Verskrikkings in die loopgrawe en die revolusionêre krygstegnieke wat oorlogvoering vir altyd verander het

 Eerste Wêreldoorlog

Die slote van die hel

LINKS: ’n Franse soldaat met ’n vroeë soort gasmasker wat hom teen gifgas moet beskerm.
 

Derduisende dapper stryders sterf soos vlieë in die loopgrawe. Plek-plek kan die vloer van ’n loopgraaf selfs sponsig word, byna soos ’n matras, weens al die dooies daaronder. Met kanonne, vlammewerpers en gifgas -- en later die koddige eerste tenks en vegvliegtuie -- word verbete geveg. Dit word die onmenslikste wapengeweld omdat die wêreld totaal onvoorbereid is op hierdie nuwe soort oorlogvoering...

Kyk ook ander Mieliestronk-blad:
’n Oorsig van die Eerste Wêreldoorlog

IT is die oorlog van loopgrawe... die slote van die hel. Vanuit teenoormekaargeleë loopgrawe wat oor die Europese landskap kriskras, knelter die strydende magte mekaar so vas dat nie een deur die ander se linies kan dring nie.

Dag ná dag, week ná week, maand ná verskriklike maand en selfs langer pen hul mekaar vas in die militêre vore waar die haglikste toestande heers.

Derduisende dapper stryders sterf soos vlieë... plek-plek kan die vloer van ’n loopgraaf selfs sponsig word, byna soos ’n matras, weens al die dooies daaronder. Maar dis nie net geweer- en kanonvuur en selfs gifgas en vlammewerpers wat vir die slagtings sorg nie. Allerhande ander narighede heers in die loopgrawe self.

Soos luise. Omdat jy jou nie hier behoorlik kan was en versorg nie, is jy en jou makkers naderhand vergewe van hierdie bloedsuiende parasiete.  Boonop kom miljoene rotte snags uit om aan die lyke te vreet. En op plekke waar die loopgrawe te veel water het, raak die soldate se voete ontsteek en swel so op dat hulle nie hul stewels kan uittrek nie. Dit maak die pyn in die voete ontsettend en lei selfs tot die dood. Ook vrieskoue toestande bring meer sterftes en ellende.

Só was die Eerste Wêreldoorlog (1914 - 1918), wat voor die uitbreking van die Tweede Wêreldoorlog die "Groot Oorlog" genoem is (ofskoon ene luitenant-kolonel Repington reeds in 1920 die benaming Eerste Wêreldoorlog in sy boek The First World War 1914-18 gebruik het). Hoewel die burgerlike lewe nie so ontwrig en eiendom nie so verwoes is soos in die Tweede Wêreldoorlog nie, was die Eerste Wêreldoorlog in sekere opsigte grusamer. Dit is deels omdat die wêreld destyds minder voorbereid was op die uitwerking van só 'n groot oorlog en deels weens die onmenslike maniere waarop dit gevoer is.

Benewens die verbete loopgraafstryd wat hierbo beskryf is, waar stellings slegs ten koste enorme lewensverlies verower is, is die oorlog ook gekenmerk deur die gebruik van nuwe wapens wat oorlogvoering totaal sou verander.

Chemiese wapens, tenks, vliegtuie... die veranderde metodes en tegnieke was dikwels ewe revolusionêr as die vervanging van die perdekar deur die motor juis in daardie tyd. Maar waar die motor allereers groter gerief vir die mens beteken het, het die miljoene mense die wrange teendeel in die nuwe soort oorlogvoering gesmaak.

Dit is nietemin insiggewend dat, hoewel die motor en die vragmotor in dié stadium besig wat om die hele vervoerwese van die wêreld te verander, baie min troepe en voorrade in die Eerste Wêreldoorlog nog deur motorvoertuie vervoer is. Die meeste voorrade is steeds per trein na die loopgraaf-linies gebring, terwyl die artillerie meestal deur perde getrek is. Buitebande wat sterk genoeg vir die swaar kanonne was, het toe nog nie bestaan nie.

Die nuwe krygstegnieke wat in die Eerste Wêreldoorlog op land en in die lug aangewend is, word hieronder van nader bekyk. (Die res van hierdie artikel is hoofsaaklik verwerk uit AFRIKAANSE KINDERENSIKLOPEDIE onder reaksie van dr. C.F. Albertyn. Vol. 6: Die Vliegtuig as Oorlogswapen, pp. 53-57. Vol. 5: Die Mens se Wapens, pp. 65, 66, 89, 70).

a) Metodes en tegnieke van oorlogvoering op land

       (i) Die stryd van die kanonne

DIE vernaamste wapen van die Eerste Wêreldoorlog was die kanon, hoewel dit ook die eienaardige dooiepunt-situasie in Europa laat ontstaan het. Die strydende magte sou dan ook mettertyd besef dat die oorlog nie deur enigeen van hulle met kanonne alleen gewen kon nie. Om die stryd te besleg was ander oorlogstuig nodig -- en dit het later in die vorm van vegvliegtuie en veral tenks gekom, soos ons weldra sal sien.

Maar aanvanklik was dit die oorlog van die groot gebulder. In die Anglo-Boereoorlog van 1899 tot 1902 is kanonne wat baie sekuur kon skiet reeds op die Suid-Afrikaanse slagvelde gebruik. Daardie kanonne was egter net die voorgangers van dié wat in die Eerste Wêreldoorlog soveel onnoemlike verwoesting gesaai het.  

In die Eerste Wêreldoorlog is groter, dodeliker en meer kanonne gebruik as ooit tevore in die geskiedenis. Waar die groot leërs mekaar in die loopgrawe vasgelê het -- elke leër in sy eie gange wat byna regoor Europa gestrek het -- het hulle mekaar met die koeëls uit honderde en duisende kanonne gepeper. Met verskriklike bombardemente het elk van die leërs ’n opening deur die linies van die vyand probeer skiet.

Reusagtige kanonne wat uiters doeltreffend en akkuraat was, is in dié tyd vervolmaak. Hulle kon swaar koeëls vinnig ná mekaar afvuur. Tog het die oopskiet van die vyandelike linies nie altyd geslaag nie. Dit was omdat die grond in die verowerde gebiede vol gate geruk is deur die derduisende koeëls wat daarop gereën het. Dit was gevolglik onmoontlik om swaar wapens oor die verwoeste terreine te vervoer en die opmars deur die groot gapings voort te sit.

Hoeveel massas en massas koeëls in die kanonaanvalle afgevuur is, blyk uit verslae uit daardie tyd. Vir ’n swaar bombardement was daar dikwels tien of twaalf opslagplekke met ammunisie vir die kanonne en elke opslagplek het tot omtrent tienduisend ton ammunisie gehad.

Stellig die interessantste en merkwaardigste kanon wat in die Eerste Wêreldoorlog gebruik is, was die groot Duitse kanon wat die naam "Groot Bertha" gekry het. Hierdie kanon is spesiaal deur die Duitsers vervaardig om ver te kan skiet en is ook gebruik om oor ’n afstand van sowat 120 km op Parys, die hoofstad van Frankryk, te vuur.

Die Groot Bertha het ’n koeël afgevuur wat soveel soos ’n swaar man geweeg het en wat op pad na sy doelwit 'n hoogte van sowat 30 km bereik het. Hierdie reuse-kanon het nagenoeg 130 metrieke ton geweeg en was so swaar dat hy feitlik nie beweeg kon word nie. Gevolglik was die Groot Bertha nie besonder nuttig nie -- maar dit toon wel hoe vernuftig die wapenvervaardigers reeds destyds was.

Drieduisend kanonne het aan een van die groot slae van die Eerste Wêreldoorlog deelgeneem -- waarvan ongeveer duisend groot swaar kanonne was. En hierdie kanonne het tien dae lank sonder ophou geskiet. Hulle het voortdurend koeëls deur die lug laat reën, sodat ons met reg kan praat van ’n staalgordyn wat deur die kanonne opgewerp is. In hierdie slag was daar een kanon vir elke sowat ’n meter wat die front lank was. In die tien dae is altesame 4 250 000 kanonkoeëls afgevuur.

Met die kanonne kon die slag, soos ons gesien het, egter nie beslis word nie. Die kanonne het mekaar vanuit teenoorgestelde rigtings beskiet sonder dat dit die een kant in staat gestel het om op beslissende wyse deur die vyand se linies te kom.

Hierdie stilstand aan die front het uiteindelik verdwyn nadat die oorlogsvliegtuie op die toneel verskyn het en nadat die Geallieerdes onverwags met tenks begin veg het.

      (ii) Die koms van die tenks

REEDS ’n dekade of wat voor die Wêreldoorlog, in 1900, het ’n paar Amerikaners ’n masjiengeweer op ’n ligte kar aangebring met plek vir vier manne wat die wapen moes hanteer. Dit was in die tyd toe die motor regdeur die wêreld sy nut as vervoermiddel begin bewys het.

In 1902 het Frankryk motors begin vervaardig wat ook gepantser was. Die pantser van staal het die motor in sekere mate teen koeëls beskerm. Die volgende jaar het ook Duitsland sy eerste pantsermotors gemaak.

Hierop het oorlogsmotors gevolg wat met ’n masjiengeweer gewapen was. Die masjiengeweer is aangebring in ’n skiettoring wat na alle rigtings kon draai.

Toe die Eerste Wêreldoorlog in 1914 uitbreek, het al die oorlogvoerendes verskillende soorte pantsermotors besit, toegerus met masjiengewere en skiettorings en gepantser met staalplate.

Nog voor hierdie tyd het die mens ook daarin geslaag om ’n voertuig te bou wat in der waarheid sy eie spore gelê het. Van 1880 af is naamlik trekkers vervaardig wat kruipbande om die wiele gehad het. Die trekkers het op hierdie kruipbande geloop en het dus geen gebaande paaie nodig gehad nie.

In die Eerste Wêreldoorlog is trekkers eers net gebruik om die swaar kanonne oor die slagveld te verskuif. Dit was slegs ’n kwessie van tyd voordat die beginsel van die trekker en die beginsel van die pantsermotor saamgesmelt sou word. En daaruit sou die oorlogstenk ontstaan.

BO: ’n Tenk van die Eerste Wêreldoorlog.

Hierdie samevoeging van twee belangrike soorte voertuie het later in die Eerste Wêreldoorlog gevolg en dit was omdat die oorlogsomstandighede dit noodsaaklik gemaak het. Ons het reeds vertel hoe die leërs in hierdie oorlog mekaar in loopgrawe vasgelê het, dat geweldige artillerie-bombardemente die grond so stukkend en vol diep gate geskiet het dat dit vir geen meganiese voertuie moontlik was om oor daardie terrein te ry nie. Daar moes ’n wapen gekry word om hierdie stilstand aan die oorlogsfronte te beëindig.

Die wapen wat toe gevind is, was die oorlogstenk. Die koms van die tenk het 'n nuwe tydperk in oorlogvoering ingelui.

Die tenk, ’n gevaarte wat onkeerbaar voortkruip, is ná baie proefnemings in Brittanje ontwerp en is onverwags in die stryd geslinger. Dit het ook baie daartoe bygedra om die Eerste Wêreldoorlog tot ’n einde te bring.

Die tenk was ’n ware geheime wapen. Dit is suutjies na die slagvelde van Europa gebring en die Duitse troepe het niks van hul koms geweet nie. 'n Mens kan dus begryp watter konsternasie daar onder die troepe ontstaan het toe hierdie yslike voertuie van staal stadig oor die vernielde oorlogsterrein gekruip het waaroor voorheen geen voertuig of kanon kon beweeg nie.

Die tenks het oor loopgrawe gery en doringdraadversperrings platgetrap, en het terselfdertyd met hul eie masjiengewere die koeëls in alle rigtings laat reën.

Boonop kon die gewone geweerkoeëls feitlik geen skade aan die gepantserde tenks aanrig nie. Die tenks het genadeloos voortgekruip, hoewel hulle toe nog maar uiters stadig beweeg het. Byna alles voor hulle moes die wyk neem.

Daar was twee soorte tenks wat in hierdie veldslae gebruik is. Die een soort was gewapen met twee sesponder-kanonne en die ander met ’n aantal masjiengewere. Altesame 150 van hierdie tenks is vervaardig en hulle het bekend gestaan as die Mark 1-tenks. Die tenks met die ligte kanonne is hoofsaaklik gebruik teen masjiengeweer-vestings, terwyl die tenks met masjiengewere die soldate self moes afmaai.

Teenoor die tenks wat later in die Tweede Wêreldoorlog gebruik is, het hierdie eerste tenks bra koddig gelyk. Hulle was effens langwerpig, en die ruspervormige kruipbande het tot reg bo-oor die romp van die vaartuig gestrek.

In vergelyking met die geweldige tenks van ons tyd wat niks anders as forte op wiele is nie, was hierdie Mark 1-tenks bra klein en stadig. Hulle is met 'n motormasjien aangedryf en kon nie vinniger as sowat 6 km/h aankruie nie. Hulle kon ook nie verder as sowat 20 km voortkruip voordat daar weer brandstof ingegooi moes word nie.

Die tenks met die twee kanonnetjies was tien meter lank, nie eens twee meter hoog nie en het sowat 25 metrieke ton geweeg. Hulle het ’n bemanning van agt gehad. Hulle kon oor ’n muur van ’n meter hoog kruip en bo-oor 'n loopgraaf gaan wat nagenoeg drie meter wyd was. In April 1917 is die Mark 1 opgevolg deur die Mark 4 wat nog swaarder gepantser was en oor ’n groter afstand kon optree, maar wat voorts ongeveer dieselfde as sy voorganger was.

Hoewel die tenks in hul eerste veldslae nie so ’n beslissende rol gespeel het nie, is hulle teen die einde van die oorlog met aansienlike welslae gebruik. Hierdie wapen het die aard van oorlogvoering aansienlik verander. Dit was dus onvermydelik dat tenkdeskundiges nog baie aandag aan hierdie gedugte wapen sou bestee, en toe die Tweede Wêreldoorlog in 1939 uitbreek, het die nasies duisende oorlogstenks gebruik wat hul voorgangers baie ver in die skadu sou stel. Hulle was groter en swaarder, baie beter bewapen, baie swaarder gepantser en baie vinniger en beweegliker.

       (iii) Vlammewerpers en gifgas

DIS 26 Februarie 1915. Die toneel: loopgrawe êrens in Frankryk. Die Franse soldate daarin is nie bedag op die ontsettende vuurdoop wat vandag op hulle wag nie. Maar klokslag om twaalfuur spuit twaalf straalpype vanuit die Duitse kant ’n moordende vuur op die Franse loopgrawe oor ’n breedte van 700 meter. Paniek en chaos! Die eerste vlammewerperaanval van die Eerste Wêreldoorlog is ’n werklikheid.

BO: Vuur in die loopgrawe... ’n voorstelling.

Die Duitsers was ook die eerste van die strydende magte wat hulle tot die gebruik van gifgas gewend het (op 22 April 1915). Gasoorlogvoering lei tot verskriklike sterftes deurdat die gas die slagoffers verblind en laat verstik. In die Eerste Wêreldoorlog is veral drie soorte gas gebruik, aanvanklik chloor en fosgeen. Die gasse tas die longe aan, met die gevolg dat dit met vloeistof gevul word en ’n mens versmoor.

In 1916 is ’n derde soort gas, mosterdgas genoem, vir die eerste keer gebruik. Dit veroorsaak ernstige brandwonde en blare, sowel op as onder die vel, wat met ontsettende pyn en soms ’n tydelike blindheid gepaard gaan. Gasmaskers is ter beskerming teen gifgas gebruik en nadat dit aan soldate uitgereik was, het min van hulle as gevolg van gas gesterf.

b) Metodes en tegnieke van oorlogvoering in die lug

IN 1903 het die twee broers Wright die wêreld verbaas met hul eerste vlug in ’n masjien wat van die grond af opgestyg en ’n tyd lank in die lug gebly het. Mense het egter nog ’n hele paar jaar skepties teenoor die vliegmasjien gestaan, maar die Eerste Wêreldoorlog het die ontwikkeling van vliegtuie genoodsaak -- iets wat in vredestyd miskien baie langer sou geduur het.

Al was die vliegtuie van hierdie oorlog maar koddige en lamlendige masjiene wat nie besonder vinnig was nie, het hulle hul waarde terdeë bewys met die nuttige inligting wat hulle oor die troepebewegings van die vyand kon terugbring.

BO: ’n Duitse eendekker-Kriegler-vegvliegtuig, wat in die Eerste Wêreldoorlog gebruik is.

Tog bly dit eienaardig dat, toe vliegtuie die eerste keer in die oorlog  van 1914-1918 gebruik is, die vyandelike magte aan weerskante hulle omtrent heeltemal met rus gelaat het. Feitlik geen pogings is aanvanklik aangewend om teen die vliegtuie op te tree wat so oor mekaar se linies gevlieg het nie.

Maar toe die vegtendes besef dat die vliegtuie dikwels baie waardevolle inligting insamel en dus ’n nuttige oorlogswapen word, is die eerste pogings aangewend om hulle te verdryf. Eers is gepoog om die vliegtuie met gewere en ligte kanonnetjies van die grond af neer te skiet. Dit was in daardie tyd nogal af en toe suksesvol, want die vliegtuie was maar stadig en kon maklik beskadig word.

Daarna het vlieëniers mekaar in die lug probeer aanval. Dit was ’n moeilike taak wat baie vernuf van die vegvlieëniers geverg het. Hierdie vlieëniers het elk die ander se vliegtuig met rewolwers en gewere probeer raakskiet sodat dit sou neerstort. Later is ’n masjiengeweer op die boonste van die vliegtuig se twee vlerke aangebring om beter en vinniger te kan skiet.

REGS: Neergeskiet en in vlamme.

Mettertyd is vliegtuie ontwikkel wat ál vinniger en verder kon vlieg. Teen hierdie tyd het die vlieëniers deur ondervinding begin leer watter aanvalsmetodes die beste was. Hulle het allerhande toertjies in die lug begin uithaal deur neer te duik en dan weer skielik op te styg, vinnig weg te draai en van ’n ander hoek af aan te val. Ratsheid was van die uiterste belang ten einde jou teenstander se koeëls te ontwyk en hom met jou eie koeëls te tref. Baie soos sekere van vandag se rekenaarspeletjies. Of die ruimtegevegte in Star Wars!

Die naam "ridders van die lug" is aan hierdie eerste vegvlieëniers gegee. Net soos die ridders van ouds mekaar die stryd met die swaard aangesê het, só het hierdie vlieëniers mekaar in die lug een-een tegemoetgevlieg en probeer oormeester. Deur hul eie reëls van ridderlikheid teenoor mekaar te handhaaf, het hul kragmetings heelwat verskil het van die bitter hand-en-tand-gevegte wat onder op die grond in die loopgrawe van Europa aan die gang was.

Dit was die tyd van die eerste baasvlieëniers, helde wat hulle op ’n besondere wyse onderskei het. Jeugdiges van selfs sewentien, agttien, negentien jaar het hulle in die vliegkuns bekwaam en wondere in die tingerige luggevaartes verrig. Die waagmoed, durf en vernuf word steeds onthou van ’n Mick Mannock, Ball, Von Richthofen, Rickenbacker, Immelmann, McCudden en die Suid-Afrikaner Beauchamp-Proctor wat feitlik elke onderskeiding verwerf het wat daardie tyd vir dapperheid in die lug toegeken is. Von Richthofen en Mannock het in hierdie oorlog elkeen meer as sewentig vliegtuie afgeskiet.

Die era van die "ridders" was heeltemal anders as in die Tweede Wêreldoorlog toe die individuele vegvlieënier op die agtergrond geskuif is, omdat hy deel uitgemaak het van ’n hele groep vegvliegtuie -- die eskaders -- wat gesamentlik moes optree.

Dis ook interessant om die verskillende vliegtuie van die Eerste Wêreldoorlog -- die sogenaamde Fokkers, Britstols, Camels, Spads en Albatrosse -- met die gesofistikeerde vegters van die Tweede Wêreldoorlog te vergelyk, wat nog te sê die superblitse wat vandag deur die hemelruim klief.

Maar vliegtuie is nie net in die Eerste Wêreldoorlog vir die eerste keer teen mekaar ingespan nie, dog ook vir die gooi van bomme. In 1914, toe reeds besef is dat dit nuttig kan wees om ’n bom uit die lug op stellings van die vyand neer te gooi, het die Britse admiraliteit opdrag gegee dat 'n bomwerper vervaardig word. Hierdie vliegtuig is ontwerp om ses bomme met 'n gewig van 45 kg elk te dra en ’n snelheid van omtrent 115 km/h te haal.

Net dertig jaar later het die Verenigde State van Amerika ’n  "superfort" in diens gehad wat duisende kilometers ver kon vlieg en bomme kon dra wat elk meer as 9000 kg geweeg het.

Die eerste oorlogsvliegtuie kon nie bra vinniger as omtrent 112 km/h vlieg nie. Geeneen van die vliegtuie van die Eerste Wêreldoorlog kon ook baie ver vlieg nie. Daar is toe gepoog om met die beroemde Zeppelin skade ver agter die vyandelike linies aan te rig.

Hierdie lugskip is gestuur om bomme op fabrieke en verbindingslinies te gaan gooi, maar hy was nie baie doeltreffend nie. Met die verbetering van die masjiengewere en die lugdoelkanonne is baie van hierdie lugskepe vernietig. In die Tweede Wêreldoorlog is hierdie soort lugmonster nooit eens gebruik nie, want hy sou ’n baie kort lewe gehad het teen die moderner wapens wat teen vliegtuie gebruik is.

Ná die einde van die oorlog van 1914-’18 het geen jaar verbygegaan sonder nuwe ontwikkelings in die vliegkuns en vliegtuigontwerp nie.
    

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad