Hondsdolheid ēēēēē  

Die kwyling, die waansin en die vrees vir water

Jou getroue ou Wagter verander oornag in ín versteurde duiwel wat jou bevlieg en byt. Of in die veld kom ín hondmak jakkals na jou toe aangewaggelónet om jou onverwags te bestorm. As sů ín dier aan hondsdolheid ly en jy nie gou weens die byt behandel word nie, is ín verskriklike einde jou voorland. Net om van menslike slagoffers se laaste dae te lees, is al klaar genoeg om die hare te laat rysÖ


Foto: US Department of Health and Human Services / PD

I

N OTJIWARONGO in NamibiŽ skrik ín gesin hulle boeglam toe ín koedoe meteens by ín slaapkamervenster inspring. Daar is skuim om die bek van die groot antiloop, ín koei, wat feitlik seker daarop dui dat sy baie siek en versteurd is. Hulp word ontbied en die koedoe word in dieselfde kamer doodgeskiet.

 In Bloemfontein raak ín doodmak huiskat weer onverwags waansinnig. Hy slaan sy naels in sy baas se kuit in en begin hom met mag en mening byt.

Die twee voorvalle wat hierbo genoem is, is glad nie geÔsoleerd nie. Trouens, dol diere duik gereeld in ons wÍrelddeel opóen af en toe sterf iemand selfs as gevolg van hul byte. Dit gebeur veral op ons afgesonderde platteland dat briesende honde, meerkatte of jakkalse niksvermoedende kinders of grootmense takel en hulle met ín dodelike virus besmet.

Die siekte wat sulke byte by mens en dier veroorsaak en soveel verskrikking saai, word hondsdolheid genoem. Die wetenskaplike (en Engelse) naam daarvoor is rabies. Dit kom  van ín Latynse woord vir raserny of dolle, onbeheerste gedrag. Nog ín naam daarvoor is hidrofobie of watervrees, waaroor ons later in hierdie artikel meer sal vertel.

Maar asof die gereelde Suider-Afrikaanse koerantverslae oor hierdie soort terreur nie erg genoeg is nie, lees ín mens ook gruwelberigte daaroor uit ander wÍrelddele. Sů was daar ín vrou in Duitsland wat aan hondsdolheid beswyk het nadat sy dit vermoedelik weens ín longoorplanting opgedoen het.

Die orgaanskenker, ook ín vrou, het die siekte bes moontlik gekry toe sy met vakansie in IndiŽ was. Daar is gemeen dat die skenker aan hartversaking dood is, maar toe blyk dit dat sy waarskynlik weens hondsdolheid gesterf het.

En dan stol die emosionele Amerikaners se bloed ook weer elke nou en dan oor hul vlermuise wat die siekte oordra. Dit lyk genadiglik darem of die vlermuise nie soos bloeddorstige Draculas op weerlose mense toesak nie, maar slegs byt wanneer hulle eienaardig ďmakĒ raak en dan deur mense gehanteer word.

Kenners sÍ dit is ín les vir elkeen om baie versigtig te wees as diere skielik buite hul aard begin optreeÖ soos wanneer mak diere wilde gedragspatrone openbaar of as wildes meteens stemmig raak. ín Hond kan byvoorbeeld rasend kwaai en aanvallend word. Daarteenoor sal ín jakkals miskien blykbaar glad nie meer bang wees vir mense nieótotdat jy hom streel en hy jou hap.

Wat is hondsdolheid?

HONDSDOLHEID is ín breinsiekte wat, soos gesÍ, deur ín virus veroorsaak word en deur soogdiere, meestal roofdiere, oorgedra word. VoŽls, visse en slange en ander reptiele kan nie draers wees nie. Moet ook nie op hol raak oor ín moontlike hondsdol besmetting as ín rivierkrap jou geknyp het nie!

In Suid-Afrika is die vernaamste draers, benewens honde, die stokstertmeerkat, rooimeerkat, bakoorjakkals en rooijakkals. Beeste word dikwels besmet, maar dra die siekte nie so maklik aan ander diere of mense oor nie omdat hulle nie roofdiere is nie. HiŽnas, vlermuise en natuurlik katte kan ook draers wees.

Elders in Afrika is die Ethiopiese wolf op die rand van uitsterwing juis as gevolg van hondsdolheid en ander faktore. Daar is glo net omtrent vyfhonderd van hulle oor.


REGS: ín Rooi-
meerkat.
Foto: Ralf Schmode /  kopiereg opgehef 

INLAS: ín Ethiopiese wolf.
Foto: Martin Harvey / US Centers for Disease Control and Prevention 

 

Oordrag vind in die reŽl plaas deur speeksel waarin die virus voorkom. Wanneer ín slagoffer gebyt word, sprei die virus nie deur die bloed nie, maar besmet dit die senuweevesels. Dan versprei dit Šl met die senuwee tot by die breinóen as die siekte eers sy vat gekry het, is die dood so te sÍ ín sekerheid.

Gelukkig kan met inspuitings gekeer word dat gebyte mense of diere siek word. Maar dan moet dit so spoedig moontlik nŠ die byt gebeur...

Simptome by die mens

DIT is iets aakligs, sÍ diť wat weet, om veral menslike lyers wat nie behoorlike hospitaalsorg geniet nie aan hondsdolheid te sien sterf. Hulle kan hallusineer, dit wil sÍ dinge sien wat nie werklik daar is nie, terwyl sekere dele van die liggaam verlam is.

 

BO: ín PasiŽnt met hondsdolheid in 1959 Írens in ín Amerikaanse hospitaal.

 

Foto: US Department of Health and Human Services / PD

 

Boonop ontwikkel hulle ín ontsettende vrees vir water as gevolg van spasma of verlamming van die slukspiere. PasiŽnte is in der waarheid rasend dors, maar stik as hulle water wil drink. Dit is hoekom hondsdolheid ook hidrofobie of watervrees genoem word. (By diere kan die blote sien van water hulle waansinnig maak.)

 

Groot hoeveelhede speeksel en trane word deur die lyer afgeskei. (In ín ooreenkomstige stadium kwyl ín dol hond onderwyl hy doelloos ronddwaal en kou aan al wat ín vreemde voorwerp is.) Dit gaan gepaard met ín onvermoŽ om te praat .

 

Die tydperk tussen besmetting en die eerste griepagtige simptome is gewoonlik tussen drie en twaalf weke, maar dit kan so lank as twee jaar wees. VroeŽ simptome sluit koors, hoofpyn, ín seer keel en ín moeŽ gevoel in.

 

Sodra die virus die brein bereik, kan die lyer senuweeagtig, verward en ontsteld optree. Namate die hondsdolheid sy beloop neem totdat dit naderhand in ín vreeslike waansin ontwikkel, verloor die pasiŽnt sy bewussyn. Die einde volg spoedig.

 

Trouens, die dood tree feitlik noodwendig in van twee tot tien dae nadat die eerste simptome hul verskyning gemaak het. Die slegs ses mense wat, sover bekend, al die siekte oorleef het nŠ die verskyning van die simptome, is almal met ernstige breinskade gelaat. Die enigste uitsondering is ín Amerikaanse tienermeisie met die Jeanna Giese. Haar verhaal beteken hoop vir duisende toekomstige geÔnfekteerdes.

 

Die vyftienjarige Jeanna het teen die einde van 2004 die beproewing in ín kinderhospitaal in die Amerikaanse staat Wisconsin te bowe gekom nadat sy deur die byt van ín vlermuis besmet is. Haar gesin het nie vermoed dat die vlermuis hondsdolheid gehad het nie, omdat dit gesond gelyk het.

 

Jeanna se siekte het reeds so ver gevorder dat inenting geen nut sou hÍ nie en sy is met verdowingsmiddels in ín koma gehou, terwyl teenvirale middels toegedien is. Sy het haar kragte en koŲrdinasie herwin terwyl sy nog in die hospitaal was en is op Nuwejaarsdag 2005 uit die hospitaal ontslaan.

 

Gebyte mense wat volkome siektevry daarvan afgekom het, is daar egter baie. Dit is danksy inentings wat toegedien is voordat enige simptome hul verskyning kon maak. Maar die mensdom was nie altyd so gelukkig om entstowwe te hÍ nie...

 

Voorkoming

DIT was die begaafde Franse navorser Louis Pasteur (1822-1895), aan wie die wÍreld soveel verskuldig is, wat ín einde gebring het aan die onafwendbare doodsvonnis wat deur die byte van hondsdol diere teweeggebring is.

LINKS: Louis Pasteur.

Pasteur het onder meer bewys dat, indien ín siekteveroorsakende mikrobe in ín laboratorium verswak word en die verswakte variant in ín dier ingespuit word, die ontvanger immuun teen die siekte raak. Hierdie kennis het hy uiteindelik ook teen hondsdolheid ingespan om mense te red.

In 1881 het hy hom op hierdie siekte toegespits en onverpoos in sy laboratorium gewerk om ín  verswakte kiemstam te probeer ontwikkel wat geskik sou wees om as entstof gebruik te word. Uiteindelik het hy daarin geslaag.

Maar op ín dag in 1885, voordat hy nog tyd gehad het om die entstof behoorlik op die proef te stel, het ín verbysterde vrou en haar seun by sy laboratorium aangekom. Die seun, Joseph Meister, is erg deur ín dol hond gebyt en sy ma het Pasteur gesmeek om hom te probeer red.

Pasteur het eers gehuiwer om die entstof te gebruik, maar toe besluit om tog voort te gaan. Die behandeling het tien dae geduur en daarna het die spannende wagtyd gevolg. Die jong Joseph het nooit hondsdolheid gekry nie. Die entstof het gewerk!

En daarvan kon ook duisende mense getuig wat daarna op dieselfde manier van hondsdolheid gered is.

Oor die jare heen sou ander wetenskaplikes wel die doeltreffendheid van entstowwe teen hondsdolheid verfyn. Vandag is hulle so doeltreffend dat hulle min newe-effekte het. Hulle werk deur die immuunstelsel teenliggaampies te laat produseer wat die virus neutraliseer voordat dit die siekte kan veroorsaak.


BO: ín Geskiedkundige illustrasie uit die Franse tydskrif líIlustration wat vermoedelik die inenting van die seun Joseph Meister in 1885 uitbeeld. Pasteur (links) kyk toe terwyl ín waarskynlike assistent die kind immuniseer.

Simptome en voorkoming by diere

TEKENS van hondsdolheid by diere sluit in:

  • ín opmerklike verandering in die dier se gedrag;
  • algemene olikheid;
  • probleme om te sluk;
  • vermeerderde speeksel;
  • wilde diere wat abnormaal mak of siek voorkom;
  • opgewonde diere wat na alles om hulle hap;
  • diere wat moeilik beweeg of verlam voorkom;
  • vrekte.

Diere wat in die vroeŽ stadium van hondsdolheid is, kan dalk geen tekens toon nie, maar ín mens steeds besmet wanneer hulle jou byt.

ín Mens kan keer dat jou troeteldiere hondsdolheid kry deur hulle te laat inent. Eintlik moet alle honde en katte ouer as drie maande geÔmmuniseer word. Dit is uiters noodsaaklik dat dit gedoen word, des te meer hier in Afrika waar die siekte so dikwels voorkom.

Immunisasie is inderdaad verpligtend in stede in gebiede waar die siekte endemies voorkom.

BO: Die mak stokstertmeerkat lyk bra afgehaal oor die vaksinasie wat gaan volg. Dit is ín samegestelde foto en die episode het darem nie werklik so gebeur soos dit hier ter illustrasie uitgebeeld word nie!

Foto: MSARG

Wat om te doen as ín verdagte
dier jou byt

HONDSDOLDOLHEID is ín aanmeldbare siekte en die naaste staatsveearts moet verwittig word sodra dit enigsins by ín dier vermoed word. Geen onopgeleide persoon kan vasstel of ín dier wat vankant gemaak is wel die siekte gehad het nie. Dit kan alleenlik gedoen word deur die brein te verwyder en te ontleed.

Enige opgeleide kundige kan die brein verwyder, hoewel dit wenslik is dat die staatsveearts dit sal doen. Hy sal dit dan vir ontleding na die Onderstepoortse VeterinÍre Instituut (telefoon 012 529 9111) in Gauteng stuur.

As jy gebyt of selfs net gekrap is deur ín dier wat moontlik hondsdolheid onder lede het, moet jy:

  • die byt- of krapplek dadelik goed met seep en water was;

  • die wond hierna met alkohol of jodium ontsmet;

  • dadelik ín dokter opbel wat ín goeie kennis van hondsdolheid het. Hy sal die nodige stappe aanbeveel na gelang van hoe jy deur die dier gebyt of gekrap is.

Onthou, dit is uiters noodsaaklik dat jy onmiddellik behandel sal word nŠ ín skermutseling met ín dol dier. Die dokter sal dikwels tot ín program van inentings besluit en dan is jou bekommernis minimaal. As jy die korrekte toedienings ontvang, is dit omtrent ín uitgemaakte saak dat jy NIE hondsdolheid sal kry nie.

Danksy die geniale Pasteur en die gesofistikeerde moderne mediese wetenskap.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad