IE getrommel, getokkel en gefluit van die tradisionele instrumente is aan die verstil en die ritmiese voetegestamp op die Afrika-patroon word al hoe minder gesien... in ’n nuwe tyd waarin die eentonige geronk van die vuvuzela besig is om die norm te word...

Musiek en dans in Suid-Afrika is boonop reeds soveel deur veral Westerse invloede binnegedring dat dit al hoe moeiliker raak om nog die suiwer tradisionele beoefening daarvan te vind. Tog is musiek steeds ’n integrerende deel van die swartmense se lewe—en is dit nodig dat mense van ander kulture in ons land dit altyd sal verstaan.

Van die wieg tot die graf sing hulle hul liedere, van slaapliedjies tot liefdesliedere, en van lofliedere tot werksliedere. Die veewagters se sober veldliedjies of die byna uitdagende dreunsang van die padmakers met hul pikke is alles deel van hul menswees. In omstandighede soos die laasgenoemde werk die lyf saam om groter meelewing met die musiek te bewerkstellig. Net soos by die dans.

BO: Jy sou nie dink dat iets melodieus uit só ’n skedonk van ’n eiegemaakte ghitaar kan voortkom nie, maar hierdie Pedi-seun reken blykbaar nie so nie. In sy leefwêreld, soos in dié van die res van sy mense, beklee musiek immers ’n baie belangrike plek.

 

Foto: Kopiereg © South African Tourism / Suid-Afrikaanse Toerisme

Om breedvoerig te vertel van al die verskillende tradisionele liedere, danse en musiekinstrumente van al die volkere en stamme in Suid-Afrika, is ’n onbegonne taak in ’n artikel soos hierdie, want hele boeke is al daaroor geskryf. Dit sou ook nie deug om net oorsigtelik daarvan te vertel nie, want dan sou dit nie veel meer as ’n katalogus wees nie. Dit is gevolglik veel beter om een volk te kies en dié se tradisionele musiek te bespreek.

Baie interessant—maar geensins interessanter as dié van die Zoeloe, Xhosa, Suid-Sotho of wie ook al nie—is die musiekwêreld van die Pedi of baPedi (Noord-Sotho).

Die kiba is ’n ou musiekstyl by die Pedi, wat letterlik vertaal word as “om tyd te hou of te stamp”, soos vertel word in The Drumcafé’s traditional music of South Africa deur Laurie Levine. En dinaka, die manlike weergawe van die kiba, is nie net die oudste tradisionele dansvorm by die Pedi nie, maar word ook as hul volksdans beskou.

Volgens Laurie Levine se boek vorm groepe dinaka-spelers orkeste waarin nie minder nie as twaalf instrumente bespeel word. Soos gesê, bestaan die dinaka-groepe slegs uit mans. Hulle speel op sogenaamde naka-fluite, terwyl drie van hulle op vier verskillende soorte tromme speel. Die tromme is óf die tradisionele maropa óf dié se moderne plaasvervanger die kiba.

LINKS: ’n Pedi-vrou met ’n maropa-trom. Die dinaka, waarvoor die maropa ook gebruik word, word egter net deur mans gedans.

Foto (effens deur ons gewysig) deur W.P. Paff, uit die historiese boek The Musical Instruments of the Native Races of South Africa deur Precival R. Kirbey, soos dit met vergunning van die skrywer oorgedruk is in die Afrikaanse Kinderensiklopedie

Dinaka-groepe is ensembles wie se bedrewenhede van die een geslag na die volgende oorgedra word. Kinders ontvang kleintyd reeds ’n naka-fluit wat hulle leer bespeel terwyl hulle ook die moeilike danspassies leer bemeester deur eenvoudig die ouer mense na te boots.

Die Pedi se naka-fluite —tradisioneel van riet, maar deesdae dikwels van metaal—is bes moontlik van die Venda oorgeneem. Volgens Precival R. Kirbey, skrywer van die ou boek The Musical Instruments of the Native Races of South Africa, word die Venda-fluite van bamboes gemaak en die een ent daarvan is dig verseël deur ’n natuurlike “lit” van die bamboes. Die eerste witman wat hierdie soort fluitspel gehoor of ten minste beskryf het, was die Voortrekkerleier Louis Trichardt.

Op ’n dag in April 1837 is hy met dié soort fluitspel begroet, feitlik op dieselfde plek waar die dorp Louis Trichardt (Makhado) later aangelê sou word. Trichardt het sy ervaring van daardie dag in sy bekende Dagboek opgeteken.

REGS: ’n Jong Pedi-seun blaas op ’n naka ya lethlaka, ’n rietfluit.

Foto (effens deur ons gewysig) deur W.P. Paff, uit die historiese boek The Musical Instruments of the Native Races of South Africa deur Precival R. Kirbey, soos dit met vergunning van die skrywer oorgedruk is in die Afrikaanse Kinderensiklopedie

Maar wanneer voer die Pedi dan nou eintlik hul dinaka uit? Dit gebeur by baie feestelike geleenthede, vertel Laurie Levine, en daar is selfs sekere groepe wat ’n beroep van hul musiek maak deur by troues en ander plegtighede op te tree. In die meeste landelike omgewings waar die baPedi woon, is daar elke week dinaka-byeenkomste, gewoonlik Sondagoggende naby die hoofman se kraal. Kompetisies word ook in stedelike gebiede gehou waar mense van die baPedi saamgetrek is.

BO: Rustig en pastoraal... ’n ou foto van ’n Pedi-kraal.

Foto uit die ou boek The Bantu Tribes of Southern Africa deur A.M. Duggin-Cronin

Kleredrag van die dinaka-dansers

DIE kleredrag van die dinaka-voordragkunstenaars is baie interessant—des te meer omdat dit, van alle dinge, ’n Skotse invloed verraai! In die jare veertig en vyftig van die twintigste eeu is sekeres van die baPedi so geïmponeer deur die rokkies wat hulle die doedelsak-spelende Skotse mans sien dra het, dat hulle besluit het die Skotse rokkie deug ewe goed by hul eie soort fluite. Voor dit het hulle ’n soort kledingstuk gedra wat hul beenbewegings belemmer het, en die “kilt” (’n rokkie van geruite materiaal) was die ware Jakob om dit te vervang.

Die Skotse rokkie word in die dans kenmerkend oor die heupe en boude rondgeswaai en word selfs stuitig aangewend wanneer hulle met ’n wip van die bekken verraai dat hulle wel iets onder die rokkie aanhet.

Ander dansdrag van die dinaka-voordragkunstenaars is allerhande kleurryke dasse, serpe, handdoeke en dies meer om hul middels. Party dra gekraalde voorskote en ander het kopbande met volstruisvere.

Hoe die dinaka gedans word

LAURIE LEVIN beskryf die dinaka-dansuitvoering as drie of vier sekwensies met ’n soortgelyke formaat. Die mans vorm rye en begin eers op hul fluite speel wanneer die leier met sy naka  aandui dat die dans nou begin. Die uitvoerders staan in ’n ry en beweeg dan ná etlike minute in ’n kring.

Regdeur die dans verander hulle van rigting. Eers dans hulle teen die gang van die horlosiewysers om die tromme in die middel en kyk binnewaarts. Dan spring hulle om en kyk uitwaarts om nou weer saam met die horlosiewysers te dans. Hierna tol hulle weer om met die gesigte gekeer  na die middel van die kring. Die dans eindig wanneer hulle nader na die tromme beweeg terwyl hul rûe na die tromme gedraai is.

Tydens die uitvoering breek soliste uit die kring weg om met lewendige liggaamsbewegings in die middel van die kring te dans.

BO: ’n Vrolike vrou van die Noord-Sotho.

Foto: Kopiereg © South African Tourism / Suid-Afrikaanse Toerisme

Die dans van die vroue
en wat die woord dinaka beteken

WAAR die dinaka die manlike vorm van die baPedi se ou musiekstyl die kiba is, is daar volgens die webwerf Reference.com ook ’n vroulike vorm. ’n Groep vroue sing liedere (koša, meervoud dikoša), terwyl enkelinge op ouer lirieke sal improviseer. Hulle word begelei deur tromme (meropa), wat vroeër van hout was maar tans van olietromme en melkkruike gemaak word.

Uiteindelik kan ’n mens wonder wat die woord dinaka nou eintlik beteken. Dit is stellig slegs die meervoudsvorm van naka, die naam van die fluit. En om die herkoms van die woordjie naka te vind, is miskien baie moeiliker as om vas te stel waar ons eie woord fluit vandaan kom! Volgens minstens een bron is dinaka egter niks anders as bokhorings (die horings van wildsbokke) nie. Waar voorheen op horings geblaas is, sou dit dus later seker deur gefabriseerde fluite vervang gewees het.

LINKS: ’n Pedi blaas op ’n sinjaalhoring (phalaphala). Kon so ’n ruwe beuel ’n voorloper gewees het van die naka-fluit? Die horing lyk eerder na iets soos die oupa van die vuvuzela!

Foto (effens gewysig) deur W.P. Paff, uit die historiese boek The Musical Instruments of the Native Races of South Africa deur Precival R. Kirbey, soos dit met vergunning van die skrywer oorgedruk is in die Afrikaanse Kinderensiklopedie

Om tot die onsekerheid by te dra, bied die webwerf Africa.Eduprojects.net weer die volgende verduideliking oor die herkoms van die woord dinaka: Hierdie soort musiek sou volgens oorlewering glo ontstaan het by ’n man wat baie lank gelede gelewe het en wie se naam Dinaka was. Hierdie Dinaka het baie van dans en sing gehou en instrumente gemaak wat spesiaal vir sy musiek ontwerp is. Daar word vertel dat wanneer hy sy musiek gedans en gesing het, die mense van sy dorpie om hom saamgedrom het om te kyk en te luister. En toe Dinaka sterf, het hy as ’t ware in sy musiek bly voortlewe.

Nou ja, al wat ons vir seker weet, is dat dinaka niks te doen het met dié Naka wat tot ’n aantal jare gelede ’n beroemde Vrystaatse rugby-Springbok was en daarna die Cheetahs se afrigter geword het nie!