Geskiedenis van kaarte van die verre
verlede af tot vandag

ONDER kaarte sou die mens stellig hopeloos verdwaal het! Ons krap vandag nog baiemaal ’n kaartjie op ’n los stukkie papier wanneer ons byvoorbeeld ons straatadres aan iemand verduidelik wat nie weet hoe om by ons huis uit te kom nie.

Ons kan dus sê dat kaarte so oud moet wees as die mens se vermoë om met neergeskrewe tekens te kommunikeer.  En dat een eenvoudige kaartjie tot ’n ingewikkelder een moet gelei het en daarvandaan af voort... ’n steeds groter wordende gebied wat gedek is in dieselfde mate dat die mensdom se kennis van sy omgewing verbreed het. Uiteindelik kon die hele aardbol dan ook gekarteer word, pynlik noukeurig om elke verheffinkie en inhammetjie te toon.

Maar wat is ’n kaart dan eintlik?

Wat is ’n kaart?

’N KAART is ’n akkurate en in wisselende mate uitvoerige weergawe, plat of in reliëf, van ’n deel van die aarde, van ons hele planeet of van die sterrehemel. Kaarte word volgens skaal geteken, met ander woorde een sentimeter kan byvoorbeeld gelyk staan aan tien kilometer of honderd kilometer of watter lengte ook al, soos besluit was voordat die kaart geteken is.

Benewens staatkundige kaarte wat die grense van lande aandui en natuurkundige kaarte wat onder meer die oseane, riviere en berge toon, kry ’n mens ook kaarte waarop gegewens verstrek word soos die verspreiding van die bevolking, behuising, die ligging van bewerkbare grond, die voorkoms van minerale en nywerhede, asook klimaatstoestande. Daar is baie verskillende soorte kaarte.

Die eeue-oue kuns om kaarte te teken staan bekend as kartografie en ’n beroepskaarttekenaar is ’n kartograaf. Vandag, met ons gesofistikeerde tegnologie en wonderlike rekenaarprogramme—gesteun deur wentelende satelliete wat elke vierkante meter grond vanuit die ruimte kan fotografeer—is kartografie egter eerder ’n onderafdeling van die wetenskappe as ’n kuns.  Of ons kan sê dit is ’n samevoeging van wetenskap, die estetiese en tegniek.

Die vroegste kaarte

DIE eerste kaarte, sover bekend, is nie van die aarde gemaak nie, maar van die hemelruim. Stippels wat volgens wetenskaplikes reeds in nagenoeg 16 500 v.C. aangebring moet gewees het, is aan die wande van die beroemde Lascaux-grot in Suidwes-Frankryk gevind en toon hemelliggame in die sterrehemel aan.

Die eerste landkaarte is op dierevelle geteken of op stukke hout, been, klip of klei uitgekrap. Daarop was landmerke wat vir jagters en handelaars die aard van ’n gebied sou kon aandui.

Die Babiloniese Wêreldkaart, sover bekend die oudste behoue geblewe “wêreldkaart”,  dateer uit omstreeks 600 v.C.  Die kaart, op ’n kleitablet, is in Suid-Irak gevind en is tans in die Britse Museum. Die ou staat Babilon vorm daarop die middel van die wêreld, maar dit word as ’n simboliese eerder as letterlike voorstellling beskou, want die landstreke van volkere soos die ou Perse en Egiptenare, wat goed bekend was aan die Babiloniërs, is doelbewus weggelaat.

LINKS: Die Babiloniese Wêreldkaart.

Uit baie sulke soorte kaarte het ’n geheelbeeld van die wêreld om die Middellandse See geleidelik ontstaan—hoewel die mense daar maar ’n bitter eng idee van die aarde as sodanig gehad het. Trouens, daar is gereken dat die Mediterreense wêreld en sy omgewing eintlik maar die hele wêreld is... ’n soort plat bord wat as middelpunt in die kosmos bestaan en waarom die son, maan en die sterre wentel.

Ligpunte in hierdie duister siening van die wêreld het wel begin verskyn toe denkende mense soos sekere van die ou Grieke vrae begin stel en berekeninge gedoen het. En uiteindelik het van die Grieke ’n heel merkwaardige bydrae tot die mensdom se kennis van die aardbol en sy selfs sy grootte gelewer (al is die kennis later weer vergeet).

Maar die kaart direk hieronder was vir die heel vroegste Grieke hoe die wêreld gelyk het—uit en gedaan. En dié soort opvatting sou eeue lank gehuldig word.

BO: ’n Ou Griekse wêreldkaart van ’n platbord-aarde wat om die Mid­dellandse See gesentreer is. Met die maak van sulke kaarte is glo voortgeborduur op ’n soort kaart wat die eerste keer deur ene Anaximandros van Militus (ca. 610 v.C–ca. 546 v.C.) geteken is en waarop hy die aarde ook sou voorgestel het as ’n groot skryf wat heeltemal deur see omring word. Anaximandros se kaart, wat hy volgens latere Grieke wel sou geteken het, het nie behoue gebly nie. Maar volgens hom sou daar blykbaar slegs twee vastelande wees, naamlik Europa en Asiê, wat deur die Middellandse See van mekaar geskei word. Die noordkus van Afrika is as ’n deel van Asië beskou en dus nie as ’n afsonderlike vasteland voorgestel nie.

Wat meer sê, in die vroeë Middeleeue nog was die kaart wat die meeste in Europa gebruik is die Romeinse Orbis Terrarum (“omtrek van die aarde”). Dit was juis só ’n kru skyfvormige kaart waarop die Middellandse See die middelpunt was. Ou gevestigde idees word nie maklik deur nuwes vervang wat totaal ander sienings huldig nie, en die Romeine het baie van hul idees van die Grieke gekry.

Die antieke Romeine was is elk geval praktiese mense wat hulle nie te veel met geografiese teorieë sou bemoei het nie.  Hulle het groter waarde geheg aan die opstel van padkaarte, volledig met afstande, om die kommunikasie binne die grense van die uitgestrekte Romeinse Ryk behoorlik te kon laat funksioneer.

Hulle het hul padkaarte itineraria genoem (enkelvoud itinerarium), en stede, dorpe en ander stilhouplekke daarop gelys en ook die afstande tussenin aangedui. Die Romeinse regering het  onderneem om van tyd tot tyd ’n hoofreisgids van alle Romeinse paaie uit te reik.

REGS: Een van die oorblywende voorbeelde van ’n Romeinse padkaart of reisgids is die sogenaamde Tabula Peutingeriana. Hier is ’n natreksel van ’n deel daarvan—in 1887 gedoen deur Konrad Miller. Suid-Italië is in die middel.

Al het die mense van die antieke Romeinse tyd, soos ons gesê het, nie veel erg gehad aan uitvoerige landkaarte nie, het hulle nietemin baie rondgereis. En die reise is nie net oor die land onderneem nie, maar ook oor die see, aangevuur deur die begeerte om handel te dryf of deur verowerings. Die mens se kennis van sy omgewing moes dus noodwendig bly verbreed en daarmee saam sou die kartografie ook bestendig bly ontwikkel.

’n Baie beroemde kartograaf en aardrykskundige van die Oudheid, ene Ptolemaios (ca. 90– ca. 168 n.C.), was juis ’n Romeinse burger van Egipte wat in Grieks geskryf het.

LINKS: ’n Vytiende-eeuse manuskrip-kopie van ’n wêreldkaart deur Ptolemaios, saamgestel omstreeks 150 n.C. Wes is Europa en ver oos lê China. Verskillende van die landvorms is heel herkenbaar, wat die kaart des te merkwaardinger maak vir die tyd waarin dit geteken is.

Ptolemaios het kaarte van die wêreld geteken waarop hy selfs breedte- en lengtelyne aangebring het, byna soos op die kaarte wat ons vandag gebruik. Sy kaarte het egter met die val van die Wes-Romeinse Ryk verdwyn, en hulle het eeue lank verlore gebly.

Die Middeleeue het ’n jammerlike verval gebring in die mens se kennis en geleerdheid.

Die Middeleeuse stagnasie en die heropbloei

NÁ die val van die Wes-Romeinse Ryk in 476 n.C. was daar ’n baie lang tyd geen groot militêre mag wat in staat was om veroweringstogte na verre lande te onderneem nie. Dit was ’n tyd van groot verwarring, want orde en reg het wyd en syd in duie gestort. Reise was moeilik en gevaarlik, en baie paaie het heeltemal in onbruik verval. Selfs die besef wat vroeër in bepaalde kringe bestaan het dat die aarde rond is, het vervaag en verdwyn in die beklemmende onkunde wat op die wêreld neergedaal het.

Met die koms van die Middeleeue het ook die praktyk om egte landkaarte te maak tot stilstand geknars. Die kaarte wat wel in hierdie tyd die lig gesien het, was eerder fantasie-prenteboeke as dokumente van werklike plekke en dinge.

Maar in die jare tussen 1000 en 1200 het daar weer ’n opbloei gekom. Die feodale stelsel het in hierdie tyd op baie plekke ’n gevoel van orde en veiligheid gebring, sodat mense hul kragte in nuwe idees en verwagtinge kon kanaliseer.

Een van die eerste tekens van ekonomiese herstel was die hervatting van die handel, wat ook deels deur die Kruistogte teweeggebring is. Handelaars het weer eens die ou land- en seeroetes oor Europa na die Midde-Ooste gevolg. Dit spreek vanself dit ook die kartografie sou stimuleer.

Boonop is vorderings wat deur Arabiese kartograwe gemaak is, in die 1100’s na Europa oorgedra.

Die vroegste navigasiekaarte, sover bekend, is omstreeks 1300 gemaak, hoewel vermoed word dat seekaarte reeds lank voor hierdie tyd gebruik is. Handelaars van die hawestede aan die Middellandse See het dit geleidelik al hoe verder van hul tuisdorpe en -stede gewaag om handel te drywe.

Met verloop van tyd kon hulle kaarte teken waarop die kuste van die Middellandse See en seë verder weg getoon is. Op hierdie kaarte is egter slegs die stede aan die kuste getoon. Benaderde kompasrigtings en verwysingslyne is ook prominent op die kaarte aangebring.

Die Tydperk van Ontdekking (vyftiende en sestiende eeu) is deur groot vorderings in die maak van kaarte gekenmerk. Toonaangewende  kartograwe van hierdie tyd was Martin Waldseemüller van Duitsland en Gerhardus Mercator en Ortelius van die Lae Lande.

Van die sewentiende tot die negentiende eeu het die lande van Europa daarop gekonsentreer om hul gebiede tuis en hul oorsese gebiede te karteer. Dit was die tyd van die groot Europese kolonisasie van uitgebreide gebiede elders in die minder ontwikkelde wêreld.

BO: ’n Wêreldkaart van Ortelius uit 1572.  Ortelius (eintlik Abraham Ortels, 1527–1598) was ’n Vlaamse kartograaf en aardrykskundige, wat algemeen as die skepper van die eerste moderne atlas erken word. Hy was ook die eerste bekende wat met die gedagte vorendag gekom het dat die vastelande eenmaal een kontinent gevorm het voordat hulle verbrokkel en na hul huidige liggings gedryf het.

Kartografie in die twintigste eeu tot vandag

DIE maak van kaarte het in die twintigste eeu ’n hoogs koöperatiewe bedryf geword. Kartograwe van baie verskillende lande het hul kragte saamgesnoer in die standaardisasie van ontwerpe, kaartsimbole en plekname.

Trouens, die tegnologie verander steeds deurlopend om aan die eise van nuwe geslagte van kaartmakers en kaartgebruikers te voldoen. Alles is ’n voortsetting van die veranderings in die voorafgaande paar eeue toe die kompas, drukpers, teleskoop, sekstant en al sulke instrumente die skepping van veel akkurater kaarte en ewe noukeurige reproduksies moontlik gemaak het.

Fotogrammetrie is die wetenskap waarvolgens kaarte geskep word op grond van fotografiese opnames van ’n terrein. Die foto’s word vanuit ’n vliegtuig geneem wat hoog bo die terrein vlieg en ’n deel van die aarde word van horison tot horison geskandeer. Die foto’s word agterna in ’n rooster saamgevoeg, op só ’n wyse dat gedetaileerde en akkurate kaarte daarvan gemaak kan word.

Vandag kom satellietbeelde ook by vir steeds groter noukeurigheid, asook rekenaartoerusting en -programme om van te duisel. Al wat nog kortom, lyk dit, is reliëfkaarte wat werklik driedimensioneel sal vertoon vir die blote oog sonder die nodigheid om die derde dimensie met spesiaal gekleurde brille te simuleer.