Tropiese storms ... hoe ontstaan hulle en wat maak hulle so gedug?  

     

Orkaan Elena (1985)Orkaan
Draaikolk van verskrikking

Ons sien dit elke nou en dan op die televisieódie kolossale verwoestingwerk van tropiese storms. Ook die onnoemlike ellende wat die oorstromings veroorsaak, ontvou telkens in nuwe skokbeelde op die klein skerm.

Ons het byvoorbeeld al verwese vasgekeerdes op huise se dakke aanskou wat in die watermassa hulpeloos op redding wag. Of gesien hoe een verpletterde man huilend vertel dat hy dooie drenkelinge by sy huis se voordeur sien verbydryf het. En ons het reeds toegekyk hoe hordes mense ylings voor die meedoŽnlose natuurgeweld vlug...

Maar presies hoe gebeur dit dan dat die natuur op hierdie manier hand-uit ruk? Hoe word dodelike orkane in die broeiende trope gegenereer om uiteindelik hul opgekropte energie met ín dolle raserny elders te ontlaai?

Alles begin oor die see naby die ewenaar waar die bedompige lug tot talle donderstorms leióen waar die baie donderstorms naderhand soos ín hele bende omgesukkelde nukkebolle begin saamheul... voordat hulle as een magtige, onheilige draaikolk oor ons planeet  begin kruip...

FOTO BO: Die orkaan Elana (1985) vanuit die ruimte gesien.

Foto: NASA

ONDER: ín Satellietfoto van die orkaan Fran (1996) wat dreigend op die Amerikaanse staat Florida afrol. Die betreklik stil en wolklose gebied in die middel, wat die oog genoem word, is hier duidelik sigbaar. Die rede vir die vorming van die oog is ín middel­punt­vliedende krag wat deur die wind se besonder vinnige draaibewing in werking gestel word. Daardeur word die lug en wolke na buitentoe uitgedruk.

Foto: Goddard Space Flight Center / NASA

Orkaan Fran (1996)

D

AAR is min verskynsels in die natuur wat met die verwoestingskrag van ín tropiese sikloon vergelyk kan word. Dit word dan ook nie verniet die grootste storm op aarde genoem nie, hoewel die sogenaamde tornado (super-werwelwind) heelwat kragtiger op ín gegewe punt is. Maar tornadoís se omvang en reikwydte is natuurlik baie kleiner en veel meer gelokaliseerd, terwyl die draaikolke van tropiese siklone oor honderde kilometers kan strek.

Die energie wat deur ín tropiese sikloon vrygestel word, is om die minste te sÍ ontsagwekkend. Trouens, daar is al bereken dat dit gelyk kan staan aan die krag van 10.000 kernbomme!

Boonop kan dit selfs gebeur dat tornadoís hier en daar deur tropiese siklone opgewek word weens die chaotiese toestande wat in sulke ontsaglike atmosferiese maalkolke heers.

Terwyl die tropiese sikloon in ons wÍrelddeelóen ook onder meer in IndiŽ en AustraliŽóin die reŽl ín sikloon genoem word, staan dit in die Amerikas bekend as ín orkaan. In Engels heet die orkaan ín "hurricane", afgelei van Huracan, ín god van boosheid van ín ou Sentraal-Amerikaanse inboorlingstam. In ander wÍrelddele het die tropiese sikloon weer ander name. In die gebiede van die westelike Stille Oseaan en Chinese See word dit ín tifoon genoem en in die Filippyne ín baguio. Om nog meer verwarring te skep, praat die Amerikaners boonop van hul tornadoís as siklone!

Hoe ook al, om ín tropiese silkoon te probeer verstaan, moet ín mens allereers begryp wat wind is. Die lug om ons heen is selde indien ooit heeltemal stil. Dit beweeg feitlik altydóhorisontaal oor die aardoppervlak heen, asook op en af. Bewegende lug word wind genoem, soos almal weet.

Maar lug beweeg eintlik om die wanbalans te herstel tussen verskillende gebiede waar daar verskillende hoeveelhede lug is. Omdat die aarde voortdurend om sy as wentel en kol-kol minder of meer deur die son verwarm word, ontstaan daar lugmassas met verskillende digthede. Die lug in ín lugmassa met groot digtheid (hoŽ lugdruk) beweeg altyd na ín gebied met ín kleiner digtheid (lae druk).

Kyk maar na ín weerkaart. Daarop sal jy dikwels selle van hoŽ druk (antisiklone) en selle van lae druk (siklone) sien. By ín laagdrukstelsel kolk die wind rondom die laagdruksentrum, van buite af binnetoe.

By ons in die Suidelike Halfrond maal die wind regs om saam met die horlosiewysers (ANIMASIE REGS) , maar net mooi andersom in die Noordelike Halfrond  (ANIMASIE LINKS).  

Nou gebeur dit baiemaal in die tropiese breedtes van die aardbol dat die drukverskil tussen die kern en die lugmassas aan die buitekant sů groot is dat hierdie tropiese siklone of orkane vernietigende windsterktes bereik.

Tropiese siklone is verskynsels wat oor geweldig groot gebiede kan voorkom. Hulle kan aanvanklik minder as 100 km breed wees, maar kan selfs tot ín deursnee van 800 km aangroei. Dit gaan gepaard met hewige winde van omtrent 120 km/h en selfs tot byna 300 km/h. Verbasend genoeg heers daar ín rare kalmte in die sentrum van die sikloonóín betreklik stil en wolklose gebied van tussen 10 en 30 km wat die oog genoem word. Met die wind se besonder vinnige draaibewing word daar naamlik ín middelpuntvliedende krag in werking gestel wat die lug en wolke na buitentoe uitdruk.
 

'n Tropiese sikloon gesien vanuit die IRS

 

REGS: ín Tropiese sikloon soos gesien vanaf die Internasionale Ruimtestasie. 

TROPIESE siklone ontstaan slegs in die trope, naby die ewenaar, waar uiters vogtige lug en hitte oor die see gekonsentreer is. Die watertemperatuur moet sowel bedags as snags minstens sowat 27 grade Celsius wees.

Die verdamping van die warm water maak die lug baie vogtig, en winde wat in verskillende rigtings oor die see waai, begin massas warm, vogtige lug na mekaar toe druk. Hierdie verskynsel word konvergensie genoem.

Wanneer die lugmassas bots, begin die lug in die middel opstyg en word ín sterk stygwind gevorm. Hoog in die lug verkoel die vogtige lug van die stygwind en ontstaan piepklein druppeltjies water. Hierdie waterdruppeltjies vorm wolke.

Groot donderwolke begin saampak en donderstorms ontwikkel. Nog donderstorms ontstaan namate meer konvergensie en nog stygwinde voorkom. As die donderstorms hulself nie uitwoed nie, kan hulle met verdrag soos ín hele bende omgesukkelde nukkebolle begin saamheul. Sů ín formasie word dan ín tropiese steuring genoem.

Nog baie donderstorms sluit hulle by die steuring aan, en hierdie weerverskynsel raak groot genoeg om beÔnvloed te word deur kragte wat deur die wenteling van die aarde om sy as opgewek word. Die tropiese steuring begin spin en word ín draaikolk van donderstorms.

Stygwinde trek voortdurend nog meer lug in die steuring in. Sodra die winde teen ín konstante nagenoeg 40 km/h begin waai, raak die storm ín sogenaamde tropiese depressie. Die tropiese depressie raak steeds kragtiger en word ín tropiese storm wanneer die windsnelheid omtrent 65 km/h bereik.

Die warm, vogtige lug in ín steuring, depressie of storm kan te eniger tyd begin "opraak" en dan sal die onstuimigheid algaande bedaar of ophou. Indien dit egter steeds hewiger raak en die windsnelheid nagenoeg 120 km/h bereik, noem ons dit ín tropiese sikloon of orkaan.

Tropiese siklone het top-windsnelhede van minstens sowat 120 km/h, maar die wind kan tot ín verbysterende byna 300 km/h waai.

Hoe nader ín mens, tot op ín punt, in die rigting van die windstil oog beweeg, hoe vinniger sal die wind wees. En wanneer die oog oor ín waarnemer beweeg namate die kolkende monster oor die aarde aankruip, raak die chaos eers erger en dan bedaar dit skielik. Die wind verflou tot ín bries, dit hou op reŽn en die blou lug daarbo word selfs plek-plek sigbaar. Maar die kalmte is van korte duur en spoedig is die storm in al sy felheid terug, hoewel die wind nou uit ín teenoorgestelde rigting waai.

Die energie in ín tropiese sikloon kom van die hitte wat vrygestel word wanneer waterdamp tot vloeibare water kondenseer. Die atmosfeer bokant ín tropiese oseaan is die enigste plek waar daar genoeg warm, vogtige lug beskikbaar is om die nodige energie vir die ontstaan van ín tropiese sikloon te genereer.

Die beweging van ín tropiese sikloon is enigsins voorspelbaar. Dit is so massief dat dit beweeg saam met die aarde se windstrome wat dit omgeef. Hierdie windstrome is baie groot en bestendig en verander nie skielik van rigting nie. Die tropiese siklone beweeg dus gewoonlik in een van hierdie windstrome totdat hulle ín ander windstroom bereik, en dan kan hulle straks ín ander koers inslaan. Indien ín tropiese sikloon van rigting verander, kan dit gebeur dat dit twee keer oor dieselfde gebied beweeg. Partykeer word die pas dae lank oor ín sekere gebied gemarkeer.

Tropiese siklone maal egter in die reŽl voort op ín pad wat met die kromming van ín parabool ooreenstem, teen snelhede wat van 8 tot 80 km/h kan wissel. Wanneer sulke atmosferiese  maalkolke die land vanuit die see nader, kan die sterk winde met stortreŽn en besonder hoŽ branders gepaard gaan.

ín Tipiese tropiese sikloon is sowat 500 km in deursnee. Dit sou maklik ín provinsie soos die Vrystaat kon "insluk", maar dit was tot dusver nog altyd ons oostelike provinsies en Mosambiek wat die meeste kwesbaar vir tropiese silkone was.

Die tropiese siklone in ons eie wÍrelddeel ontstaan meestal oos van Madagaskar in die Indiese Oseaan en beweeg partykeer oor Madagaskar en tot in die Mosambiek-kanaal. Af en toe beweeg hulle ook oor die vasteland. DIe siklone wat die ergste verwoesting nog in Suid-Afrika gesaai het, was Demoina en Imboa, respektiewelik in Januarie en Februarie 1984.

TROPIESE siklone of orkane kry hul name deurdat daar in ín spesifieke orkaanseisoen Šl met die letters van die alfabet afgegaan word vir die beginletters van die onderskeie name. Hulle het aanvanklik slegs vrouename gekry, maar diť praktyk is in die 1970ís onder druk van feministe verander met die gevolg dat hulle nou na mans sowel as vroue genoem word.

Die WÍreld- Meteorologiese Organisasie of WMO, ín liggaam van die Verenigde Nasies, koŲrdineer die naamgewing van hierdie gedugte weerstelsels. Daar is roterende naamlyste wat al om die ses jaar herhaal word, maar indien daar ín bielie is wat ín baie groot impak gehad het, word sy naam uit die spesifieke lys geskrap en vervang deur ín naam met dieselfde beginletter.

Sů het Olga in 2001 vir Opal vervangósodat werklik besonderse orkane nooit vergeet sal word nie.


 
Die Saffir-Simpson-skaal

JY het moontlik ten tyde van die skrikbewinde van verwoestende orkane gehoor of gelees dat daar na hulle as klas 5-orkane verwys is. Maar wat beteken dit?

In die vroeŽ 1970ís is ín klassifikasiestelsel in die VSA ontwerp waarvolgens die verwagte vlak van die skade en oorstromings van ín orkaan aangedui word. Die ontwerpers was Herbert Saffir, ín raadgewende ingenieur, en Robert Simpson, die toenmalige hoof van die Amerikaanse National Hurricane Center. Volgens die Saffir-Simpson-skaal is daar vyf klasse van orkaansterkte, met klas 1 die swakste en klas 5 die sterkste. Volgehoue windsterktes is die bepalende faktor om ín klas aan te dui.

  • Klas 1: ín Swak storm met windsnelhede tussen 118 en 152 km/h. Die verwagte skade is lig.

  • Klas 2: ín Matige storm met windsnelhede tussen 153 en 176 km/h. Daar is dak- en vensterskade, asook belangrike skade aan bome en ander plante.

  • Klas 3: ín Kragtige storm met windsnelhede tussen 177 en 208 km/h. Daar is groot skade met die grootskeepse vernieling van geboue.

  • Klas 4: ín Baie kragtige storm met windsnelhede tussen 209 en 248 km/h. Dakke word afgewaai, en daar is groot waterskade en skade aan geboue. Voorbeelde was die orkane Felix, Luis en Opal in 1995, en Andrew in 1992.

  • Klas 5: ín Verwoestende storm met windsnelhede groter as 248 km/h. Feitlik alles wat maar enigsins deur die wind geskep kan word, word weggewaai. Daar is massiewe skade aan geboue en die infrastruktuur, asook oorstromings. Voorbeelde was Gilbert en Mitch in 1998, Ivan in 2004, en Katrina en Rita in 2005.

Let wel, windsterkte self word weer volgens ín ander skaal, die sogenaamde skaal van Beaufort, aangeduióvan feitlik totale windstilte (windkrag 1) opwaarts. Daarvolgens is ín tropiese storm (orkaan) op die bopunt van die skaal met ín windkrag van 12.
 


Dodelike Katrina... die woede van die natuur

New Orleans oorstroom weens orkaan KatrinaREGS: New Orleans, Louisiana, lÍ verdronke weens die oorstromings wat deur die orkaan Katrina veroorsaak is.

Foto: United States Coast Guard / Public domain

SELFS die matigste en rykste land op aarde kan magteloos staan as die natuur hom die dag in al sy felle woede laat geld. Dit het in Amerika gebeur toe die orkaan Katrina in 2005 ongekende oorstromings veroorsaak hetóen stom geskokte oorlewendes selfs moes toekyk hoe dooie mense voor hulle verbydryf. Sekere lyke het weer soveel dae lank in die water of son lÍ en ontbind dat daar probleme was om hulle uit te ken. Huise is verwoes, strate weggespoel, nywerhede vernietig, derduisende bome platgevee.

Katrina was in terme van skade die duurste en ook een van die dodelikste orkane wat nog in die Verenigde State van Amerika ondervind is. Dit was die sesde sterkste Atlantiese orkaan wat ooit aangeteken is en, in die annale van windstorms, die derde sterkste orkaan wat nog die grondgebied van die VSA getref het.

Katrina het laat in Augustus ten tyde van die Atlantiese orkaanseisoen van 2005 ontstaan en enorme verwoesting in ín groot deel van die noordsentrale Golfkus van die VSA gesaai. In die pers, op televisie en in ander media was daar veral groot dekking van die katastrofale skade aan die stad New Orleans in die staat Louisiana en aan die Mississippi-kusgebied. Katrina was so groot dat dit die Golfkus meer as 160 km ver van sy middelpunt verniel het.

Katrina was in die Atlantiese seisoen van 2005 die elfde storm, vyfde orkaan, derde groot orkaan en tweede kategorie 5-orkaan wat ín naam van die WÍreld- Meteorologiese Organisasie ontvang het. Dit het op 23 Augustus 2005 oor die Bahama-eilande gevorm en Suid-Florida as ín matige kategorie 1-orkaan oorgesteek waar dit ín klompie lewens geŽis en oorstromings veroorsaak het.

Hierna het dit vinnig in die Golf van Mexiko versterk en een van die magtigste orkane in die opgetekende geskiedenis geword. Die storm het weliswaar in ín groot mate verswak voordat dit die tweede en derde keer die land binnegemaal en onderskeidelik Suidoos-Louisiana en die grensgebied tussen Louisiana en Mississippi as ín kategorie 3-storm getref het.

Die storm het ernstige tot katastrofale skade langs die Golfkus gesaai en die stede Mobile, Alabama, Waveland en Biloxi/Gulfport in Mississippi, asook Slidell en ander plekke in Louisiana verrinneweer. Oewerwalle van die meer Pontchartrain het gebreek en tagtig persent van die stad New Orleans, asook buurgebiede, is uiteindelik oorstroom en het weke lank onder water gebly.  Ernstige windskade is ook taamlik diep die land in aangerig.  

Daar word geraam dat Katrina $81, 2 miljard skade aangerig het, wat dit die duurste natuurramp in die geskiedenis van die VSA maak. Dit het die lewens van minstens 1836 mense geŽis, die dodelikste Amerikaanse orkaan sedert die Okeechobee-orkaan van 1928.

Daar was groot kritiek oor die wyse waarop die federale, staats- en plaaslike owerhede die ramp hanteer het. Dit het daartoe gelei dat die Amerikaanse Kongres (die federale wetgewende regeringsliggaam) die saak ondersoek het en die hoof van die ramphanteringsagentskap van die departement van binnelandse veiligheid uit sy pos bedank het.

Inligting oor orkaan Katrina: Wikipedia, die vrye ensiklopedie

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad