Die ‘diggers’ van Ou Kimberley

BO: Die sogenaamde “Red Cap Party”, prospekteerders wat die wêreld by die latere Kimberley in 1871 ondersoek het en ’n vonds gemaak het wat die gang van die Suid-Afrikaanse geskiedenis dramaties sou ver­ander. (Fotografie was nog in sy kinderskoene en ’n mens moet jou maar die “rooimus-geselskap” se rooi kopbedekkings verbeel.) Hul leier was ’n sekere Fleetwood Rawstorne, maar dit was glo die kok van die geselskap, ene Esau Damoense of Damon, wat die eerste diamant of diamante daar gevind het. Dit was die begin van diamantstormloop wat nie geëindig het voordat ’n reuse-hoeveelheid diamantdraende gruis met dolle drif uit ’n koppie op die vlakte geruk is deur koorsige delwers wat van heinde en ver soheentoe gestroom het nie. Die koppie is eers gelyk gemaak met die aarde. Kort voor lank was daar ’n enorme gat...

Krediet: Openbare besit vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom (“Public Domain Old”)

BO: Die Groot Gat van Kimberley. Hoeveel drome is hier verwesenlik en hoeveel meer is na alle waarskynlikheid hier verongeluk?

Foto: Irene2005,
wat dit op hierdie bladsy by flickr op die wêreldwye web gepubliseer het en dit gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution 2.0 Generic-lisensie

Delwers-lewe
Die onstuimige wêreld van die avonturiers van weleer

IE het rêrig die eerste diamant in Suid-Afrika ontdek? Ons weet nie. Bes moontlik het ’n jagter-swerwer in die gryse verlede deur ’n droë rivierloop gestrompel en die blikkering van die son op ’n sierlike klippie gewaar.

Miskien het hy dit opgetel en na sy nagskuiling saamgeneem, dit vir sy vrou en kinders gewys—en toe daarvan vergeet. As ’n mens gedurig in die wildernis moet worstel om siel en liggaam aanmekaar te hou, gaan jy geen benul hê van enige waardeverskil tussen ’n ruwe diamant en, sê maar, ’n mooi stuk kwarts nie.

Die Westerse mens, met sy totaal ander waardes en alewige sug na rykdom, vertel ’n heel ander storie oor hoe Suid-Afrika se "eerste" diamant ontdek is.

Die verhaal is bekend: hoe ’n seun, Erasmus Jacobs, by die Oranjerivier ’n mooi klippie opgetel het wat nie dadelik geëien is as die waardevolle siersteen wat dit inderdaad was nie. Die klippie was ’n diamant, wat later paslik Eureka (“ek het dit gevind!”) genoem is—die voorloper van hoeveel ander fantastiese vondste en die aanstigter van ’n geweldige stormloop wat die Suid-Afrikaanse geskiedenis verander het.

Die eerste diamante wat in die 1860’s gevind is, was weliswaar spoeldiamante—gesogte blink klippies wat in die beddings van riviere gevind is. Dit het egter nie lank geduur nie voordat daar besef is dat hierdie diamante maar net deur reënwater daarheen gespoel is en dat hulle eintlik afkomstig was van uitgewerkte vulkaanpype.

Die eintlike, fabelagtige rykdom het dus in die vulkaanpype gelê— en hoopvolle fortuinsoekers het in hul duisende daarop toegesak en freneties begin grawe om die verborge skatte te vind. Dit is dan ook hoe Kimberley tot stand gekom en een van die boeiendste episodes in die Suid-Afrikaanse geskiedenis hom afgespeel het. Hieronder word vertel van die harde, moordende, maar ook kleurryke bestaan van die delwersgemeenskappe in daardie byna waansinnige tyd.

Die menigte delwers en hul werkers het in tamaai groot delwerskampe om die diamantmyne gewoon. Uit hierdie kampe het mettertyd twee groot dorpe ontstaan. Die een was Dutoitspan, wat later tot Beaconsfield hernoem is, na die Benjamin Disraeli, die eerste graaf van Beaconsfield, wat kortliks in 1868 en toe weer van 1874 tot 1880 die premier van Brittanje was.

Die ander plek is Kimberley. Dié is weer genoem na John Wodehouse, die eerste graaf van Kimberley, wat in die 1870’s en 1880’s die Britse minister van kolonies was. Kimberley het sneller gegroei as Beaconsfield en laasgenoemde was naderhand wesentlik bloot die voordorp totdat die twee plekke uiteindelik saamgesmelt het.

Wilde wanorde van die eerste jare

PRAAT van ’n dolle deurmekaarspul in die oortreffende trap! Van heinde en ver het die delwers op die diamantwêreld toegesak met groot drome van rykdom in hul verlangende, moeë oë.

En omdat daar aanvanklik geen beplanning was nie, is tente en geboue van sink en hout letterlik hot en haar opgerig. Binne en buite die wanordelike nedersettings het die boere boonop met hul waens uitgespan, terwyl hul diere oral rondgewaal het vir weiding of soms miskien sommer vir kwaadgeld. Die woonplekke het van nogal respektabele tuistes tot hokke en pondokke gewissel.

Vervoer was ’n behoorlike nagmerrie. Waens en karre moes nie net her- en derwaarts tussen die wonings deur kronkel nie, maar ook plek-plek bo-oor die gruis en grint van die kleims tussenin bokspring en voorts hul moeisame weg deur die bonte gewemel van delwers probeer baan.

Behoorlike winkels was daar nie. Die delwers moes hulle dus dikwels op die boere van die omgewing verlaat om kos, boumateriaal en gereedskap vir die bewerking van hul kleims te kry. Voorrade is wel ook van die Kaap en elders gekarwei, maar die groot afstande het vanselfsprekend hul eie probleme geskep.

Die produkte is op groot markpleine in Beaconsfield en Kimberley opgeveil—die groente en vleis van die boere en smouse, en artikels soos drank en graan van elders. Die veilings op die markte was gewoonlik op Saterdae en op só ’n markdag het die delwers ’n hond uit ’n bos gekuier en gesels.

Water was ook van meet af ’n probleem—hopeloos te min vir eie gebruik, wat nog te sê vir die was van die diamantgruis. In die somer en reëntyd kon damme nog so min of meer vir ’n modderige voorraad sorg, maar in die winter was daar baiemaal omtrent niks om saans die stof van die uitgeputte delwerslywe af te spoel nie. Dis dan ook nie vreemd dat die higiëne dikwels veel te wense oorgelaat het nie. Boonop was drinkwater so skaars dat die delwers ’n sjieling vir ’n emmervol moes betaal.

En dan was daar die nypende tekort aan hout. Die landskap by Kimberley is immers geen boomwêreld nie, soos elkeen sal weet wat al daardie geweste besoek het. Maar die delwers het hout nodig gehad om vuur te maak en so te sê elke boom digby en ’n hele ent van Kimberley is al in die vroegste jare afgekap. Gevolglik moes hout ten duurste uit die noorde en elders oor groot afstande per ossewa aangery word. Uiteindelik is tot meer as dertig pond vir ’n vrag hout betaal (weens inflasie is dit moeilik om dit tot vandag se geld om te reken, maar in daardie tyd was dit sommer ’n yslike klomp geld).

Delwerskultuur: die euwels en hoe
hulle hul vrye tyd verwyl het

DIE lewe in Ou Kimberley was ’n bittere oorlewingstryd wat die manne van die muise geskei het. Hierdie dorsland met sy skroeiend warm dae en ysige nagte, gepaard met die rugbreek-werk en die tekort aan water en belangrike lewensmiddele, het groot taaiheid en die uiterste deursettingsvermoë van die delwers geverg.

Vir party het die rykdom blinkpens bo op die diamantgruis geknipoog, maar talle ander was nie naastenby so gelukkig nie. En as die blanke delwers dit bitter gehad het, was dit ’n galbitter tyd vir die duisende swart werkers wat in die swakste toestande onder bosse en takskuilings buite Kimberley gewoon het. Partykeer het van die delwers wel tente aan hul werkers werskaf, maar behoorlike en genoeg kos was daar nie.

Waar soveel hardebaarde—spierbuffels en seningtoue—in sulke haglike toestande bymekaar was, is dit eintlik nie verbasend dat die delwers hulle dikwels aan drank vergryp het nie. Ook nie dat drinkplekke en kantiene soos paddastoele opgeskiet het om die slaafse swoegers se dorstige kele te verkoel en hul sakke leeg te melk nie.

Daarmee saam is hul dobbelsug tot die koorsigste hoogtes aangeblaas deur faro- en roulettetafels in baie van die kantiene. Baie het platsak en bedroë van die dobbelplekke weggestap, maar enkeles wat hul siel aan die geluksgodin verkoop het, het daarmee ’n fortuin ingepalm. Só was daar David Harris, die latere sir David, wat sy sakeryk as diamantmagnaat gebou het op 1400 pond wat hy op ’n keer in ’n kantien gewen het.

Ook perdewedrenne, ofskoon nie so suspisieus soos die talle dobbeltafels nie, was gewild en daar is eweneens dikwels hier geprobeer om ’n onverdiende fortuin los te slaan.

En dan was daar die prostitute van Ou Kimberley. Honderde los vroue wat besef het dat baie delwers in die beginjare nie hul vroue saamgebring het nie, het soontoe uitgewyk vir ’n betalende sondelewe saam met die skattejagters. Die manne moes in die kroeë vir hul bie en die hoogste bieders kon dan die nag saam met hulle verwyl.

Nog ’n euwel van daardie tyd was diamantsmokkelary, waar skelm blankes baiemaal die diamante van swart werkers bekom en dan in die geheim verkwansel het. Dit het nie net die mynbase jaarliks miljoene gekos nie, maar ook die prys van diamante laat daal. Oortreders wat gevang is, is wel swaar gestraf, maar die euwel kon nie heeltemal hokgeslaan word nie.

Maar vir vermaak is daar darem nie net breidelloos en ontugtelik op die delwerye gerumoer nie. Daar was vanselfsprekend ook geleenthede vir respektabele en gekultiveerde mense om hul vrye tyd nuttig bestee te bestee, soos in die Lanyon Theatre in Kimberley en die Theatre Royal in Beaconsfield, waar opvoerings en konserte gereeld gehou is. Daarbewens kon verskillende soorte sport beoefen word, veral krieket, asook boks, atletiek, sokker en om jou vernuf op die skietbaan teen ander skuts te meet.

BO: Die “plan van eienaarskappe” van die Kimberley-myn in 1882. Om­dat kleims in die begin hot en haar afgepen is en aan Jan Rap en sy maat behoort het, het dit tot ’n chaotiese grawery gelei. Beplanning en konsolidasie sou dus broodnodig blyk te wees om die orde enigsins te probeer herstel. Die eienaarskap van die kleims het met verloop van tyd in die hande van groot maatskappye beland wat op hul beurt later sou saamsmelt om die De Beers Consolidated Mines Limited te vorm.

Krediet: Openbare besit vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom (“Public Domain Old”)
 

Dienste, opvoeding, godsdiens en ontwikkeling—die einde van die chaos

TWEE koerante, wat eers in die rivierdelwerye uitgegee is, het saam met die delwers na die ”droë" delwerye van Kimberley en Beaconsfield versit: The Diamond Field na Kimberley en The Diamond News na Beaconsfield. En met die totstandkoming van ’n openbare biblioteek in 1882 was die leeslustiges van oorgenoeg literatuur verseker.

Hospitale wat reeds in die vroegste jare opgerig is, het op hul beurt ’n groot rol bly speel om die mense gesond en fiks te hou, terwyl daar ook spoedig kerke, sinagoges, ens. sou verrys. Leraars sou uitstekend wal gooi teen ’n geestelike bankrotskap by die ou delwerye wat so maklik andersins endemies kon gebly het.

In aansluiting hierby is die matelose deurmekaarspul van die eerste jare van Kimberley en Beaconsfield met verloop van tyd georden. Kimberley het in 1878 ’n munisipaliteit gekry, terwyl die totstandkoming van De Beers Consolidated Mines Limited vanselfsprekend ook ’n groot rol gespeel het om groter bestendigheid te bring.

Die munisipale bestuur kon nou woonbuurte beplan en die lukrake oprigting van huise en ander geboue stuit. Dienlike strate met elektriese straatligte (die eerste in Suid-Afrika in 1882) en behoorlike sanitêre geriewe kon aangelê word. Boonop is teen 1880 met ’n groot projek begin om water meer as 30 km ver van die Vaalrivier af hierheen te herlei.

Die eerste trems het ook teen hierdie tyd hul opwagting gemaak. Hulle is eers deur perde of muile getrek, maar dié is teen die eeuwisseling vervang deur trekkers wat met stoom gewerk het.

Ook teen die eeuwisseling was Kimberley ’n gevestigde groot dorp en die wilde bestaanslewe van die ou delwers ’n deel van die geskiedenis. Tog sou die Diamantstad nie die spil bly waarom Suid-Afrika se mineraalbedryf en groot nywerheidsontwikkeling sou draai nie. Hy is onttroon deur Johannesburg en die Witwatersrand waar alles om goud sou wentel.

Erkenning met dank: Belangrike inligting vir die teks van hierdie artikel is verkry uit die baie lesenswaardige en insiggewende boek DIE ONTDEKKING VAN RYKDOM deur Diko van Zyl; uitgegee deur Don Nelson, Kaapstad; eerste uitgawe 1986; ISBN 1 86806 013 6; pp. 39-48.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad