekom is ín minuut in 60 sekondes ingedeel, ín uur in 60 minute en ín dag in 24 uur?

HorlosieDIE primitiefste soort horlosie was eenvoudig ín boomstomp of ín stok wat in die grond ingedruk was. Die ligging van die skaduwee het aangedui of dit voormiddag of namiddag was. Die sonwyser is nagenoeg tussen 1500 en 1300 v.C. deur die ou Egiptenare volgens hierdie beginsel ontwikkel.

 

Mettertyd is die tydperk tussen sonsondergang en sonop om die een of ander rede in 12 dele op die sonwysers ingedeel. Met die besef dat die nagtelike tydsduur dan ook in 12 dele ingedeel sou moes word, het idee van ín dag en nag van 24 tydsdele sy beslag gekry. Tog het die 24 dele in lengte van mekaar bly verskil tot in die veertiende eeu n.C. met die eerste verskyning van meganiese horlosies in Europa. Toe eers is die uur met ín vaste lengte algemeen aanvaar.

 

Die ou BabiloniŽrs het op hul beurt sterrekundige berekeninge gedoen met die sestigtallige stelsel (gegrond op 60 en nie bv. die 10 van die desimale stelsel nie). Die BabiloniŽrs het hierdie stelsel geŽrf van die SumeriŽrs, wat dit omstreeks 2000 v.C. ontwikkel het. Waarom juis 60 gekies is, is nie bekend nie, maar dit is opmerklik dat 60 ook ín veelvoud van 12 is (12 x 5 = 60). Voorts is 60 ín gerieflik deelbare getal. Dit is naamlik die kleinste getal wat deelbaar is deur die 1, 2, 3, 4, 5 en 6 sowel as deur 10, 12, 15, 20 en 30.

 

Deur die uur te deel deur 60 om by die minuut te kom en die minuut weer deur 60 om die sekonde te verkry, kon die eerste meganiese horlosies ín gerieflike standaard vir tydmeting daarstel.

 

Danksy die aanvanklike indelings van die mense weleer, handhaaf die moderne wÍreld dus steeds ín dag van 24 uur, ín uur van 60 minute en ín minuut van 60 sekondes. Die vooruitgang wat met tydmeting gemaak is, het egter die manier verander waarop hierdie eenhede gedefinieer word. Waar die lengte van die sekonde eers bereken is deurdat sekere astronomiese siklusse (soos die gemiddelde sonnedag of later die tropiese jaar) in dele verdeel is, is die sekonde in 1967 heromskryf as die lengte van 9 192 631 770 energie-oorgange van die atoom van die skaars alkaliese metaalelement sesium.
 


 

8. Kan ín ooraktiewe hamster binne-in sy wikkelwiel genoeg elektrisiteit vir jou huis opwek?

MISKIEN onthou jy daardie TV-advertensie van ín hamster wat freneties binne-in ín Hamster in ín wikkelwielhamsterwiel begin hardloop en daarmee elektrisiteit opwek vir die vale. Die vermoŽ van hamsters om sů te laat wiel, het iemand laat wonder hoeveel van hierdie soort diertjies nodig sal wees om ín huis van genoeg krag te voorsien (sodat organisasies soos Eskom uitgeskakel kan word).

 

Dit het die persoon die volgende berekening laat doen: As ín mens aanneem dat ín hamster van vyftig gram teen twee meter per sekonde teen ín helling van dertig grade kan ophardloop, beteken dit ín kraglewering van ín halwe watt. Indien ín hamster dieselfde hoeveelheid krag opwek wanneer hy in ín hamsterwiel hardloop, sal jy 120 hamsters nodig hÍ wat met alle mag aan die hardloop bly om ín gloeilamp van 60 watt te laat brand.

 

Maar die gemiddelde hamster bestee waarskynlik nie meer as vyf persent van sy lewensduur aan ín hardlopery in sy wiel nie. Gevolglik sal jy nie minder nie as 2400 hiperflukse hamsters moet hÍ wat in spanne werk en mekaar aflos ten einde slegs die een gloeilamp aan die brand te hou.

 

Gestel nou jou huishouding het ín konstante toevoer van sowat 2500 watt nodig. Daarvoor sal 100 000 ywerige hamsters vereis word. Vermenigvuldig dit met al die huise in Suid-Afrika wat elektrisiteit het, en jy sit met oorbevolking van hamsters wat, getrou aan hul aard, omtrent alles opvreet waarop hulle hul snoete kan lÍ en uiteindelik niks vir ons mense laat oorbly nie.

 

Om elektrisiteit met steenkool op te wekóbesoedelend of te nieóis ín baie, baie beter idee.
 


 

9. Hoekom staan flaminke eenbeentjie in die water?

 

FlaminkFoto: Bonaire 2008: Exploring Coral Reef Sustainability with New Technologies / via NOAA (foto gewysig)

 

FLAMINKE bestee baie tyd aan hul wandelinge in vlak water, waar hulle insekte, vissies en allerhande ander dingetjies vreet. Maar hoekom staan hulle so dikwels net op die een poot in die water, met die ander poot opgetrek na die lyf toe?

 

Matthew Anderson en Sarah Williams, navorsers van die Saint Josephís-universiteit in Philadelphia, in die VSA, reken hulle het die antwoord gevind. Hulle sÍ die voŽls staan doodeenvoudig eenbeentjie om hul liggaamshitte te bewaar. As hulle op twee pote sou staan, sou hulle meer hitte deur geleiding verloor as wat vir hulle goed is.

 



10. En les bes: kan dit werklik paddas en visse reŽn?

VIR Afrikaansprekendes kan dit ou vrouens met knopkieries reŽn, vir Engelstaliges katte en honde, vir die Nederlanders pypstele en vir die Tsjegge kruiwaens. Alles natuurlik net spreekwoordelik.

 

Dit reŽn paddas!Maar dit wat party mense beweer het hulle al rÍrig onverklaarbaar uit die lug sien val het, sal deur die meeste van ons as belaglike kafpraatjies afgemaak word. Paddas, visse, en, glo dit of te nie, selfs jellievisse! Jy staan nog beteuterd in ín reŽnbui nadat jy jou sambreel tuis vergeet het enóploempóval ín glibberige ding by jou hemp in en gly teen jou rug af. Of so iets.

 

Sommer kaf, het ons gesÍ? Nee, wag so ín bietjie. Daar was darem reeds te veel verslae oor sulke verskynsels om alles as verdigsels te verwerp. Dit het kenners gedwing om verklarings daarvoor te vind, en die aanneemlikste teorie is dat sulke vreemde goeters op een plek deur tornadoís in die lug opgesuig, deur lugstrome meegevoer en elders neergesmyt word.

 

Sů is die inwoners van Naphlion, ín stad in die suide van Griekeland, een oggend in 1981 verras toe hulle wakker word en klein groen paddatjies uit die lug sien val. Die paddatjies het in bome beland en in die strate neergeplof. Griekse weerkundiges het gereken dat hulle deur ín sterk wind meegevoer is. Dit moet ín regte meneer van ín wind gewees het, want hierdie soort paddatjies is boorlinge van Noord-Afrika.

 

In 1995 was ene Nellie Straw van Sheffield, Engeland, weer besig om met haar gesin per motor deur Skotland te ry toe hulle deur ín sterk storm oorval word. Maar dit was nie net swaar reŽn wat om hulle uitgesak het nie. Die neerslag het ook bestaan uit honderde paddas wat op hul motor geval het.

 

En in 1966 was dit nogal ín priester, ín sekere Leonard Bourne, wat eensklaps ín begiftiging van ďboĒ ontvang het wat hy nooit verwag het nie. Dit was ín vis. Die priester was aan die hardloop deur ín reŽnbui in North Sydney, AustraliŽ, toe ín groot vis op sy skouer val. Hy het dit byna gevang terwyl dit teen sy bors afgewikkel het, maar dit het in die water op die oorstroomde grond beland en weggeswem.

 

Maar sulke eienaardige neerslae gaan nie altyd gepaard met swaar reŽn nie. Die grasperk voor ín huis in Ipswich, AustraliŽ, is in 1989 bedek deur sowat agthonderd ďsardientjiesĒ wat ten tyde van ín ligte reŽnbui uit die lug geval het.

 

Een SondagmŰre in November 1996 het inwoners van ín dorp in Suid-TasmaniŽ weer ín rare, wit jellieagtigheid op hul werwe gevind nŠ ín stormagtige nag. Dit het blykbaar ůf viseiers ůf baba-jellievissies gereŽn.

 

Iets wat egter gereeld op die aarde neerstort, is natuurlik die onuitgebrande reste  (meteoriete) van sogenaamde ďverskietende sterreĒ.  Die kans dat een sů ín ruimtelike klippie jou kan tref,  is gelukkig slegs een in 100 miljoen. Tog het dit pas, in Junie 2009, met die veertienjarige Gerrit Blank van Essen, Duitsland, gebeur. Dit het darem sy een hand net skrams getref en toe weggespring om met ín donderslag ín smeulende kratertjie van 30 cm in die pad onder hom te laat. Gerrit het ín letsel van sowat 8 cm lank aan sy hand oorgehou.

 

Sover bekend is die enigste ander oorlewende van ín mens-meteoriet-botsing ín vrou wat in 1954 in haar huis in die Amerikaanse staat Alabama getref is terwyl sy geslaap het.

 

Maar as jy dalk eendag self sou skrik vir ín klippie wat uit die lug langs jou neerval, wees baie bly jy woon nie op die buiteplaneet COROT-7b doer ver in die diepruimte, wat in Februarie 2009 ontdek is deur die wentelende COROT-ruimteteleskoop van die Franse en Europese ruimte-agentskappe nie. Omdat COROT-7b so naby aan sy son wentel (slegs enkele miljoene kilometer) is dit so warm daar dat sy gesteentes bes moontlik verdamp soos water op die aardeónet om in die atmosfeer te verdig tot wolke wat in ín klippereŽn neerstort. Wel, sů reken sekere van die geleerdes.

 

As jy dus volgende keer weer vir iemand vertel dat dit ďkliphardĒ by julle gereŽn het, dink ín bietjie na of jy nie besig is om erg te oordryf nie!

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad