Die geskiedenis van geld
Antieke en moderne munte met opskrif: ďDie geskiedenis van geldĒ

LINKS BO: Munte uit die antieke tyd en munte vandag (REGS BO)... nŠ soveel eeue dien dit nog dieselfde doel. Daar was wel ín tyd toe daar nie geld was nie, maar geld het sekerlik sy ontstaan te danke aan die gerief en kostebesparing wat dit in die handel meebring.

Fotoís: U.S. Mint

Geld is so verweef met ons hele bestaan dat ín mens jouMuntstuk wat knipoog nie die samelewing daarsonder kan voorstel nie. MaarGeldnote daar was ín tyd toe daar geen geld was nie. Kan jy jou indink hoe die mense toe moes gelewe het?


Hoekom ons geld nodig het...

GESTEL jy woon in ín land waarin daar geen geld is nie. Alle transaksies moet beklink word deur middel van ruilhandel en ooreenkomste. Jy staan in die oggend op en vind dat daar nie meer graankos vir ontbyt is nie. Jou ma vra jou om gou ín hoender te gaan vang om vir ín paar boksies graan by die hoekkafee te betaal.

Maar dan moet jy ook nog vandag skool toe, en jou jaarlikse skoolgeld moet betaal word. Jou pa gryp ín tang en pluk gou sy goue tand uit sy mond of jou ma skroef haar diamant-oorkrabbertjies af sodat jy dit vir die sekretaresse by die skool kan gee.

En vir jou kaartjie om skool toe te kan busry, moet jy die busbestuurder met ín lekker stukkie biltong paai...

Hand met noteWat ín omslagtige manier van lewe! Soveel makliker is dit mos om die kafeebaas bloot ín banknoot in die hand te stop, jou skoolkoste per tjek te vereffen en jou buskaartjie met ín paar muntstukke te koop.

Geld het sekerlik sy ontstaan te danke aan die gerief en kostebesparing wat dit in die handel meebring. Selfs vir die mees primitiewe ekonomie met ín beperkte reeks geproduseerde goedere is regstreekse ruilhandel te duur en ingewikkeld om uitgebreide handel moontlik te maak.

Die eerste metale wat in die ou tyd as geld gebruik is, was yster, tin en koper. Daarna is ook silwer en goud gebruik, en vandag kry ons muntstukke van verskillende legerings (metaalmengsels).

Metale het ín hele paar voordele as metaalmiddel bo ander dinge, nie die minste nie omdat hulle so duursaam is. Koring en rys kan muf, beeste of skape gaan dood, maar metale is byna onvernietigbaar.

Antieke Oosterse muntstukREGS: ín Antieke Oosterse muntstuk.

Fotoís: U.S. Mint

Metale is lank in die vorm van stukke of stawe as metaalmiddel gebruik. Elke keer wanneer daar dus sake gedoen is, moes hulle geweeg en getoets word. Dit was steeds baie ongerieflik, en toe het mense met die plan gekom om metaalstukke van ín vasgestelde gewig met die een of ander ontwerp daarop te laat slaan. Dit was die instelling van muntgeld.

Benewens diť van konings is die afbeeldings van vooraanstaande staatsmanne ook op muntstukke geplaas, soos van die groot krygsheer Julius Caesar, wat vanweŽ sy groot prestasies verlof gekry het om sy eie portret op munte te laat stempel.

Oud-Griekse goue muntstukín Volgende belangrike stap in die ontwikkeling van geld was die gebruik van papiergeld.

LINKS: ín Antieke Griekse goue muntstuk.

Namate die handel uitgebrei het, en veral nadat handelaars Šl verder van hul hoofkwartiere af begin sake doen het, het dit onveilig en omslagtig geword om met muntgeld te werk. Dink maar net aan die ergernis om duisende goue muntstukke te tel en te vervoer en hoe maklik dit gesteel kon word.

Die banknoot was aanvanklik ín blote belofte dat die noot vir diť of daardie bedrag ingeruil kon word. Mettertyd het dit egter in geld self ontwikkel.

Geld in Suid-Afrika

IN DIE eerste jare nŠ  die vestiging van ín verversingspos aan die Kaap was die Spaanse silwerdollar, soos in Nederland, die belangrikste geldeenheid. Dit is later deur die Nederlandse gulden en verskeie ander munte aangevul.

Suid-Afrika se eerste papiergeld het in die jare tagtig van die sewentienhonderds met die instelling van die riksdaalder in omloop gekom. NŠ die eerste Britse bewind is die pond sterling ook by die geldvoorraad gevoeg. Aanvanklik het dit saam met baie ander gesirkuleer, maar van 1881 af was dit die uitsluitlike geldeenheid van die Kaap en Natal.

Die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal) het goue staatsponde gebruik, wat sedert 1874 in Londen gemunt is. Van 1892 af is silwerfloryne en -sjielings asook goue ponde, die sogenaamde Krugerponde, in omloop geplaas. Hierdie munte is almal by die nuutgestigte Munt in Pretoria geslaan en het ook in die Vrystaat gesirkuleer.

NŠ die Anglo-Boereoorlog het Britse sterling die amptelike geldeenheid van Suid-Afrika geword. Die Suid-Afrikaanse Munt is in 1919 in Pretoria as tak van Koninklike Munt in Londen gestig. Die Munt is in 1941 aan die beheer van die Suid-Afrikaanse Regering oorgedra.

Banknote is sedert die vroeŽ jare van die agttienhonderds deur verskillende handelsbanke in die Kaap en later in Transvaal, die Vrystaat en Natal uitgereik. Diť note kon vir goudmunte ingeruil word.

Die Suid-Afrikaanse Reserwebank, ons land se sentrale bank, is in 1920 gestig. Die Reserwebank het sy eerste note in April 1922 uitgereik, en Suid-Afrikaanse banknote kon tot 1932 vir goud ingewissel word.

Ons 5c-muntstuk met die afbeelding van ons nasionale voŽl, die bloukraanvoŽlDie sterling-geldstelsel (met sy twaalf pennies in ín sjieling en twintig sjielings in ín pond) is op 14 Februarie 1961 deur ín desimale stelsel  (honderd sente in ín rand) vervang. Met die omskakeling was een pond gelyk aan twee rand.

Pennies en pondeódie omslagtigheid

VOORDAT Suid-Afrika rande en sente gekry het, is daar lank met pennies en ponde gewerk. Maar dit was hoegenaamd nie so maklik soos met vandag se tiendelige stelsel nie.

Kleinighede soos toffies kon met ín oortjie (kwartpennie) of stuiwer (halfpennie) gekoop word en ín handvol lekkers dalk vir ín tiekie (3 pennies) of ín sikspens (6 pennies).

ín Ou Suid-Afrikaanse halfpennieREGS: ín Ou Suid-Afrikaanse halfpennie.

ín Dosyn piesangs het omtrent ín sjieling (12 pennies) gekos, en vir ín floryn (24 pennies) kon twee kinders gaan fliek. Nog munte was die halfkroon (30 pennies) en die minder uitgereikte kroon (5  sjielings of 60 pennies). Daar was 240 pennies, 20 sjielings of 8 halfkrone in ín pond. Sjoe!

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad