Diere-sintuie (5): Nie-menslike sintuie

ín Sesde sintuig...

Animasie van ín migrerende gans Om in vreemde omgewing te verdwaal, is ín menslike eienskap. Maar baie diere is totaal anders... kyk net hoe kranig hou hulle koers. Het hulle dan sekere bonatuurlike kragteóof hoe word hul rare ďsesde sintuigĒ verklaar?

Geanimeerde foto: U.S. Geological Survey

D

IE honde hardloop rond. Die hoenders vlieg vervaard in die bome in. Die perde sit op loop. Ma-katte gee haastig pad uit hul huise en dra hul kleintjies saam. Slange slinger uit hul neste, en hase en rotte vlug ylings tot in hul gate.

Geen mens sou kon aanvoel dat die aarde op die punt is om te skeur nie. Maar die diere is rasend. "Iets" vertel hulle: hier kom gevaar.

Aardbewing... In 1976 het ín groep seismoloŽ, geoloŽ en bioloŽ in KaliforniŽ, Amerika, koppe bymekaar gesteek om die vreemde gedrag van diere voor skuddings te bespreek. Waarom gebeur dit? Wat waarsku hulle teen die komende onheil? Die 35 kenners wat daar bymekaar was, het talle bewyse aangevoer dat diereóvoŽls, visse en insekte inkluisósulke rare vermoŽns het.

Vandag kan niemand meer ontken dat dit so is nie. Met die verwoestende tsoenami in Desember 2004 in die Ooste is dit weer eens waargeneem.

Daar was ín tyd in die verlede toe die bestudeerders van dieregedrag diť soort voorkennis aan ín bonatuurlike sintuig toegeskryf het. Hierdie onverklaarbare vermoŽ is as ín soort towerkrag beskouóen van die diere is selfs as gevolg daarvan aanbid.

Maar navorsing toon vandag dat, hoewel diere beslis bykomende sintuie het, hierdie sintuie volkome natuurlik is. Vanselfsprekend kan ons mense dit nie ten volle begryp nie.

Migrasieódie tergende raaisel

DIE dag volg die nag, die somer volg die winter,  die vloed volg die eb in die ewige kom en gaan van die see. Sů is daar allerhande siklusse in ons wonderlike wÍreldótydkringe waarvolgens die natuurwesens hulself rig en reguleer.

Die lemming-mite
BO: Die ou vertelling dat lemmings op sekere tye in hul menigtes see se kant toe migreer en saam-saam oor die kranse stort om te verdrink, word vandag deur gerekende kenners as ín blote wolhaarstorie afgemaak. Lemmings doen dit NIE en pleeg NIE sů selfmoord nie, sÍ hulle.

Diere reŽl hul lewens volgens die siklusse deur gebruik te maak van wat wetenskaplikes die biologiese horlosie noemóín ingebore fisiologiese meganisme vir die meting van tyd of die hou van ritmes.

Ons vind dit oral, by die kleinste insekte en die grootste soogdiere. Skoenlappers vlieg geweldig ver. Wildebeeste trek oor groot afstande. Die stiptheid van hul vertrek en aankoms is verstommend, des te meer hul vermoŽ om hul weg te vind.

Hoewel ons meen dat trekdiere van magnetiese velde gebruik maak om hul pad te kry, het ons geen benul watter deel van hul liggaam as die sensor gebruik word en hoe dit gedoen word nie.

Migrasie is steeds een van die natuur se tergendste raaisels...

TrekvoŽls se 'ingeboude' sin vir rigting

VAN alle trekdiere het voŽls ín ongeŽwenaarde vermoŽ om in ín kort tyd oor lang afstande te beweeg. Hulle vlieg, dikwels snags, ver oor die see en oor onbekende gebiede. Hoe doen hulle dit?

TrekvoŽlsLINKS: VoŽls verhuis met die wisseling van die seisoene... maar hoe vind hulle hul pad?

Foto: NASA

Baie kenners het al die geheim probeer ontrafel. Party het aangevoer dat voŽls die son en sterre gebruik om hul weg te vind. Maar uit latere navorsing het geblyk dat voŽls wat verblind was ewe suksesvol was.

Vandag is die mees aanvaarde teorie dat voŽls ín hoogs ontwikkelde magnetiese sintuig het, terwyl hul waarneming aangevul word deur inligting wat hulle van die son en sterre ontvang.

Die aarde is baie soos ín reuse-magneet, en die magnetiese lyne daaromheen word deur die trekvoŽls soos ín kompas gebruik, word gereken.

Wat weet ín wildebees of ín kariboe?

DIE grootste "groot trek" van groot landdiere is diť van die blouwildebeeste van die Serengeti-vlakte in Oos-Afrika. Gedurende die reŽnseisoen is die troppe wyd versprei oor die oostelike deel van die vlakte, waar hulle op die kort, soet gras wei.

In die begin van die droŽ seisoen versamel die wildebeeste om die oorblywende groen kolle en vorm reuse troppe van 10 000 of meer, wat uiteindelik weswaarts begin trek op soek na nuwe weiveld.

Ook in die Noordelike Halfrond is daar diere, soos die takbokke, wat met die wisseling van die seisoene na ander weivelde verhuis.

Maar wat is die snellers wat sů ín trek laat begin?

Swemmende kariboe

BO: Selfs ín breŽ rivier stuit nie maklik ín migrerende kariboe wat kans sien om te swem nie... 

Foto: Bureau of Land Management / U.S. Department of the Interior

Lang vlug van die skoenlappers

SEKERE insekte trek verbasend ver, maar daar is geen trek-insek wie se kordaatstuk ín mens meer verbyster as die Noord-Amerikaanse koningvlinder nie.

KoningvlinderREGS: Die delikate maar so kordate koningvlinder (ďmonarch butterflyĒ) wat ín vlug van ín paar duisend kilometer kan oorleef. 

Foto: U.S. Fish & Wildlife Service

In die herfs vlieg die brose koningvlinders sowat 4000 km van Kanada in die noorde tot by Florida of Mexiko in die suide, waar hulle die winter in ín gedeeltelike winterslaap verwyl.

Presies hoe hulle hul weg vind, is nog onseker. Die waarskynlikste moontlikheid is dat hulle hulself rig volgens die posisie van die son, maar dit moet nog bewys word.

Dis egter onwaarskynlik dat hulle slegs die son aanwend om sů akkuraat te navigeer. Moontlik maak hulle ook van die aarde se magneetveld, windrigting en ín ingebore "geheue" gebruik.

Hittesensors van die slange

SOGENAAMDE "putadders" soos ratelslange is die oorsprong van talle mites. Dis weens hul merkwaardige vermoŽ om skielik van nÍrens af te verskyn met ín dodelike pikóselfs in stikdonkerte.

Mexikaanse soort putadder met een van sy "putte"LINKS: ín Mexikaanse soort putadder met een van sy "putte" aangedui deur die pyl.

Foto:  Robert S. Simmons / U.S. Fish & Wildlife Service (gewysig)

Hul sekuurheid is nie die gevolg van die een of ander geheimsinnige sintuig nie, maar vanweŽ uiters doeltreffende hittesensors op die kop. Daar is twee kuiltjie-agtige openinge ("putte") wat soos motorligte weerskante van die gesig tussen die oŽ en die neusgate lÍ.

Die "putte" is uitgevoer met delikate membrane wat goed voorsien is van senu-ente. Diť is so sensitief vir hitte dat die slange temperatuurwisselings van so min as 0,003 grade C kan bespeur.

Die senu-ente reageer op die infrarooi straling uit die warm liggame van soogdiertjies en voŽls.

Sy vermoŽ om infrarooi straling te gewaar, stel die slang nie net in staat om te weet wanneer sy prooi naby is nie, maar ook om sy grootte en vorm te bepaalóselfs watter soort dier dit is. ín Ratelslang wat die sand na ín voŽl of muis oorsteek, word nie deur die kamoeflering van sandkleurige vere of pels geflous nie.

Elektries gelaai

NOG ín buitengewone sintuiglike vermoŽ is diť van sekere waterdiere om hul omgewing te voel deur ín elektriese veld rondom hulself op te wek. As daar ín versteuring in die veld is, weet die dier dat ín moontlike prooi in aantog is.

Waterdiere soos watersalmanders (in hul waterstadia) en verskillende soorte visse kan weer die elektrisiteit waarneem wat deur die gejagte dier se spiere opgewek word wanneer hy asemhaal. Sů kan hulle prooi opspoor wat heeltemal versteek is.

Die eendbekdier is, sover bekend, die enigste soogdier wat op sy prooidiere se elektriese velde reageer. Die rare snawel is ryklik bedeel met sowel elektriese ontvangers as tas-ontvangers en stel die dier in staat om kos in die mere en riviere van AustraliŽ te vind.

Eendbekdiere en ín watersalmander

Eendbekdiere (LINKS BO) en ín watersalmander (REGS BO). Albei soorte kan op die elektrisiteit van hul prooi reageer.

ē Illustrasie van eendbekdiere uit John Gould: The Mammals of Australia (1849-61), openbare besit (ďpublic domainĒ) vanweŽ die verstryking van kopiereg ē Foto van watersalmander (Notophthalmus viridescens) deur W. Battaglin / U.S. Geological Survey

Bombardement van die weeluis

RATELSLANGE en ander kuilvipers is nie die enigste diere wat hul prooi se hitte gebruik om hulle soontoe te lei nie.

Weeluise klim snags op na die slaapkamerplafon en voel met hul voelhorings na die warmte van ín slapende slagoffer. GeoriŽnteer deur die hittestrale van die liggaam, val die luis dan met die presisie van ín bom op ín kaal gedeelte.

WeeluisREGS: ín Weeluis maak hom tuis... wee die arme mens... 

Foto: U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) / PD

Sekere muskietwyfies kan, behalwe dat hulle mense en diere kan ruik, met hul voelhorings presies bepaal waar ín slagoffer is volgens die hitte wat sy liggaam uitstraal.

 

Skakels na al die artikels in hierdie reeks oor diere-sintuie:

ē  Inleiding
1.
Hoe diere sien   2. Hoe diere hoor   3. Hoe diere ruik
4. Hoe diere proe   5. Hoe diere tas (voel)
6. Diere-sintuie wat die mens nie het nie

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad