Wandelende geraamte


W
ette van skeletteódie wonderlike wÍreld van geraamtes

Tot op die been...

      Animasie deur Animation Library (Free Animation)
 

 
 

Skelet van ín 22 weke oue menslike fetus

LINKS: ín Afgietsel in brons (en wit geverf) van die ďbiddendeĒ skelet van ín 22 weke oue menslike fetus. Wanneer ín baba gebore word, het hy baie meer beendere as ín volwasse mens. Namate hy ouer word, groei sekere van sy beendere saam.

 

Foto deur  Angelina

op flickr by hierdie bladsy en gelisensieer ingevolge creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/deed.en_GB

 

Geweet die liggaam van ín baba het baie meer beendere as diť van ín volwassene? Of dat die beendere in jou vingers net soos diť in ín vlermuis se vlerke lyk? Hier klim ons onder die vel in om ín paar van die geheime van geraamtes tot op die been oop te vlek...

 

D

IE volwasse menslike liggaam bevat 206 beendere. Verrassend genoeg het ín pasgebore baba baie meeróomtrent 350! Namate ín baba groter word, groei sekere van sy beendere saam.

Die menslike skedel is bo groot en rond. Dit bevat en beskerm die brein. Hoewel die grootste deel van die skedel soos een groot been lyk, bestaan dit in der waarheid uit 22 beendere wat dig saamgevoeg is. Spesiale skarniere verbind die onderkaak met die res van die skedel sodat die kaak maklik kan beweeg.

Die ribbe krom van die ruggraat af oor na die borsbeen toe. Ribbe is sterk genoeg om die delikate longe daaronder te beskerm, maar lig genoeg om in- en uitwaarts te beweeg wanneer ons asemhaal.

Die menslike ruggraat bestaan uit talle klein beentjies genaamd werwelsónet soos die ruggrate van diere. Maar die menslike ruggraat is ín vertikale stut, waar dit by kruipende diere ín horisontale stut is. Aan die einde van die ruggraat is die stuitbeen (kokkiks) of stuitjie.

Die heupbene of pelvis verbind die bene met die torso. Diere wat meestal op vier pote loop, het lang pelvisse. Die mens het ín meer komvormige pelvis, geskik vir die regop beweging op twee bene, met die bene direk onderkant die torso. Die dybeen of femur is die grootste been in die menslike liggaam.

Die 27 beendere in die mensehand sorg vir groot buigbaarheid. Die vingers en duim kan saamkom, sodat ons selfs die kleinste voorwerpie ferm kan beetkry.

 

X-straalfoto van mens se hand

LINKS: Die vingers en duim wat kan saamkom, maak die menslike hand baie ďhandigĒ!
(X-straalfoto.)


Krediet: Sandia National Laboratories / U.S. Department of Energy



Die mensevoet is ín plat platform wat vir loop ontwerp isónie om boomtakke mee vas te vat nie. Mense se tone is baie korter as diť van gorillas, en ons kan nie ons groottoon soos ín duim aan die ander tone laat raak nie. Ons het 26 beendere in elke voet.

Die bene in die menslike liggaam kan op verskillende maniere beskadig raak, soos deur frakture, maar byvoorbeeld ook deur osteoporose. Laasgenoemde, wat veral by ouer vroue voorkom, is ín broswording van die beendere. Kalsium kan ter voorkoming ingeneem word deur mense wat die risiko loop om dit te kry.

Maar wat is ín geraamte (of skelet) eintlik?

Die term word gebruik om te verwys na die onbuigsame of stram strukture wat die sagte weefsels van ín menslike of dierlike liggaam ondersteun en hefvermoŽ vir die spierwerkinge verskaf. In gewerweldes is die geraamte ín endoskelet (binne-in die liggaam). Sekere ongewerwelde diere, soos insekte en skaaldiere, het eksoskelette (hul skelette sit aan die buitekant).

ín Klompie skelette van gewelwelde diere word hieronder bekyk. Dit is interessant om te sien hoe hul geraamtes van diť van die mens verskilóof dalk in sekere opsigte daarmee ooreenkom.

 

  
Die geraamte van ín vlermuis

BO: Die geraamte van ín vlermuis.

Foto: Kopiereg © dr. S.C. Burnett, met spesiale vergunning aan Mieliestronk.com. Verkry van webblad by:

http://a-s.clayton.edu/biology/biol3650l/skeletal/bat_skeleton.htm 

 


Vrugtevlermuis: lig van gewig
vir die vlug

 

HOEWEL die vrugtevlermuis se liggaam slegs sowat 40 cm lank is, is sy vlerkspan tot een en ín halwe meteróomtrent so lank soos die uitgestrekte arms van ín volwasse mens. Die vlerke is van dun vel, gesteun deur die lang beendere van hul arms en ďhandeĒ. Die beendere is lig om die vlermuise in staat te stel om te vlieg.

Alle vlermuise het ín klou aan die eerste vinger. Vrugtevlermuise het ook ín klou aan elke tweede vinger. Hulle gebruik die kloue om boom te klim en hul kos vas te hou. Die vingerbene van die vlermuis se ďhandeĒ is besonder lank.

Vrugtevlermuise kan uitstekend sien. Daar is groot oogkaste wat die groot oŽ van hierdie nagdiere huisves.

Die skouerblaaie is groot en sterk. Hulle stut die groot spiere wat nodig is om die vlerke aan te dryf.

Die vlermuis se voete is ontwerp om takke en rotslyste vas te gryp.


Olifant: ín reuse-dier wat ou bene maak
 

DIE ivoor van die olifant is in werklikheid baie lang voortande. ín Olifantbul se tande kan tot twee meter lank weesólanger as ín volwasse mens. Elke tand weeg sowat 60 kgósoveel as twee kinders. Die skedel is groot om die swaar tande en slurp te kan dra.

Die geraamte van ín Indiese olifantREGS: Die geraamte van ín Indiese olifant.

Illustrasie: Histories (Royal Natural History, Volume 2, 1896 outeur R.A. LydekkeróďPD OldĒ)
 

Die dik ruggraat is ongewoon reguit en onbuigbaar. Daar is omtrent 20 groot ribbe. ín Olifant kan nie buk nie. Hy moet kniel of sy slurp ondertoe uitstrek.

Die olifant se pootbene moet dik en swaar wees om die massiewe liggaam te kan dra. Sy voet is dik en breed. Daar is vyf tone aan elke voet, met naels soos klein hoewe vooraan. Agteraan die voet is ín dik, veerkragtige velkussing. Dit help om die dier se gewig te versprei.

ín Olifant kan tot sewentig jaar lewe, partykeer selfs langer.

Die geraamte van ín muisHuismuis: ín piepende, piepklein pieperigheidómaar eweneens gebou om te hou!

LINKS: Die geraamte van ín muis.

Foto: ORNL / U.S. Department of Energy

DIE Afrika-bosolifant, een van die olifantspesies en die grootste nog lewende landdier, kan tot 9000 kilogram weeg. Trouens, die grootste olifant wat nog platgetrek is, was ín bul van 12.274 kilogram wat in 1955 in Angola geskiet.

Die volwasse huismuis, daarenteen, trek sy skaaltjie op ín skamele sowat 20 tot 40 gram. Kwalik vergelykbare soogdiere, hy en die olifant.

Dog kyk ín mens so na hul onderskeie geraamtes, lyk dit mos nie of daar ín beduidende verskil tussen die getal beendere in hul liggame kan wees nie!

Maar sou ín olifant rÍrig bang vir ín muis wees, soos baiemaal vertel word? Nee, kenners sÍ dis ín wolhaarstorie. Vergeleke met ín olifant is ín muis so piepklein dat ín olifant nie eens sal agterkom wanneer ín muis naby hom is nie. Of, indien wel, sal hy hom skaars aan diť pieperige ou dingetjie steur!

 

Die geraamte van ín hoender

BO: Die geraamte van ín hoender.

Foto: © Earlham College, Richmond, Indiana, VSA, www.earlham.edu, wat nie-kommersiŽle gebruik vergun, maar stipuleer dat foto nie gemodifiseer mag word nie

VoŽls: hol van gebeente
 

DIE beendere van voŽls is lig van gewig en baie is hol van binneóselfs die beendere van voŽls wat nie ver kan vlieg nie, soos die hoender. VoŽls het ook minder beendere as reptiele en soogdiere.

En hul skedels is bra dunnerig. Dis interessant dat die gewig van die skedel van ín hoender net sowat ín derde is van diť van die skedel van ín konyn wat nagenoeg dieselfde gewig as die hoender het. Die snawel van ín voŽl, wat ín deel van die skelet uitmaak, is eweneens verbasend lig en dun as ín mens in ag neem dat die voŽl soveel harde werk daarmee verrig.

Natuurlik moet die skelette van groot voŽls soos volstruise egter sterk genoeg wees om die groot massa van die voŽls te dra. Ook die pikkewyn se beendere is swaarder as baie ander voŽls sín om hom te help om onder die seewater in te duik.

Die pikkewyn se vlerke is vir swem gevorm pleks van vir vlieg. Hulle is kleiner as die vlerke van ander voŽls van dieselfde grootte, en hulle kan nie teen die liggaam teruggevou word nie. Die beendere het ín spaan-agtige vorm.

Wetenskaplikes het ooreenkomste in die beenstruktuur van voŽls en sekere van die dinosourusse van ouds gevind, wat hulle laat reken dat voŽls aan die dinosourusse verwant is.

 

 

Die geraamte van ín padda


BO: Die geraamte van ín padda.

Foto: © Earlham College, Richmond, Indiana, VSA, www.earlham.edu, wat nie-kommersiŽle gebruik vergun, maar stipuleer dat foto nie gemodifiseer mag word nie

Padda: gebeen om te spring
  

JOU eie rugstring het 24 werwels, maar in die rug van ín padda is daar slegs nege. En dan het die padda, ín amfibiese dier, ook geen ribbes soos ek en jy nie. Rib-agtige werweluitsteeksels is wel waarneembaar by sekere soorte, maar hulle is bloot ín deel van die ruggraat.
 

Maar daar is tog ook sekere duidelike ooreenkomste met die menslike skelet, soos by die ledemate. Die padda het boonop byvoorbeeld twee skouerblaaie, of bladbene, en sleutelbene, wat baie soos dieselfde beendere in die menslike liggaam gevorm is.

 

Paddas verskil van die amfibiese salamanders deurdat die volwassenes geen stert het nie. Die werwels aan die onderent van die werwelkolom is tot een been versmelt, die staafvormige stuitbeentjie of urostyl.

Die lang agterpote en lang enkelbene sorg dat die paddas beter kan spring as loop. ín Padda se bekken kan boonop by die rugstring op en af gly, wat hom verder met die springery help.

Paddas se skedels het ín plat voorkoms. Maar hulle het geen nekke nie, sodat hulle nie hul koppe kan draai of op en af kan beweeg soos mense dit kan doen nie.

Die tone is uit ín aantal klein beentjies saamgestel, en daar is meestal vyf tone aan die agterpote en vier tone aan die voorpote.

Die skelet van ín slang

 

BO: Die skelet van ín slang.

Illustrasie: The Royal Natural History, 1896, outeur R.A. Lydekker (negatief van oorspronklike)

Slange: lang rugstringe, honderde ribbes
 

íN SLANG het tussen 200 en 400 beendere in sy lang en hoogs buigsame rug, elk met sy eie paar ribbes. Vergelyk dit met die mens se skamele twaalf paar ribbes en jy besef hoeveel ons van hierdie pootlose reptiel verskil.

Die slang se ligte skedeltjie bestaan meestal uit kakebene. Slange is dan ook bekend daarvoor dat hulle hul bekke baie wyd kan oopmaak omdat die bo- en onderkaak net losserig verbind is. Sů kan die slang groot prooidiere of yslike eiers insluk.

Slange het nie heupbene, skouerblaaie of pootbene nie.

Eksoskelette: die ďgeraamtesĒ aan die buitekant
 

TEENOOR die inwendige skelette van gewerweldes wat hierbo genoem is, is daar ín menigte diertjies met uitwendige skelette (eksoskelette). Pleks daarvan dat die diereliggaampie van binne deur rigiede beendere gestut word, is daar ín buitedop wat die liggaam omhul, beskut, teen uitdroging beskerm en in posisie hou.

LiewenheersbesieREGS: In sy dop gekruip en deeglik beskerm, voer die liewenheersbesie (skilpadjie of ďladybirdĒ) ín hoogs suksesvolle bestaan met sy uitwendige skelet.

Foto: Scott Bauer / ARS / U.S. Department of Agriculture

Eksoskelette word by baie ongewerwelde diere aangetref. Die term word meestal gebruik vir die liggaamsbedekking van geleedpotiges. Geleedpotiges is op hul beurt die grootste phylum in die diereryk, met meer as ín miljoen beskrewe spesies, wat meer as tagtig persent van alle beskrewe lewende spesies uitmaak. Verreweg die meeste diere het dus eksoskelette.

Die eksoskelet bestaan uit ín stof genaamd chitien, wat deur selle daar onder afgeskei word. Omdat dit nie kan rek nie, moet die dier gereeld die dop afwerp (ďvervelĒ) om vir sy groter wordende liggaam voorsiening te maak.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad