Sangomas, inyangas,  towenaars, hekse, moeti en beswymings—wat beteken dit alles?

Tradisionele helers
in die Afrika-religie
 

Dit is nie korrek om die tradisionele helers toordokters te noem nie. Onder die Afrikane is daar sowel towenaars as tradisionele helers. Die towenaars is—só glo die tradisievastes—kwaadwillige mense wat deur middel van hul toormedisyne kwaad doen. Hulle kan mense siek maak en selfs laat doodgaan. Teenoor hulle is daar dan die sangomas en inyangas, wat met behulp van hul dolosgooiery of waarsęery en hul kennis van plantemedisyne die vyande van die towenaars is. Dis alles deel van ’n primale godsdiens en lewensbeskouing wat die Westerling dikwels moeilik kan begryp. Hieronder word die sangomas en ander "geestesfigure" in die Afrika-religie van nader bekyk...

Vyf sangomas by ’n Umgido (plegtigheid) in Zoeloeland

BO: Vyf sangomas by ’n Umgido (plegtigheid) in Zoeloeland.
 

Foto: Andy Rabagliati (Wizzy),
wat dit op hierdie bladsy by Wikikmedia Commons op die węreldwye web geplaas en gelisensieer het ingevolge
die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0-lisensie. Kortom, deling en afgeleide weergawes daarvan word vergun op voorwaarde dat behoorlike erkenning gegee word en dit slegs versprei sal word ingevolge ’n lisensie wat identies is aan hierdie een. Amptelike lisensie

JY  VOEL NOU al dae lank erg knieserig en jou oë wil nie ophou traan nie. Jy sluk aspirien op aspirien vir die kouekoors wat jou elke nou en dan beetpak. Die pilletjies help niks en naderhand kan jy dit nie meer uithou nie. Jy doen wat jy reken jy lankal moes gedoen het.

Sangoma toe! Só besluit jy, want jy is seker jou buurvrou het jou getoor. Jy vind die sangoma in sy donker hut by sy moeti, velle en kalbasse, en jy verduidelik jou siekte en vermoede aan hom. Hy gooi sy dolosse op die vel op die grond voor hom uit. Hy staar stip na die patroon wat dit vorm.

SangomaNee, sę hy, dis nie jou buurvrou wat jou siek gemaak het nie, maar ’n ander vrou wat nie eens meer naby jou woon nie. Dog sy kan jou eenvoudig nie vergewe nie omdat sy glo dat jy haar eenkeer verskriklik veronreg het. Dis die vreeslike wrok in haar hart wat die pikdonker siekte-gees oor jou gebring het.

Foto: Marie Jeansson / Webshots / PD

Die sangoma gee vir jou ’n kruiepoeier wat, só sę hy, die gees sal verjaag as jy dit in die deur van jou hut gaan verbrand. Jy doen dit—en die volgende dag voel jy sommer beter.

In jou eie hart, en by die gemeenskap waarin jy woon, is daar nie die geringste twyfel dat dit poeier van die sangoma is wat jou gesond gemaak het nie.

Hierdie toneeltjie, of ander baie soortgelyk, herhaal hom daagliks ’n menigte kere in ons land waar tradisievaste mense in die swart gemeenskappe hulle tot tradisionele helers wend wanneer hulle glo dat hulle deur iets boos benadeel word.

Die praktyk is egter so vreemd vir ons Westerlinge dat ons gewoonlik weinig daarvan begryp. Tog kan dit ’n mens verstom om te verneem waaroor die sangoma-kultuur nou eintlik gaan en hoe dit steeds ’n wesentlike deel vorm van die lewensbeskouinge van miljoene mense in Suid-Afrika.

Agtergrond: die toorgeloof by die Afrikane

OM te weet hoe die sogenaamde sangomas en ander helers in die tradisionele swart gemeenskappe funksioneer, is dit allereers nodig om die grondslag van hul geloof in toordery te begryp.

Hierdie toorgeloof  is in hoofsaak gegrond op die oortuiging dat daar in alle konkrete dinge ’n sekere krag of energie skuil. Die mens wat weet hoe om hierdie energie te gebruik, kan dit tot voordeel of tot skade van andere aanwend. Hulle glo dat daar in die naels, die hare, speeksel en in alles buite en binne die liggaam van die mens, ’n sekere krag of energie is—ook in diere en plante.

In die geval van diere glo hulle byvoorbeeld dat, as jy weet hoe om te werk te gaan, jy sekere eienskappe, soos die taaiheid van die buffel, die krag van die olifant of die dodelikheid van die mambaslang, op die mens kan oorbring. Iemand wat daardie kennis het, sal, volgens hul geloof, aan die koning sę nou maar die taaiheid van die buffel kan gee of die krag van ’n olifant.

Hulle glo ook dat sekere karaktertrekke van die mens in sekere dele van sy liggaam sit. Só, byvoorbeeld, is die lewer en die hart die setel van dapperheid. Wanneer jy dan op die regte manier ’n dapper man se lewer eet, sal jy sy dapperheid na jou toe oorplaas.

Voorts glo hulle ook dat jy in aanraking met ’n ander persoon kan kom as jy iets wat van sy liggaam afkomstig is in jou besit het. As jy byvoorbeeld ’n bietjie grond neem waarop iemand getrap, gespuug of iets anders gedoen het, kan jy toormedisyne daarop gooi en hom benadeel, al is hy selfs meer as honderd kilometer van jou af. As jy toormedisyne in jou tuin begrawe, en ’n dief trap daarop, sal sy bene opdroog, of hy sal baie siek word.

Die tradisionele swartmense het ’n dodelike vrees vir toordery. Die vrees het sy voordele en nadele in hul lewe. Só, byvoorbeeld, sal iemand nie van ’n ander mens steel as hy meen dat daardie mens toormedisyne besit nie. 

Towenaars, hekse en die rol van die sangoma

DAAR is twee soorte tradisionele helers in byvoorbeeld die Zoeloe-gemeenskap in Suid-Afrika. Die inyangas maak en verskaf kruiemedisyne; die sangomas maak in hul gesondmaking ook van waarsęery gebruik. Altwee soorte bly geweldig gewild by die swart bevolkingsgroepe, terwyl hulle al dikwels as "toordokters" afgemaak is deur mense wat slegs aan moderne medisyne glo.

Dit is egter nie korrek om die tradisionele helers toordokters te noem nie. Onder die Afrikane is daar sowel towenaars as tradisionele helers. Die towenaars is kwaadwillige mense wat deur middel van hul toormedisyne kwaad doen. Hulle kan mense siek maak en selfs laat doodgaan. Teenoor hulle is daar dan die sangomas en inyangas wat met behulp van hul dolosgooiery of waarsęery en hul kennis van plantemedisyne die vyande van die towenaars is.

 

Kleurillustrasie oorgeskakel na een kleur uit Alles oor Suid-Afrika, uitgegee deur Struik. ISBN 1.86825.676.6

Hoe word iemand ’n sangoma?

DIE sangoma kan ’n man of ’n vrou wees. Sy of haar magte word gegrond op die veronderstelling dat hy of sy die inkarnasie van ’n voorvaderlike gees is.

Dit word as ’n bewys beskou dat iemand geregtig is om ’n sangoma genoem te word indien die gees deur die persoon se mond spreek wanneer die persoon in ’n beswyming is (verkieslik in tale of dialekte wat vir hom of haar in die gewone lewe onbekend is) en wanneer dit boodskappe aan die lewendes openbaar.

Die leerlingskap om ’n sangoma te word, word utwaza genoem. Die meeste twazas word volwaardige sangomas op ’n duur openbare fees wat uitloop op die slag van minstens een bok en die seremoniële etery van die dier se ingewande met eetstokkies.
   

In die lewe van die tradisionele swartmense is daar seremonies, soos die reënseremonie, byvoorbeeld, waar hul toorgeloof, hul geloof in die voorvadergeeste en godsgeloof almal saamwerk. Trouens, daar is nie ’n enkele aspek van hul lewe wat nie deur een of al drie van hierdie gelowe beheers word nie. Dit is om dié rede dat hul godsdiens vir die witman die sleutel bied tot ’n begrip van hul gedagtewęreld en kultuur.

In die Afrika-religie word soms ’n onderskeid getref tussen mense wat van nature of weens oorerwing antisosiaal en onbewus is van wat hulle doen (hekse) en dié wat met opset gekies het om ander skade te berokken (towenaars). Altwee soorte is geneig om dieselfde soort dinge te doen wat afbrekend vir die gemeenskap is. ’n Heks of ’n towenaar is basies ’n "onderstebo" mens. Soms word werklik geglo dat hy onderstebo reis. Hy kan ook "wit" wees, waar normale mense "swart" is. Hy assosieer met diere, veral uile en hiënas, maar vernietig mense. Normale mense verbeter die gemeenskap; ’n heks of towenaar breek dit af.

Wanneer siekte, dood of ander vorms van kwaad voorkom, kan die oorsaak deur ’n sangoma se waarsęery vasgestel word. By een soort waarsęery word verskillende voorwerpe gebruik om ’n antwoord te kry. Dit behels byvoorbeeld die gebruik van ’n mandjie met voorwerpe wat na verskillende menslike situasies verwys. Die mandjie word geskud en ’n verklaring word gebaseer op die voorwerpe wat bo lę en hoe hulle met mekaar verband hou.

’n Ander voorbeeld is die 'Hakata' wat deur die Shona-volke gebruik word. Vier stukke been of hout wat ou man, jong man, jong vrou en ou vrou verteenwoordig, word 'op' en 'af' gemerk. Die sangoma gooi dit en vertolk dit op grond van hoe elke stuk geland het. Daar word geglo dat geeste boodskappe deur hierdie voorwerpe gee.

Die sangoma maak ook van ander metodes gebruik—byvoorbeeld ’n spirituele beswyming—om die voorvaderlike geeste te raadpleeg ten einde ’n diagnose of kuur vir ’n probleem te vind, of dit nou toordery, ’n liefdesprobleem of wat ook al is. Die boodskap wat hy uit die geesteswęreld ontvang, sal bepaal watter soort kruie en mengsels gebruik moet word en op welke manier dit aangewend moet word (of dit, sę maar, gesluk of verbrand moet word). Indien ’n kragtiger medisyne nodig is, kan talle magiese rituele uitgevoer word volgens voorskrifte wat van sangoma tot sangoma oorgedra is.

Seepsteenbeeld van “toordokter”

REGS: Witch Doctor, heet hierdie seepsteenbeeld deur Lazarus Khumalo. Die bron verduidelik nie watter soort “toordokter” die kunstenaar eintlik wou uitbeeld nie, maar dit is bes moontlik ’n sangoma.

Foto: U.S. National Archives


By baie swart groepe word middele en handelinge om gesondheid te herstel, bwanga genoem. Afrikane is deeglik bewus van die fisieke oorsake van sekere probleme en doen die nodige stappe om dit te hanteer. ’n Spalk sal byvoorbeeld op ’n gebreekte ledemaat gesit word. Maar dit is slegs ’n vorm van noodhulp wat nie daarin slaag om die basiese probleme van menslike verhoudinge wat met die waarsęery aan die lig kom, te behandel nie.

Vir genesing moet die netwerk van tradisie en gemeenskap wat op die een of ander wyse versteur is, herstel word.

Die mens wat bwanga gebruik om herstel teweeg te bring, is juis die "medisyneman" of sangoma. Hy is nie ’n heks wat verhoudinge vernietig nie, maar die teenoorgestelde, iemand wat verhoudinge herstel of beskerm. Natuurlik kan hy sommige van dieselfde metodes of magte waarvan die heks gebruik maak, aanwend, maar hy gebruik dit positief.

Dit is natuurlik ook waar dat hy met die gebruik van sulke magte soms in die versoeking kan kom om daardie magte selfsugtig teen die gemeenskap te gebruik. Maar ’n sangoma is net so min ’n heks as wat ’n polisieman ’n misdadiger is omdat hy soms dieselfde wapens as die misdadiger gebruik en in die versoeking kan kom om dit te misbruik en self ’n misdadiger word.

Baie Afrika-groepe het  "geheime verenigings" met helende aktiwiteite. Lede van dié verenigings voer dikwels danse uit wat, deur vermaak aan te bied, harmonie in die gemeenskap bring en só die kwaad afweer. Op hierdie wyse is ontspanning, genesing, politiek en religie nou verwant aan mekaar in die tradisionele gemeenskap.

Medisyne van die tradisionele helers

SANGOMAS is, in die moderne sin van die woord, sielkundiges of para-sielkundiges. Hulle word ook as heldersiendes beskou, of magiese waarsęers in ’n węreld waarin die materiële en die geestelike verstrengel is.

Maar tog is tradisionele genesing op veel meer gegrond as bloot die sielkundige of die religieuse—op die onwrikbare geloof dat die tradisionele heler se medisyne jou gesond sal maak en daarom word jy gesond.

Daar moet immers onthou word dat baie soorte kruiemedisyne hulle oor eeue heen inderdaad as besonder doeltreffend bewys het. Die wortels, blomme, basse, stingels en sade van talle plante is of word mos ook wyd in die konvensionele (Westerse) medisyne gebruik. Dink maar net aan die kafeďen uit die koffieboon en die aspirien-agtige pynstiller uit die wilgerboom om nie eens van die opium uit die papawer te praat nie.

Sangomas en inyangas kan dus siek mense op heel wetenskaplike maniere gesond maak, selfs al dra hulle geen kennis van die ingewikkelde farmaseutiese werkinge van hul geneesmiddels nie.

 

KankerbosREGS: Een plant wat hom reeds in universiteitstudies bewys het as ’n kruid wat geneeskundige waarde kan hę, is ons kankerbos of kankerbossie, Sutherlandia frutescens (voorheen Lessertia frutescens). Dit is selfs in ’n studie gebruik om sy waarde as ’n verligter van die simptome van vigs te bepaal. Daar word lank reeds geglo dat dit die simptome van kanker kan verlig, maar dit kan natuurlik nie kanker genees nie. Volgens een wetenskaplike studie toon die resultate dat dit in elk geval sekere van die negatiewe sielkundige effekte van chroniese stres kan verlig. Maar sekere van ons swartmense en die San (Boesmans) het dit mos ook reeds lankal geweet. Die Zoeloes en Xhosas ken dit na verneem word as Unwele (hare), omdat hulle glo dat dit keer dat jy jou hare uittrek van die senuspanning. By die San word dit weer Insisa genoem, wat beteken “die een wat die duisternis verdryf”.

 

William Curtis (1792)

  

Alle formules wat sangomas gebruik, is mondeling van geslag tot geslag oorgedra en daar word beweer dat dit nog nooit deur hulle self opgeteken of in teksboeke versamel is nie. Waar dit wel opgeskryf is, word gesę, is dit deur blanke buitestaanders gedoen wat die geheime mengsels en magiese rituele foutief of onvolledig beskryf het.

Tog het hulle ook al dikwels by die blanke kultuur gaan leen deur allerhande reukwaters, olies en ander moderne produkte by hul mengsels te voeg.

Sangomas het hul eie besondere toerusting. Kalbasse word gebruik om moeti in te bęre, terwyl hulle kopbedekkings van jakkalsvel en gordels met porseleinskulpe dra. Die sterte van beeste, buffels en wildebeeste is ’n simbool van mag en word as stoffers gebruik om moeti op mense af te skud of rondom ’n hut of stat te strooi ten einde siekte of boosheid af te weer.

Sulke praktyke kan weliswaar vir ons Westers georiënteerde mense vreemd lyk, maar deesdae werk tradisionele helers en moderne dokters en bewaringsbewustes sy aan sy in die beskerming van ons land se veldplante, vigs-opvoeding en ander aspekte van gesondheidsorg.

Die reënboognasie maak inderdaad ruimte vir allerhande soorte mense—en kennis van mekaar is noodsaaklik om begrip te bevorder, al is die kondonering van vreemde lewenstyle nie altyd vir almal moontlik nie.

Het jy geweet?

  • Sangoma is die term vir ’n waarsęer in die tradisie van die volkere wat sogenaamde Nguni-tale praat (die Zoeloe, Xhosa, Ndebele en Swazi).  In die loop van die twintigste eeu het hierdie praktyk van diagnose en gesondmaking egter oor die hele Suidelike Afrika versprei.

  • Die waarde van die handel in medisinale plante net in KwaZulu-Natal is kort voor die jongste eeuwisseling konserwatief op R62 miljoen per jaar geraam (nagenoeg gelyk aan ’n derde van die jaarlikse mielie-oes). Die geraamde bedrag het tot ’n verstommende R500 miljoen vermeerder met die byvoeging van die geld wat tradisionele helers vir hul dienste en medisyne gevra het.

  • Meer as 1020 plante- en 150 dierespesies word vir tradisionele medisyne in  KwaZulu-Natal gebruik. Die meeste daarvan word op die informele straatmarkte verhandel. Twee derdes van die bevolking in hierdie provinsie gebruik tradisionele medisyne vir hul basiese gesondheidsbehoeftes.

  Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad