Die voŽls van
Suidelike Afrika
 

Knysnaloerie

ín Knysnaloerie in ín idilliese omgewing...

Bokant alle hange

is rus,

loerie se gesange

vaak gesus,

net soos die wind

wat loom sy lÍ in kriebos kry;

wag net, ook jy

sal gou rus vind!

 

óVerafrikanisering deur Dugeot van die Duitse digter Goethe se "‹ber allen Gipfeln"  

A

LTYD gedog ín voŽl moet noodwendig onnoseler as ín hond wees omdat sy kop soveel kleiner is? Dink weer. Gerekende voŽlkenners weet mos deesdae ín revolusionÍre nuwigheid te verkondigódit is dat die breine van voŽls net so kompleks, soepel en vindingryk as enige soogdier se brein is.

En baie eienaars van bekkige kraaie en pratende papegaaie sal nou seker wil sÍ: "Dis geen nuus vir ons nie. Ons kon julle hoeka al dieselfde ding vertel het!"

Hoe ook al, terwyl daar internasionale voŽl-eksperte is wat reken voŽls kan op hul eie manier selfs ewe vernuftig as sjimpansees wees, sal min mense stry dat die gevleueldes en geveerdes van die interessantste skepsels op ons planeet is. Wat sou ons ou wÍreld dan gewees het sonder die getjirp van die mossies, die sierlike vlugte van die duiwe, die kwakende rinkinkers in die eendedam, die moddervet swaelnessies op ons agterstoep?

Ons is boonop baie gelukkig dat ons in Suidelike Afrika so ín groot aviatiese variasie het. Sowat  850 voŽlspesies is al hier opgeteken, wat ons vlaktes, berge, klowe en boswÍrelde vul met hul groot verskeidenheid van veredosse en die rykste repertoires van gesange of gesketter.

Sommige van hierdie voŽlsoorte is eie aan Suidelike Afrika en word nÍrens elders ter wÍreld aangetref nie. Dink maar aan die langsnawel-suikerbekkies, wat so goed toegerus is vir hul bestaan by die protea-plant. Of aan die nuuskierige bergkatlagter, die ontwykende grondhoutkapper (wat in gín hout of bome belang stel nie) en die opdringerige witgatspreeu van ons velde en bosse.

Om nie te praat van die bloukraan, ons elegante nasionale voŽl, met sy knopkieriekop en lang, biesierige bene nie. Hy kom ook slegs in Suidelike Afrika in die vrye natuur voor.

Ander spesies is weer min of meer beperk tot die vasteland van Afrika. Voorbeelde is sulke tipiese Afrika-voŽls soos die enigmatiese volstruis, die omgesukkelde sekretarisvoŽl (die voŽl op ons landswapen), die feitlik stertlose berghaan, die bosluisvoŽl, die twee soorte tarentale, die muisvoŽl en die pragtige loeries.

Daarteenoor kry ons in Suidelike Afrika die wÍreldburgers wat ook in baie ander lande tuis is. Onder hierdie voŽls is die nonnetjieuil, die Arktiese steenloper en die Europese swaeltjie. Diť soort swaeltjie en steenloper broei in Europa en AsiŽ, maar vlieg in die noordelike winter na Afrika waar daar vir seker baie meer warmte op hulle wag!

Nog ín bekende voŽl in hierdie groep is die wit sprinkaanvoŽl. ín Ander een is die bergswael, wat nie net in Europa broei nie, maar ook hier plaaslik.  

Swaels van Europa

BO: As die swaels terugkeer na Europa, is ons winter ophande... Ten tyde van die uitreiking van ons CD-ROM  kon nie met volstrekte sekerheid vasgestel word aan watter spesifieke Europese swaelspesie(s) hierdie voŽls behoort nie, maar die kleurryke prentjie gee ín duidelike beeld van die gevurkte stert, wat so kenmerkend van die swaels is.

Illustrasie: Detail van ín tekening in NAUMANN, NATURGESCHICHTE DER V÷GEL MITTELEUROPAS: Band IV, Tafel 23 - Gera, 1901. Kopiereg sou volgens verskaffer vanweŽ verjaring verval het.

In vergelyking met ander dele van die wÍreld het Suidelike Afrika boonop ín besondere groot verskeidenheid van byvoorbeeld lewerik-, tinktinkie- en laksman-spesies. 

Nou is daar natuurlik ook die tragiese teenpool van hele voŽlpopulasies wat weens die menslike toedoen of ander faktore verdwyn en van uitheemse indingervoŽls wat hul eie skadelike rol in die ekologie speel, maar laat ons vir ín slag net op die mooi en die positiewe konsentreer.

MAAR wat maak ín voŽl in der waarheid ín voŽl? In die eerste plek is dit natuurlik sy kenmerkende vere, maar dan ook sy merkwaardige vermoŽ om te kan vlieg (buiten nou sulke afwykende soorte soos die volstruis en die pikkewyn).

En nou is daar drie aspekte van voŽlvlug wat verdien om van nader bekyk te word en dit is snelheid, stilhang en sweef.

Snelhede in die omgewing van 100 km/h in gelykvlug is nie ongewoon by sekere voŽls nieósoos by die windswael, die albatros en die groenkopeendómaar die meeste voŽls vlieg teen sowat 30 tot 50 km/h. Daar is egter al aangeteken hoe ín lammergeier in ín duik nagenoeg 290 km/h behaal het, en vergelykbare snelhede word stellig ook deur ander voŽls soos sekere valke bereik.

Die werklike hangvoŽl in die voŽlwÍreld is die "hummingbird", wat nie in Afrika voorkom nie, hoewel ons eie bont visvanger, blouvalkie en rooivalk almal gemaklik in die lug kan hang. Baas-stilhangers het ons egter nie in Suidelike Afrika nie.

Om te vergoed het ons wel baie swewers. Onder die breŽvlerk-spesies, wat van warm lugstrome afhanklik is, tel verskeie aasvoŽlsoorte en arende, veral die berghaan. Ooievaars en pelikane laat hulle beslis ook nie onbetuig as dit by sweef kom nie.

Aan die kuste van ons wÍrelddeel is langvlerk-voŽls wat die stygende lugstrome benut  wat deur golfaksie en wisselende windsnelhede veroorsaak word. Die sierlike albatros is hier die bobaas-swewer. Party van die stormvoŽls en pylstormvoŽls is egter byna ewe bedrewe in die sweefkuns. Self die meeue is heel behendige swewers.

IS enige van ons groot menigte voŽls ekonomies van enige waarde? Die meeste is nie, ten minste nie regstreeks nie, en party is selfs erg lastige plae.

Van die jan-van-gent, sekere seerawe en die pikkewyne kan wel ghwano geoes word, wat ín baie nuttige bemestingstof is. Die witsprinkaanvoŽl en die sprinkaanvoŽl vreet sprinkane, wat boere baie skade kan berokken. En die nonnetjiesuil en die blouvalkie vang weer die vernielsugtige rotte en muise.

Maar die vink is ín regte pes in graanlande en die rooivlerkspreeu en party tiptolle kan vrugteboere se groot nagmerries word.

Die menigte insektevreters onder die voŽls is wel almal groot vriende van die mens, maar dit is nie so maklik om presies vas te stel hoe ons ekonomies of andersins by hul spesifieke kosvoorkeure baat nie.

Party van die wewervoŽls en rooivinke doen geringe skade aan graanlande, maar vergoed deur hul kleintjies met insekte te voer. Die pragtige klein suikerbekkies speel weer ín rol in die bestuiwing van sekere blomme.

Ons kan voŽls egter nie rigied in "skadelike" en "nuttige" klasse indeel nie, want alte dikwels het dit al geblyk dat selfs die "deugniete" ín uiters belangrike rol in die ekologie en die natuurlike ewewig kan speel. So het Suidelike Afrika se arende-bevolking al dramaties verkleinónet om ín bevolkingsontploffing onder die dassies tot gevolg te hÍ, wat ons weidings verwoes het.

EEN van die fassinerendste hebbelikhede by sekere voŽls is hul ingebore treklusóhul gereelde migrasies met die wisseling van die seisoene tussen hier en anderland. Ons het reeds vertel hoe party van die voŽls wat in Europa en AsiŽ broei, na ons wÍrelddeel koers kies nadat hul broeityd verby is.

TrekvoŽls wat Afrika nie verlaat nie, is miskien nie so goed bekend nie, maar daar is baie van hulle. Onder hulle tel die meeste van ons swaels en windswaels, asook die piet-my-vrou. Baie van ons eende vlieg eweneens na ons buurlande in die noorde. SeevoŽls migreer ook en reuse-stormvoŽls wat in Antarktika gering is, is later in Suid-Afrikaanse kuswaters aangetref.

En dan kry Afrika se voŽls ook nie altyd die nodige erkenning vir hul musiek nie. Baie mense dink dalk dat ons veervolk glad nie so mooi kan sing soos die Europese geveerdes nie. Wie sÍ? Luister maar ín slag na die musikale rooiborsie, breŽstertgrasvoŽl, dassievoŽl of een van ín aantal ander om te besef dat die Europese nagtegaal ter plaatse ernstige mededingers het. Soos ín voŽlkenner op ín keer geskryf het: "Ons het in Suid-Afrika ore om te hoor nodig, en nie voŽls om te sing nie."

Soveel mooi, interessante en snaakse dinge kan van ons voŽllewe vertel word, dat ín mens nie reg weet wat om te noem en wat om uit te laat in ín beperkte vertelling soos diť nie. Geen verslag oor ons voŽls sal nietemin volledig wees sonder om na die hamerkop te verwys nie. In die tradisionele Afrika-kulture is geglo dat die hamerkop oor bonatuurlike magte beskik. Sy groot stoknes is gewoonlik naby water.

Die wewer bou ook ín groot nesówat soos die dak van ín tradisionele hut lyk. Eintlik maak baie werwerpare hulle saam daar tuis, elk in hul eie nessie. Soms lÍ dwergpapegaaie of  ín slang egter beslag op ín sekere nessie en dan moet die onteiende wewerpaar maar die wyk neem. Die buffelwewer bou ín soortgelyke nes, maar dit is net kleiner.

ín Koddige kalant is ons horingbekvoŽl met die eienaardige broeigewoontes. Die broeiende wyfie word naamlik in die nes toegemessel en deur haar maat van buite af gevoed, by party spesies selfs totdat die kleintjies gereed is om te vlieg.

Suidelike Afrika het heelparty parasitiese voŽls wat nie self hul kleintjies grootmaak nie maar die taak ewe vrypostig en gemaklik op ander voŽls afskuif. Sulke "kansvatters" word onder sekere wewervoŽls, koekoeke en heuningvoŽltjies aangetref.

Aan die ander kant van die spektrum is daar voŽls soos die helmlaksman, waar die hele swerm die ouers help om die kleintjies groot te maak.

Nou ja, wie sÍ nog voŽls is oninteressant? Gaan vertel dit vir die voŽls, soos die Engelse sÍ!


Die huismossie... NIE ín Suid-Afrikaanse voŽl nie!

Huismossie

Alles wat blink, is nie goud nie... en alle voŽls wat ons om ons sien rondvlieg, is ook nie inheems aan Suid-Afrika nie. Sů is die huismossie of Europese mossie (Passer domesticus) (illustrasie BO) ín immigrant wat vinnig versprei het met die gevolglike verdringing van ons eie Kaapse mossie (Passer melanurus). Die indringer is eintlik die Asiatiese soort van die Europese spesie, en van diť voŽls is die eerste keer in Durban losgelaat. VoŽlkenners sÍ egter daar bestaan werklik geen rede waarom voŽls van ander lande na Suid-Afrika gebring moet word nie, aangesien ons eie voŽlbevolking van die mooiste ter wÍreld is.

Illustrasie: Detail van ín tekening in NAUMANN, NATURGESCHICHTE DER V÷GEL MITTELEUROPAS: Band III, Tafel 42 - Gera, 1900. Kopiereg sou volgens verskaffer vanweŽ verjaring verval het.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad