Miere    Huisvlieg (animasie)

地 Inleidende kykie na die rare sespotige wesentjies wat die aarde saam met ons bewandel

 
O togga,地 gogga!

地 Insek is baie meer as net 地 skepseltjie wat vir kwaadgeld op die aarde rondloop. Of 地 kriewelige dingetjie wat die gewasse bestuif waarvan ons so gretig die vrugte pluk. 地 Insek is jou werklik 地 wonderlike organisme op pote. En ons planeet behoort aan die goggas, al besef ons dit nie...


W.

AAR op aarde sal jy tog 地 plek vind waar g地 gogga jou sal pla nie? Geen vergalste vlie wat jou soggens vroeg uit die bed jaag en geen mislike muskiete wat jou byt nie? Nou ja, gebiede sonder muskiete en selfs huisvlie sal daar natuurlik
plek-plek wees, maar dan is daar weer allerhande ander kriewelende kruipers wat jou gaan kwel. Die domein van die insekte strek immers byna oor ons hele planeet.

Daar is insekte wat die vrieskoue van die poolstreke en die hoogste berge kan trotseer en ander wat in stomende woude en versengende woestyne floreer. Party soorte is heel tuis in varswaterpoele
en -strome. Nog ander swem op die see-oppervlak of lewe in uiters sout water. 地 Paar lewe selfs in warmbronne by 60 grade Celsius, terwyl daar ook insekte is wat in donker grotte woon en nooit 地 enkele sonstraal sien nie.

Natuurlik is alle insekte darem nie verpestings soos daardie huisvlie en muskiete nie. Party, soos die bye, tel selfs onder ons grootste bondgenote, want hulle bestuif ons gewasse en sorg s vir dosyne dinge wat ons eet.

BrommerSelfs ons versmade misvlie en brommers [soos die een REGS] is nie sonder enige nut nie, want hul larwes of maaiers [REGS ONDER] verteer die uitwerpsels van mense en diere wat ons w靡eld andersins lelik sou kon bevuil het.  

Maaiers van vlie     
Rowers, parasiete, bloedsuiers, aasvreters, verteerders, boorders, mynwerkers, heuningmakers, noem maar op妖ie insekte laat hulle op 地 menigte maniere op die aarde geld. Minstens 800
.000 spesies is reeds w靡eldwyd opgeteken en insektekundiges (entomolo) reken dat maklik net soveel of meer nog ontdek kan word. Wat meer s, insekte vorm negentig persent van die diereryk of, anders gestel, nege uit elke tien diere is insekte van die een of ander soort.

Nog verstommender: iemand het al bereken dat die insektebevolking op 地 enkele heuwel op 地 someraand meer kan wees as al die mense in die hele w靡eld.

En hierdie grillerige goggabies kom in alle vorms en relatiewe groottes voor. Sommige piepklein parasitiese insekte is kleiner as 地 kwart van 地 millimeter lank wanneer hulle volgroeid is, terwyl minstens een fossielspesie wat aan die naaldekokers verwant is 地 vlerkspan van meer as 60 cm gehad het. Die grootste insekte wat vandag bestaan, is sekere stok-insekte ("stokkiesduiwels" of "wandelende takke") van nagenoeg 30 cm en sekere motte met 地 vlerkspan wat omtrent net so lank is.

Liewenheersbesies... nie net rooi nie REGS: Praat van 地 geweldige en 地 kleurryke variasie onder die insekte! Selfs die bekende rooi-gespikkelde liewenheersbesies lyk potblou in Hawaii容n dis beslis nie van die koue nie!

Foto links: DLS
Foto regs: Forest & Kim Starr (USGS)

Insekte vaar uitstekend in die drolandse omgewing, waar organismes dit nie kan bekostig om te veel van hul liggaamsvog te verloor nie. Hierdie vernuftige, ongewerwelde diertjies beperk waterverlies met 地 "geraamte" wat nie in die binnekant sit nie maar aan die buitekant嵐n beskermende dop of huidskelet met 地 horingagtige bestanddeel genaamd chitien, wat waterdig en feitlik onbuigbaar is. Weefsel wat die verskillende dele van die huidskelet verbind, maak die insek se liggaam beweeglik.

ChitiendopREGS: 地 Elektronmikrograaf van die chitien-dop van 地 liewenheersbesie (斗adybird).

Foto: CDC/PHIL

Vliende insekte se vlerke is ook 地 klaarblyklike sleutel tot hul sukses, omdat hulle daarmee oor groot gebiede kan versprei, nuwe omgewings kan koloniseer en nuwe voedselbronne kan benut. Vlerke beteken voorts dat hulle vinnig aan roofvyande kan ontsnap.

Vir oorlewing is baie van hulle boonop besonder rats. S het die huisvlieg byvoorbeeld 地 reaksietyd van 地 vyftigste van 地 sekonde, teenoor die menslike reaksietyd van slegs sowat 地 kwart sekonde. As jy 地 vlieg wil doodslaan, moet jou naderende hand vir hom lyk soos iets vir ons wanneer ons dit in die rolprente in stadige aksie sien. Geen wonder dis so moeilik om 地 vlieg met jou hand dood te klap nie!

REGS: Onder die verskillende meganismes waarmee insekte hulself beskerm, is kamoeflering besonder interessant. Dit word ten beste gellustreer deur stokinsekte soos hierdie nagenoeg 25 cm lange knewel van Papoea-Nieu-Guinee. Hy lyk so baie soos 地 tak dat hy menige roofvyand sal flous.

Krediet: Insect Molecular Genomics Lab, Brigham Young-iniversiteit; foto deur Allison Whiting / BYU / Vergunning US National Science Foundation
 


Die blaarinsek wat as 稚 ware verdwyn . . .

 

Blaarinsek wat as 稚 ware tussen die blare verdwyn

BO en REGS BO: Die w靡eld se verskillende blaar­insekte bied ons nog besonderse voorbeelde van kamoeflering. Van die opmerksame jong leerder Lindie Botes kom hierdie twee foto痴 van wat na 地 sprinkaantjie lyk wat hom in blare uitgedos het. Op 地 mensevinger kan die grasgroen klein kalantjie nie vir die w靡eld wegkruip nie, maar sodra hy letterlik deur die blare is, raak hy feitlik skoonveld!

Foto痴: LINDIE BOTES

地 Insek se liggaam is vanselfsprekend heeltemal anders saamgestel as di van die mens. Sy hart sit byvoorbeeld naby sy rug en hy het nie 地 stelsel van verskillende bloedvate soos ek en jy nie. Uit 地 enkele groot slagaar wat van die hart af deur die bors loop, word die bloed deur die hele liggaam versprei. Op plekke waar die bloed na afgele eindpunte gestuur moet word, sit klein hulp-hartjies of pompies om die taak oor te neem. Die bloed is gewoonlik groen of geel of helder en kleurloos.

Insekte het ook nie longe nie. Hulle haal wel asem, maar dit gebeur deur vertakkende lugbuise wat sorg dat hulle die hele tyd deur 地 stroom lug geventileer word.

 

Die o van insekte vertel boonop vir ons dat hul manier van sien bes moontlik baie anders moet wees as ons eie. Aan die kop van 地 tipiese insek is 地 paar groot samegestelde o. Daar is ook drie enkelvoudige o bo-op. Elke samegestelde oog bestaan uit 'n menigte oogeenhede (ommatidia) wat dikwels heksagonaal (seskantig) ineenskakel.

 

Elke ommatidium vorm 地 beeld van die voorwerp wat gesien word en is dus eintlik 'n ogie op sigself.

 

Maar wat sien 地 insek dan? Moontlik is dit 地 mosaekbeeld van die voorwerpe om hom, maar dit is natuurlik ook moontlik dat die insek se brein alles op 地 sekere manier tot een beeld saamvoeg.
   

By se oogeenhede
  
BO: Dit lyk soos 地 heuningkoek, maar in der waarheid is dit 地 elektronmikrograaf van 'n klompie van 地 by se oogeenhede!
REGS: 地 Deel van die samegestelde oog van 地 wesp. (Foto痴 digitaal verkleur.)

Foto痴: CDC / PHIL

地 Deel van die samegestelde oog van 地 wesp

 

Die klassifikasie van insekte  

ALLE lewende organismes kan in groepe ingedeel word met die oog op klassifikasie en uitkenning. Hierdie indeling in kunsmatige kategorie謡at op ooreenkomste en verskille gegrond word謡ord gedoen in 地 poging om die uiterlike verwantskappe tussen die verskillende organismes beter te begryp. Die stelsel van hirargiese klassifikasie, waar elke "hor" (groter) kategorie al die "laer" (kleiner) kategorie insluit, is die eerste keer in die middel van die agttiende eeu deur die Sweedse natuurkundige Carolus Linnaeus (of Carl von Linn) voorgestel. Die stelsel werk heel goed en word vandag steeds baie gebruik.

Carolus LinnaeusREGS: Carolus Linnaeus (1707-1778)

Die basiese stelsel van hirargiese klassifikasie sluit sewe hoofkategorie in, in die volgende volgorde van die hoogste tot die laagste.

  • Ryk: Animalia (diereryk)

  • Stam (phylum, meervoud phyla): Arthropoda

  • Klas: Insecta

  • Orde: Diptera

  • Familie: Culicidae

  • Geslag (genus,  meervoud genera): Culex

  • Spesie (soort): pipiens     [Die gewone huismuskiet]

Die spesie of soort is die basiese eenheid van hierdie stelsel van klassifikasie. 地 Spesie is 地 groep organismes, gelykvormig van gedaante, wat onderling kan voortplant. Uiterlik naby verwante spesies (wat een of meer duidelike ooreenkomste toon) word in die volgende hor kategorie, die geslag, saamgegroepeer. Verwante geslagte vorm 地 familie; verwante families word in 地 orde gegroepeer; verwante ordes vorm 地 klas; en verwante klasse hoort saam in 地 stam of phylum.

Alle lede van die klas Insecta behoort tot die phylum Arthropoda, algemeen bekend as die geleedpotiges, wat benewens die insekte ook die skaaldiere, soos krappe en krewe, en die spinagtiges, soos die spinnekoppe en skerpioene, insluit. Ongeveer 95 pesent van alle dierespesies is geleedpotige spesies, en insektespesies vorm op hul beurt  weer sowat 95 persent van alle geleedpotiges. Geen wonder die w靡eld is so vervuil van die insekte en die klassifisering en identifikasie van insektespesies is so 地 formidabele taak nie.

Maar presies wat maak 地 insek wat hy is? Ondanks die geweldige verskeidenheid is daar tog spesifieke eienskappe wat alle insekte gemeen het. Die klas Insecta verskil van die ander geleedpotiges (soos krappe en selfs spinnekoppe) en natuurlik ander diere deur die volgende kenmerkende eienskappe te vertoon:

  • Dele van 'n insekAlle insekte het drie liggaamsegmente嵐n kop, toraks (bors) en agterlyf.

  • Alle insekte het ses pote (drie pare).

  • Baie insekte het spesiaal gevormde monddele, wat hulle in staat stel om 地 groot verskeidenheid van voedselbronne te benut, van stuifmeel tot plantsappe en selfs mensebloed.

  •  Insekte is die enigste ongewerweldes (diere sonder ruggrate) wat vlerke kan h. Trouens, vliende insekte is juis sulke suksesvolle koloniseerders van die aarde vanwe hul vermo om te vlieg en nuwe woonplekke te beset.

Volgens die moderne klassifikasie van insekte word die Insecta in 29 ordes ingedeel, waarvan baie ook gewone name het wat ons almal ken. Onder die bekendste ordes is:

  • Mantodea - hottentotsgotte

  • Blattodea - kakkerlakke

  • Isoptera - termiete

  • Siphonaptera - vlooie

  • Odonata - naaldekokers en waterjuffers

  • Dermaptera - oorkruipers

  • Diptera - vlie

  • Lepidoptera - skoenlappers en motte

  • Orthoptera - sprinkane, langhoringsprinkane, krieke

  • Coleoptera - kewers

  • Hymenoptera - wespe, bye, miere

  Groei, ontwikkeling en lewensiklusse

  Groei:     Alle insekte kom uit eiers. Die eiers kan gel word wanneer die embrio痴 (die insekte in hul eerste ontwikkelingstadium) nog feitlik glad nie ontwikkel het nie of wanneer die embrio痴 byna volgroeid is. Hulle kan selfs in die liggaam van die wyfie geberg word totdat hulle uitbroei.

Die meeste wyfies is geen sorgsame mammas nie, om die waarheid te s, hulle laat hul eiertjies heeltemal aan hul eie lot oor nadat hulle dit 靡ens gedeponeer het. Tog is daar 地 paar soorte wat darem wel probeer sorg dat hul eiers veilig is. Party eiers word met beskermende stowwe bedek om dit te isoleer, waterverlies te voorkom of te kamoefleer.

Wanneer 地 larwe of 地 nimf gereed is om uit te broei, moet hy sy pad deur die dik buitedop van die eier oopdwing.  En soveel spesies, soveel eiersoorte妖aar is eiers van alle vorms, kleure en relatiewe groottes.

  Vervelling:    Namate die weefsels van 地 insek groei (die grootte van die individuele selle toeneem die aantal selle in sy liggaam vermeerder) word 地 punt bereik waar sy dop of huidskelet nie meer verder kan rek om die uitsetting te akkomodeer nie. Die huidskelet moet dus afgewerp en deur 地 nuwe vervang word. Dit staan bekend as vervelling.

Die insek se brein reguleer die vervellingsproses deur die vrylating van spesiale hormone in die liggaam te beheer. Die meeste insekte vervel vier of vyf keer in hul lewe, maar party soorte kan tot veertig keer vervel. Die tydsduur tussen vervellings word bepaal deur die gehalte van die kos en hoeveel daarvan die insek verorber, asook deur die omgewingstemperatuur. Insekte is koudbloedig, dit wil s hulle kan nie hul eie liggaamshitte opwek nie en is vir hul funksionering afhanklik van die temperatuur van die omgewing.

Sodra 地 insek volwassenheid bereik, het hy nie meer vervellingshormone nie en kan hy nie verder groei nie.

  Metamorfose:    (of gedaanteverwisseling).   Wanneer insekte hul buiteskelet afwerp, kan dit ook gebeur dat hul liggaam van vorm verander. Hierdie proses staan bekend as metamorfose. Daar is 地 klompie verskillende manifestasies van hierdie verskynsel, maar daar is basies twee tipes, volkome en onvolkome metamorfose.

Volkome en onvolkome metamorfose

By insekte vind volkome gedaanteverwisseling by die meeste tweevlerkiges, by miere en vlinders plaas:

eier > larwe of maaier of ruspe > papie > volwassene

In die eerste fase vorm 地 embrio binne-in 地 eier. Wanneer die eier uitbroei, verskyn 地 larwe, wat op sy beurt in 地 papie verander. Aan die einde van die papiestadium kruip die volwasse insek uit die papie. Ander diere benewens insekte wat op hierdie manier ontwikkel, sluit baie soorte visse en weekdiere in.

Paddas ondergaan 地 ander soort volkome gedaanteverwisseling. Uit die eier verskyn 地 paddavissie, wat in die water lewe, met kieue asemhaal en 地 stert het. Namate die paddavis groei, ontwikkel longe en pote, en die kieue en stert word in die liggaam opgeneem. Uiteindelik verlaat die volwasse padda die water en lewe hoofsaaklik op die dro grond.

Onvolkome gedaanteverwisseling
(eier  >  nimf  > volwassene)
word onder meer deur termiete, naaldekokers en deur die halfvlerkiges ondergaan. Die nimf lyk gewoonlik wesenlik soos die volwassene en groei geleidelik deur vervelling of deur van sy buitedop ontslae te raak. Daar is geen papiestadium nie.

EN daarmee kom ons aan die einde van hierdie kuiertjie by die eienaardige sespotige wesentjies wat die aarde met ons deel. Dit beteken egter nie dat ons ooit moet ophou om deur hulle gefassineer te word nie. O togga, 地 gogga! kan jy dalk s as jy 地 kakkerlak op jul kombuisvloer gewaar. Maar sodra jy begin oplees oor daardie einste kakkerlak waarvoor jy so gril, gaan 地 hele nuwe w靡eld voor jou oop. En dan kyk jy sommer met nuwe o en selfs verwonderd na die kokkerot!

Lees ook: Wat is 地 insek en wat is nie?

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad