Die slingerplant wat dié bekende brousel ►
sy kenmerkende smaak en geur gee

OP (Humulus lupulus) is ’n plant van die hennepfamilie (Cannabaceae). Dit is verwant aan die brandnetel en, glo dit, ook aan dagga, maar by uitbreiding selfs aan sulke plante soos die vyeboom en die Kamdebostinkhout. Sy blomkegels word veral gebruik in die maak van bier, waarvan dit ’n vername bestanddeel is.

Daar is wel baie soorte gegiste dranke wat bier genoem word (heuningbier, karriebier, gemmerbier, koringbier, sorghumbier en nog meer), maar as ’n mens na propperse bier verwys, word tien teen een die bitterige brousels van Westerse oorsprong bedoel wat enersyds hop as geursel bevat en andersyds meestal van gars gebrou word.

BO: ’n Garsland.

Foto: U.S. Departement of Agriculture

Die hopplant is ’n slingerplant wat van tien tot twintig jaar kan lewe. Dit is inheems in die Noordelike Halfrond, groei in plekke met ’n gematigde klimaat en een van die spesie se vyf natuurlike variante kom in Europa en Wes-Asië voor. Die ander vier natuurlike variante is van onderskeidelik Oos-Asië, die ooste van Noord-Amerika, die midde-weste van Noord-Amerika en die weste van Noord-Amerika.

Hop word egter vandag ook wyd buite sy oorspronklike groeigebiede geweek, te wete in Afrika, Australië en Suid-Amerika. En daar is talle ander variante wat deur kweking verkry is.

Wat meer sê, hop is reeds in 1652 aan die Kaap geplant—deur Jan van Riebeeck in die einste jaar van sy aankoms uit Nederland. Van Riebeeck was die eerste kommandeur van die Nederlandse Verenigde Oos-Indiese Kompanjie se Kaapse verversingspos, en die eerste bier is in 1658 hier gebrou. Maar dinge moet sekerlik êrens skeefgeloop het, want niks is verder deur ons Jan en alleman oor hop en bierbrouery hier te lande gerep nie.

Trouens, dit lyk of die kweek van hop eers in die begin van die twintigste eeu hier hervat is. Van ’n nederige begin in die suide van die gewese Kaapland het die verbouing van die gewas toegeneem en veral momentum gekry in die 1970’s toe ’n plaaslik ontwikkelde variant genaamd Southern Brewer die lig gesien het. Dié variant aard veral goed in die omgewing van George.

Wat dit betref, is hop dan ook vandag die belangrikste landbougewas van hierdie “hoofstad” van die Tuinroete met sy meer as 200 000 inwoners, terwyl die Outeniekwa-Hop ’n bekende bemarkingsroete is wat toeriste na hopplase en ander plattelandse besienswaardighede neem.

DIE hopplant is ’n kruidagtige, meerjarige slingerplant. In die vroeë lente stoot die plant nuwe lote uit, wat tot nege meter lank kan word, maar in die herfs sterf die hopplant terug na die risoom wat goed teen die winterkoue bestand is.

Manlike en vroulike blomme van die hopplant ontwikkel afsonderlik op verskillende plante. Hopplante is dus sogenaamd tweehuisig, met ander woorde die individuele plante is óf manlik óf vroulik. Omdat kiemkragtige sade ongewens is vir die brou van bier, word slegs vroulike plante in hoplande geplant waardeur gekeer word dat bestuiwing plaasvind. Vroulike plante word vegetatief gekweek of manlike plante word deur uitdunning verwyder indien plante van sade gekweek word.

Dit is die kegels of “belle’’  aan die vroulike hopplant—in der waarheid die bloeiskerms—wat hop so gesog by die mens maak. Daar is naamlik sekere kliere op die kegels wat ’n olieagtige, bitter stof produseer en dit is dié bitter stof wat bier sy eiesoortige smaak gee. In Engels word baiemaal van die hopplant self as hop gepraat en van die blomkegels wat in die bier gebruik word as hops, met die “s” agteraan.

Omdat hop ’n kiemwerende werking het, is dit eers bloot as preserveermiddel by bier gegooi, maar mettertyd het bierdrinkers so gewoond geraak aan die bitter smaak dat dit ’n noodsaaklike komponent van bier geword het.

Sover bekend dateer die eerste (behoue geblewe) geskrif dat hop as ’n verbitteringsmiddel gedien het uit die elfde eeu. Hop is blykbaar reeds in die begin van die veertiende eeu in die brouerye van Nederland gebruik, maar in Engeland het dit eers byna twee eeue later ’n bestanddeel van die Engelse se bier geword.

Die brousel wat die Engelse ale noem, is van mout gemaak, oftewel ontkiemde en gedroogde gars (die graansoort Hordeum vulgare). Die naam ale is afgelei van die Skandinawiese öl —die drank van die Wikings. Vir baie Engelse was dit lank byna ondenkbaar dat hul ale met ’n wicked weed (bose onkruid) soos hop “bederf” moes word, maar uiteindelik het dit tog gebeur.

Die meeste soorte bier—die wêreld se derde gewildste drank ná water en tee—word vandag met hop gegeur, ter wille van die bitterheid en om as ’n natuurlike perserveermiddel te dien.

Hop (dis nou die blomkegels van die hopplant) word in ’n hopoond gedroog voordat dit in die brouproses gebruik word. Tradisioneel was dit ’n plaasgebou van twee of drie verdiepings waar die hop op dun en geperforeerde vloere uitgesprei is om gedroog te word deur ’n hout- of houtskooloond aan die onderkant van die gebou. Vandag word hop egter in fabrieke gedroog.

Hop se enigste belangrike kommersiële gebruik is in die brou van bier. Tog word dit ook volksgeneeskundig as kruiemedisyne aangewend, terwyl ’n kussing opgestop met hop glo as ’n middel teen slaaploosheid aanbeveel word.

As jy op hop slaap, kan ’n mens straks sê, gaan jy snags snork dat jy hop!

  
BO: Jong hopplante in die eerste jaar van verbouing.

Foto deur “Hollerdauer”,
wat dit by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot openbare besit
verklaar het (“released into the public domain”)

BO: Dele van die hopplant, volgens ’n ou illustrasie.

Krediet: Franz Eugen Köhler; illustrasie in Köhler's Medizinal-Pflanzen,
uitgegee in 1887 (“Public Domain Old”)

MAAR daar is nog een eienaardigheid van die hopplant wat nie ongesê kan bly nie. Dit is die manier waarop hy slinger!

Die gewone regop groeiende plante rondom ons het stewige stingels waarmee hulle hulself orent hou, maar ons weet klimplante is slap en moet teen stokke, ander plante of watter steunplekke ook al omhoog beur.

’n Egte slingerplant se slanke stingel sal ná die plant se ontkieming aanvanklik nie penreguit boontoe groei nie, maar groot sirkels met die punt van die stingel beskrywe. Sodra hy ’n regop stok of so iets begin “voel”, kronkel hy onmiddellik om die voorwerp. Dan stoot hy sy gevoelige groeipunt in ’n lang spiraal al in die rondte daaromheen om op dié manier al hoe hoër te kruip.

En nou is dit so dat die meeste slingerplante sogenaamde linksdraaiers is. Kyk maar van bo af neer op byvoorbeeld ’n rankboontjie teen ’n stok en jy sal sien dat sy spirale links om loop—dat die spirale draai teen die rigting waarin die horlosieswysers beweeg. Met niks op aarde sal jy die boontjie sover kan kry om regs om te draai nie.

Maar die hopplant is een van die seldsames. Hy draai regs—en basta!

REGS: ’n Voorstelling van die spiraal van ’n regsdraaiende plant. Die geel pyl stel die rigting voor waarin die plant groei. Die blou lyn is die voorwerp waarom die plant kronkel. Die groen pyl stel ’n waarnemer voor wat van bo afkyk op die plant se kronkelinge. Hy sien dit beweeg regsom—in dieselfde rigting waarin die horlosiewysers beweeg.

En hier moet ’n mens nou ’n ander interessantheid noem. Sekere geleerdes het begin wonder of hierdie regs- en linksgesindheid van slingerplante dalk teenoorgesteld kan wees in die Noordelike Halfrond en die Suidelike Halfrond—net soos badwater konsuis in teenoorgestelde rigtings by die gat van ’n bad sou uitkolk wanneer jy in Engeland bad en in Suid-Afrika!

Ons weet hoeka die bewering oor die rotasie van uitvloeiende badwater is sommer onsin, want daar is geen starre reël wat bepaal watter koers uitlopende badwater op enige plek op aarde sal inslaan nie. Feitlik al wat ’n invloed kan hê op die rigting van die rotasie is sekerlik die vorm van die gat, asook los of vaste voorwerpies binne-in die gat.

Maar slingerplante ... slinger hulle omgekeerd links en regs afhangende daarvan of hulle in die noorde of in die suide groei? Nee, sê die Australiese plantekenner Angela Moles, die meeste slingerplante neig beslis teen die klokwysers in, dit maak geen saak waar op aarde hulle ook al in die grond gewortel is nie.

Me. Moles, wat aan die Universiteit van Nieu-Suid-Wallis verbonde is, was betrokke by ’n enorme feitesending oor plante regoor die wêreld. Sy sê die moontlikheid word ondersoek dat die wydverspreide verskynsel van linksom-slingering die gevolg is van die linksgeneigheid van alle biologiese molekules op aarde.

Kyk maar na die seeskulpe, sê sy, sowat 94 persent van hulle draai in dieselfde rigting.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad