Fabriekrook
IndustriŽle Revolusie

Die groot Engelse omwenteling wat die ganse wÍreld kouse en sokkies laat dra het!

Miesies met kousiesTwee en ín halwe eeu gelede het skaars een uit elke duisend mense kouse of sokkies gedra. Vandag is daar in alle beskaafde lande seker skaars een uit etlike duisende wat dit nooit dra nie. En wie of wat moet ons bedank? Die IndustriŽle Revolusie! Maar natuurlik is dit die mees burleske onderbeklemtoning van die belangrikheid van een van die heel gewigste ontwikkelings in die wÍreldgeskiedenis...

ē  Fotoís van fabriekrook bo, van links: U.S. National Institutes of Health; U.S. National Park Service; NASA ē  Foto van meisies (histories): U.S. Library of Congress


D

IE IndustriŽle Revolusie het omstreeks 1750 in Engeland beginóen miskien was dit onvermydelik dat dit juis in daardie land moes gebeur. Brittanje was immers destyds, en geruime tyd daarna, die magtigste ryk op ons planeet. Hy het oor die golwe geheers en wyd en syd kolonies oor die aardbol gevestig, en onder die Britte wat in daardie atmosfeer van triomf en glorie gebaai het, sou ín mens mos ook verwag om ín goeie aantal vernuftige geeste te vind.

 

Vindingryke mense soos byvoorbeeld uitvindersódie befaamde genieŽ van verandering.

 

Wat meer sÍ, die einste IndustriŽle Revolusie was die groot rede waarom Frankryk se Napoleon Bonaparte indertyd nooit die Engelse onder stof kon loop soos hy met soveel ander Europese lande kon doen nie. Engeland het naamlik so ín ekonomiese houvas op Europa gekry dat die land onoorwinlik was.

 

Die IndustriŽle Revolusieódie verandering van die gebruik om goedere met die hand te maak na die vervaardiging van gebruiksartikels met behulp van masjieneóhet nŠ sy begin in Engeland natuurlik later ook na ander lande versprei. Dit word ín "revolusie" of "omwenteling" genoem omdat dit enorme veranderings teweeggebring het in die manier waarop mense werk en lewe.

 

ín GeÔndustrialiseerde gemeenskap is daardeur geskepóín gemeenskap waarin ín gemeganiseerde vervaardigingsbedryf die landbou van sy troon gestoot het as die vernaamste verskaffer van werkgeleenthede. Pleks van hul eie kos te kweek en hul gebruiksartikels tuis te vervaardig, werk ín menigte mense in ín geÔndus≠trialiseerde gemeenskap vir lone wat hulle in staat stel om hul kos en ander noodsaaklikhede te koop. Hulle woon in dorpe en stede eerder as op die platteland.

En sedert die IndustriŽle Revolusie in die wÍreld begin het, het tegnologiese ontwikkelings en nywerheidsgroei feitlik nooit stoom verloor nie. Trouens, sedert 1900, en veral sedert die Tweede WÍreldoorlog, het dit hand oor hand toegeneem. In ín sekere sin het die revolusie wat teen nagenoeg 1750 begin het, nog nooit geŽindig nie.

Maar wat presies word dan met die "IndustriŽle Revolusie" bedoel?

WANNEER in die breŽ na die "IndustriŽle Revolusie" verwys word, is dat gerieflik om dit in ín aantal "eeue" in te deel. Die datums is by benadering en verskeie van die tydvakke oorvleuel mekaar. Elk is genoem na die vernaamste soort brandstof, produk of kragbron wat dit gekenmerk het of kenmerk.

Sů is daar onder meer die houteeu (1750-1840); die stoomeeu (1769-1900); die eeu van steenkool en yster (1840-1860); die eeu van staal (wat in 1860 begin het); die atoomeeu (beginnende in 1942); en die satellieteeu (wat in 1957 begin het met die eerste satelliet in ín wentelbaan om die aarde).

Die IndustriŽle Revolusie kan ook ingedeel word in die eerste revolusie (1750-1860); en die tweede revolusie (wat in 1860 begin het). In die tweede tydperk het sulke groot ontwikkelings plaasgevind soos die moderne proses van staalvervaardiging, elektriese masjinerie en toestelle vir kommunikasie, binnebrandmasjiene, outomatisasie, transistors, rekenaars, atoomkrag en die verowering van die ruimte met al die geweldige tegnologiese vorderings wat daarmee saamgaan.

In ín meer beperkte sin verwys die term "IndustriŽle Revolusie" na ín land se verandering van ín landbou- en handelsekonomie na ín nywerheidsekonomie. Hierdie proses is omstreeks 1850 in Engeland voltooi. In ander lande het die proses later begin en later geŽindig. Wat meer sÍ, dit het sekere plekke, soos lande in Afrika, eers in die middel van die twintigste eeu bereik.

Die meer beperkte betekenis van die term is die een wat in hierdie artikel gebruik word. Dit is soos dit gebruik is deur J. A. Blanqui, die negentiende-eeuse Franse ekonoom wat dit geskep het, en deur Arnold Toynbee, die Engelse ekonoom wie se boek The Industrial Revolution (1884) die term gepopulariseer het.

Gevolge van die IndustriŽle Revolusie

ENERSYDS het die IndustriŽle Revolusie mense in hul menigtes van die platteland na die stad laat stroom. Dit het tot hoŽr lewenstandaarde gelei deurdat goedkoop fabrieksgoedere te koop aangebied is. Andersyds het die revolusie, in sy vroeŽ jare, die uitbuiting van werkers veroorsaak, asook die ontstaan van slums en groot ellende weens periodieke werkloosheid.

Die wondere van die moderne wetenskap is die gevolg van die IndustriŽle Revolusie, maar daarteenoor ook die verskrikkings van moderne oorlogvoering. Op die ekonomiese terrein het die IndustriŽle Revolusie tot die totstandkoming van die kapitalisme geleióasook van die sosialisme en die kommunisme. Vakbonde en landswette vir die beskerming van werkersóalles is uitvloeisels van die IndustriŽle Revolusie.

Agtergrond

DIE terrein vir die IndustriŽle Revolusie in Engeland is oor ín lang tyd voorberei. Ten tyde van die Kruistogte (twaalfde, dertiende eeu) is handelsroetes na verre lande oopgestel en het ín handelsklas ontwikkel. In die sewentiende eeu het oorsese handel grootliks toegeneem vanweŽ ontdekkingsreise en die kolonisasie van die Amerikas. Handelaars het welvarend geword en ín groot middelklas het ontwikkel wat ín hoŽr lewenstandaard verlang het en kon bekostig.

Engeland het uitgemunt in die vervaardiging van wol- en katoenmateriaal, en die nuwe vraag in die land self asook in die kolonies het die Engelse tekstielbedryf bestendig laat groei. Aan die vooraand van die IndustriŽle Revolusie was ín stelsel in swang waarvolgens handelaars onverwerkte wol of katoen opgekoop en dit aan werkers voorsien het wat dit tuis in hul kothuise tot draad gespin en tot materiaal geweef het.

Met die verval van die feodale stelsel en die opbloei van die sogenaamde "kothuis"-stelsel van vervaardiging het kleinboerdery afgeneem. Wette het dit vir welgestelde mense moontlik gemaak om verspreide lappies grond op te koop waarop dorpenaars voorheen geboer het en dit in groot plase te konsolideer. Baie dorpenaars moes hulle tot die stede wend om werk te probeer vind.

Teen die middel van die agttiende eeu het die kothuis-stelsel begin verdwyn as gevolg van ín reeks belangrike uitvindings. Handtoerusting kon nie meeding met duur nuwe masjiene nie, wat kragaangedrewe was en in groot geboue (fabrieke genoem) geÔnstalleer moes word. Spinners en wewers is aangestel om in fabrieke te werk, pleks van tuis. Die fabriekstelsel met sy kapitalisme was aan die ontwikkel, met werkers wat deur fabrieksbase gehuur is.

Die industrialisasie van Engeland

  • UitvindingsTekstielbedryf

FOTOíS EN ILLUSTRASIES REGS: Links heel bo is John Kay, wie se uitvinding van die flying shuttle (regs heel bo) vergelyk kan word met ín klip wat in ín dam stil water geval het. Die beroering wat daardeur veroorsaak is, het Šl verder en verder uitgekring.
Links in die middel is James Hargreaves se spinning jenny, met aan sy regterkant sir Richard Awkright se spinning frame.
Op die foto onder is die spinning mule van Samuel Crompton.
  

DIE eerste van die ontwikkelings wat die tekstielbedryf totaal sou verander, was John Kay se uitvinding in 1733 van die flying shuttle, ín toestel wat die weefproses opmerklik bespoedig het. Dit het egter nog nie werklik vinniger produksie beteken nie, want die wewers moes steeds wag vir die gespinde drade, wat nog net so stadig as voorheen vervaardig is.  

Uiteindelik, omstreeks 1764, het ene James Hargreaves met ín toestel vorendag gekom wat hy die spinning jenny genoem het (na sy vrou Jenny). Hiermee kon een mens soveel spin as agt mense op die ou manier. Sir Richard Awkright het die spinnery nog verder bespoedig deur waterkrag te gebruik vir die aandrywing van sy spinning frame, wat in 1769 gepatenteer is.

ín Ierse vrou by ín spinwiel

REGS: ín Ierse vrou by ín spinwiel. Met die koms van die spinning jenny (kyk op die groep illustrasies hierbo na die illustrasie in die middel links) kon een mens soveel spin as agt mense op hierdie ou manier.   

Foto: U.S. Library of Congress / Public Domain Old
 

Toe Samuel Crompton in 1779 ín spinmasjien, die spinning mule, uitvind waardeur die werk honderd keer vinniger as voorheen gedoen kon word, was dit weer die wewers wat nie by die spinners kon voorbly nie. Gelukkig het Edmund Cartwright toe uitgevind hoe om waterkrag vir die weeftoestel te gebruik en die agterstand is dus weer ingehaal.

In 1793 het Eli Whitney in Amerika die cotton gin uitgevind, wat katoenvesels vyftig keer vinniger van katoensade kon skei as wat met die hand gedoen kon word. Hierdie masjien het dit vir Amerikaanse katoenkwekers moontlik gemaak om geweldig baie katoen aan die Engelse meulens te lewer.

En so het die een ding tot die ander gelei. Dit was baie duidelik dat die uitvinding van John Kay dieselfde uitwerking in die wÍreld gehad het as ín klip wat in ín dam stil water val. Die beroering wat daardeur veroorsaak is, het Šl verder en verder uitgekring.

ē  Begin van die fabriekstelsel

DIT was nie lank nie, of die gevolge van die omwenteling in die tekstielbedryf is ook in ander bedrywe gevoel. Metaalbewerking het eweneens van ín kothuis-bedryf na ín fabrieksbedryf verander. Haastig geboude fabrieksdorpe het soos paddastoele opgeskiet. Die meeste werkers het hulle in lelike nedersettings bevind wat, nŠ die ingebruikneming van stoomkrag, gedurig onder ín kombers van steenkoolrook en roet gelÍ het.

Rooi gloor en rook hang in die nag oor CoalbrookdaleLINKS: Coalbrookdale met sy ysterwerke in Noordwes-Engeland is al ďdie wieg van die IndustriŽle RevolusieĒ genoem. Selfs die grafstene in die plaaslike kerkhof was van yster. Maar die prys van vooruitgang is duidelik te sien in die besoedelde lug en rooi gloor teen die naghemel in hierdie skildery uit 1801 deur P.J. Loutherbourg.

Die tekstielfabrieke het meestal vroue en kinders in diens geneem, wat die masjiene maklik kon hanteer en tevrede was om ellendig min vir hul dienste betaal te word. Daar was geen wette wat lone, werkure of werktoestande gereŽl het nie. Die werkdag kon sestien uur lank wees.

KinderarbeidREGS: Die wÍreld sou dit nog lank op sy gewete hÍ dat kinders uitgebuit is omdat hul arbeid so goedkoop was... selfs baie dekades later. Op hierdie foto uit 1911 is ín melktand-werker in ín fabriek in Alexandria, in die Amerikaanse staat VirginiŽ.

Foto: U.S. Library of Congress
 

Weeskinders en kinders van arm mense, wat vir die tekstielbase gewerk het, is partykeer aan hul masjiene vasgeketting en die fabrieke was smerig. Wanneer werkers siek geword of deur ín masjien beseer is, het hulle geen geld ontvang nie. Hul karige lone kon hulle skaars aan die lewe hou.

ē  Die stoommasjien

STOOMKRAG is die eerste keer in die nywerheidswese gebruik toe die stoompomp in die vroeŽ agttiende eeu aangewend is om water uit myne te verwyder. Hoe James Watt daarop voortgebou en sy masjien die ontwerp geword het waarop alle moderne stoommasjiene gegrond is, word in ín afsonderlike Mieliestronk-artikel breedvoerig vertel. (Klik hier om dit te lees.) Stoomkrag het ín deurslaggewende rol in die IndustriŽle Revolusie gespeel.

ē  Yster en steenkool

IN die vroeŽ ysteroonde is houtskool as brandstof gebruik, maar teen die sewentiende eeu het hout skaars begin raak in Engeland. In die vroeŽ agttiende eeu is gevind dat kooks (steenkool wat deur verhitting van gas, swawel en teer gesuiwer is) by verbranding warm genoeg raak om yster te smelt. Die ru-yster wat in ín kooksoond geproduseer is, het egter soveel  koolstof bevat dat dit swak en bros was.

Die nuwe tekstielmasjiene en die stoommasjien het ín sterker metaal nodig gehad. In 1783 het Peter Onions en Henry Cort met ín proses vorendag gekom waarin die meeste van die koolstof verwyder en smeedyster geskep is, ín metaal wat sterk sowel as vormbaar is. Die gebruik van yster het vinnig toegeneem en gepaard daarmee was daar ín groter vraag na steenkool waarvan kooks gemaak word.

Die toestande in die steenkoolmyne was selfs hagliker as in die fabrieke. Omdat die myngange so laag was, is vroue en tieners dikwels in diens geneem om die steenkoolkarre te trek. Klein kindertjies is ook ingespan. Die werkdag was van twaalf tot sestien uur lank.

ē  Vervoer en kommunikasie

IN die middel van die sewentiende eeu was die enigste hoofweŽ in Engeland diť wat die Romeine veertien eeue tevore daar gebou het. Maar met die nywerheidsontwikkeling het ín goeie vervoerstelsel noodsaaklik geword en in die laat 1700ís is met ín padbouprogram begin. Manne soos Metcalfe, ín blinde wat die gawe besit het om die geskikte roetes vir paaie met behulp van sy kierie aan te dui, en die twee Skotte Twelford en Macadam het eintlik die moderne netwerk van gemaakte paaie begin.

Steenkool en yster was egter te swaar om per pad vervoer te word. Daar is met die grawe van kanale begin en een onmiddellike gevolg was dat die vervoerkoste vir steenkool met die helfte verminder is. Teen 1830 was daar sowat 6500 km kanale en verbeterde riviere. Intussen was Robert Fulton in Amerika besig om die stoomboot te vervolmaak. Gereelde stoomvaarte oor die Atlantiese Oseaan het in 1838 begin.

ē  Politieke en maatskaplike veranderings

IN die eerste deel van die IndustriŽle Revolusie het die Britse regering hom daarvan weerhou om in die sake- en nywerheidswese in te meng. Die parlement is oorheers deur aristokrate en kapitaliste, wat deur die goedkoop arbeid bevoordeel is. Aan die einde van die agttiende eeu was daar egter soveel besware oor die lot van die werkers dat die regering noodgedwonge moes optree. Die eerste twee Fabriekswette (1802 en 1819) is uitgevaardig om die indiensneming van kinders te reguleer. Aangesien daar egter geen prosedure was om die wette af te dwing nie, is hulle nie nagekom nie.

Tussen 1811 en 1816 het ín groep werkers wat hulself Luddites genoem het, in ín reeks onluste beswaar gemaak teen werkloosheid wat deur die ingebruikneming van masjiene veroorsaak is. Die aandrang vir politieke en maatskaplike hervorming, uit baie oorde, het so groot geraak dat die parlement uiteindelik opgetree het. In 1832 is ín Hervormings­wetsontwerp aangeneem waarkragtens die nuwe nywerheidstede se verteenwoordiging in die parlement vermeerder is. Daarmee is ín belangrike tydperk van hervorming ingelui.

Sů het die stryd om die algemene stemreg dan voortgeduur totdat dit tot byna alle volwasse getroude mans uitgebrei is. Engeland het as regstreekse gevolg van die IndustriŽle Revolusie in 1884 ín demokratiese land geword, want toe het die meerderheid vir die eerste keer ín aandeel in die landsbestuur gekry.

ē  Londen en die ďGroot StankĒ

DIE maatskaplike veranderings wat die omwenteling in ín stad soos Londen teweegebring het, verdien spesiale vermelding. In die eerste helfte van die 1800ís het die Britse hoofstad ín ongekende bevolkingsontploffing beleef wat sy getal inwoners hemelhoog tot 2,5 miljoen laat styg het. Die stad het een van Europa se toonaangewende handel- en fabriekstede geword en hordes plattelanders hetósaam met hul veeóop die Engelse hoofstad toegesak. Dikwels sou agt, nege mense ín kamer in ín deelhuis met hul diere deel.

Londen, soos ander groot stede van destyds, kon die geweldige toevloei van nuwe inwoners hoegenaamd nie hanteer nie. Saam met die steeds toenemende mensemenigte het die ontsettende stank vermenigvuldig van meer as 200 000 vuilputte en die vullis wat in elke sloot en steeg opgehoop het. Boonop het die vuilgoed met die herhaalde reŽnstorms of met hoogwater van die Londense rivier, die Teems, in die huise ingespoel en die markpleine oorstroom.

Teen die somer van 1858 was die stad gehul in die sogenaamde ďGroot StankĒ. Die Teems het so verskriklik begin stink dat duisende Londenaars uit die stad uit gevlug het. Selfs die parlement moes naderhand as gevolg van die stank sluit.

Die herhaalde uitbrake van siekte en ondraaglike reuke het die stadsvaders gedwing om nuwe riole te bou en die stad se water te beskerm. Die enorme herontwerpte rioolstelsel van Londen het as model gedien vir stadsbeplanners regoor Europa, Amerika en elders. Hoewel epidemies en oorbevolkte agterbuurte die dryfveer was, het Engeland die leier op die gebiede van stedelike beplanning en openbare gesondheid geword.

Spotprent: Faraday en die vieslike Vader Teems

Kom spreek my, jou vieslike ou rivier!

LINKS: Hierdie spotprent, wat op 21 Julie 1855 in die Britse satiriese tydskrif Punch verskyn het, toon die beroemde fisikus en chemikus Michael Faraday (1791-1867), wat sy neus toedruk en sy kaart aan ín vieslike ďVader TeemsĒ (die besoedelde Teemsrivier in Londen) oorhandig. Die bedoeling is bes moontlik dat die morsige vent hom moet kom spreek sodat hy iets aan die situasie kan probeer doen. Punch het die spotprent geplaas nadat Faraday se brief ďObserva­tions on the Filth of the ThamesĒ op 7 Julie 1855 in die Londense koerant The Times verskyn het. Maar het diť waarneming van Faraday die Londense stadsvaders tot onmiddellike aksie aangespoor? Dit lyk nie so nie. Trouens, teen die somer van 1858 was die stank van die Teems so erg dat duisende Londenaars uit die stad gevlug het. Eers daarna is daadwerklik opgetree. Die gevolg was dat Londen se herontwerpte rioolstelsel as model gedien het vir stadsbeplanners regoor Europa, Amerika en elders.

Krediet: Histories (ďPD OldĒ)

Die verspreiding van die IndustriŽle Revolusie

VERHALE van die verspreiding van die IndustriŽle Revolusie na ander lande, soos Amerika, Frankryk, Duitsland, mettertyd Japan en Rusland en naderhand regoor die wÍreld, kan op sigself hele boekdele vul. Maar niemand kan ontken dat dit Engeland was wat die voortou geneem het nie. En as gewese kolonies of protektorate in die Britse invloedsfeer sou die lande van Suidelike Afrika (veral Suid-Afrika) wel deeglik daardeur beÔnvloed word. Hoe sou ons byvoorbeeld ons myne kon ontwikkel het sonder die masjiene wat deur die IndustriŽle Revolusie moontlik gemaak is?

Om mee af te sluit kan ín mens baie voorbeelde noem van hoe die IndustriŽle Revolusie ook die lewenstandaard van die gewone man verhoog het. Laat ons egter volstaan met die volgende koddige vergelyking: Twee en ín halwe eeu gelede het skaars een uit elke duisend mense kouse of sokkies gedra. Vandag is daar in alle beskaafde lande seker skaars een uit etlike duisende wat dit nooit dra nie!

Maar natuurlik is dit die mees burleske onderbeklemtoning van die belangrikheid van een van die heel gewigste ontwikkelings in die wÍreldgeskiedenis.

Die IndustriŽle Revolusie reguleer immers steeds baie van ons denke en doenighede.

Hoofbron vir teks: New Standard Encyclopedia

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad