Panamese goue padda Diere-sintuie (1): Sig

O, kyk die oŽ!

ReŽnwoudvoŽlDie sig-sintuig wissel baie van dier tot dier en talle ervaar hul omgewing totaal anders as ons. Maar presies hoe sien diere?
 
  
   
   
Foto van kop van Panamese goue padda van NatureServe, met vergunning van U.S. National Science Foundation. Foto van reŽnwoudvoŽl met vergunning van William Laurance / NASA Earth System Science Data and Services.


V

ANUIT ín stygende lugstroom honderde meters bokant die grond skiet ín witkruisarend neer op sy prooióín dassie wat jy skaars sou opmerk teen die laaggroeiende bossies.

ín Trop impalas, altyd waaksaam, gewaar ín jagluiperd wat hulle bekruip, en hulle laat spaander.

O, kyk die baie oŽ!Baie diere is grootliks op goeie sig aangewese om te kan oorleef. Die sig-sintuig wissel grootliks van dier tot dier. Die arend se skerp oŽ is legendaries. ín Webspinnekop kan slegs veranderings in die lig gewaar. Soogdiere het twee oŽ en spinnekoppe tot agt. Uile sien alles feitlik in swart-wit. Stekelbaarsvisse sien meer kleure as die mens.

Maar kom ons kyk eers na die basiese bou van oŽ voordat ons ín paar soorte diere se sig-sintuie van naderby beloer.

Bou van die oog

JOU eie oŽ is aan die voorkant van jou kopónet soos diť van katte, honde, roofvoŽls en ander jagters. Die gesigsveld van die oŽ oorvleuelóín verskynsel wat binokulÍre of stereoskopiese sig genoem wordóen dit stel jou in staat om voorwerpe in besonderhede te sien. Des te belangriker: as gevolg daarvan kan jy afstand skat.

Diere wat gejag word, het weer oŽ aan die kante van die kop, omdat dit belangriker is dat hulle rondom hulle moet kan sien.

Ongelooflik soos dit dalk kan lyk, is die oŽ van alle werweldiereóen twee ongewerweldes, die seekat en pylinkvisóvolgens dieselfde "bloudruk" ontwerp. Hulle werk bra soos ín kamera.

Bou van die oogElke oog is ín met vog gevulde sak, gewoonlik bolrond, met ín lens in die voorste helfte, wat lig versamel en dit op die ligsensitiewe retina agter konsentreer. Die ligsensitiewe retina bestaan uit stafies en keŽls, en diť is met die optiese senuwee verbind wat na die brein loop.

Die oŽ van insekte verskil geweldig van ons sín. Hulle staan bekend as samegestelde oŽ en bestaan uit duisende klein seshoekige eenheidjies wat ommatidia genoem word.

Elke ommatidium is ín miniatuur-ogie, met ín lens wat lig van die buitekant na ín senuwee stuur. Die brein voeg die verskillende beelde saam om ín prent-mosaÔek te vorm. Samegestelde oŽ word slegs by geleedpotiges soos insekte en skaaldiere aangetref.

   
   By-siende...  ín insekoog   

REGS: ín Elektronmikrograaf van ín klompie van ín by se menigte oogeenhede, die seshoekige sogenaamde ommatidia. Elke ommatidium is ín piepklein ogie met sy eie lens.

Elektronmikrograaf: CDC / PHIL

Oogdeeltjies van ín by

RoofvoŽls

WitkoparendFoto: U.S. Fish & Wildlife Service

ROOFVOňLS het die skerpste sig van alle diere. Hoewel hulle basies dieselfde as diť van die mens is, is die oŽ in verhouding groter, sodat daar meer ligsensitiewe selle in die retina is.

Die oŽ van soogdiere en sekere voŽls het ín besonder sensitiewe kol in die retina wat die fovea genoem word. Diť is soos ín telefotolens en vergroot die beeld wat daar≠op val. Pleks van die gewone enkele fovea, het die roof≠voŽls twee en partykeer drie daarvan.

Daar word gemeen dat die sentrale deel van ín arend se sig twee keer vergroot word om die voŽl uitmuntende sig te gee.

Ook baie belangrik is die ligging van die oŽ vooraan die kop. Die meeste roofvoŽls het goeie lig nodig om so uitstekend te kan sien. In dowwe lig sien die mens beter as hulle.

Anders as ander roofvoŽls kan die uil egter dinge sien in wat ons mense as stikdonkerte sal beskou.

Maar hy kan darem nie werklik in die pikdonker sien nie, omdat daar geen sig kan wees as lig nie die oŽ binnekom en die senuselle van die retina stimuleer nie. Daar val egter altyd snags ín sekere hoeveelheid lig  vanuit die hemelruim op die aarde.

Uil-oŽ  Uil-oŽ 
  
LINKS: Die oŽ van die nonnetjiesuil.

Foto: Kopiereg © Suid-Afrikaanse Toerisme / South African Tourism (detail)

Die geheim van die uile se verstommende visie lÍ in die grootte en bou van die oŽ.

Hulle is groot om soveel beskikbare lig moontlik in te neem. Die retina bestaan feitlik heeltemal uit dig saamgepakte stafies wat, hoe≠wel dit die sien van kleure beperk, uitsonderlike sig in swart-wit meebring.

Die oŽ wat vorentoe kyk, lÍ wyd uitmekaar op die plat gesig. Dit gee die uil stereoskopiese visie sodat hy afstande baie presies kan skat.

Die kombinasie van al hierdie faktore maak die sig van die uil om≠trent honderd keer sensitiewer as die mens sín.

Insekte en spinnekoppe

HOE lyk jy vir ín vlieg, ín mot of ín by? Die mens sal seker nooit werklik weet nie, maar dis fassinerend om daaroor te wonder en in ín ander Mieliestronk-artikel word in meer besonderhede daaroor bespiegel.

Hoe ook al, baie insekte, soos vlieŽ, word as verpestelik, vuil en naar beskou, maar daar is darem een ding wat hulle heel besonders maak: hul treffende oŽ. Groot en helderkleurig aan die kante van die kop, bestaan hulle uit talle juweelagtige ommatidia. Die vlieg kan nie baie mooi in besonderhede sien nie, maar bewegings word blitsvinnig gewaar.

Die kop van die roofvlieg is baie beweeglik en draai gedurig rond soos hy uitkyk vir prooi. Diť insek jaag dikwels enigiets wat beweeg.

Anders as insekte, het spinnekoppe klein, enkelvoudige oŽ. Die meeste het agt, geleŽ in twee rye van vier elk; ander het ses, vier of twee. Sekere spinnekoppe wat in grotte woon, het glad nie oŽ nie.

Spinnekop-oŽ  Spinnekop-oŽ 

LINKS: Spinnekop-oŽ wat vir ín mens loer... genoeg om die dapperstes die hasepad te laat kies!

Die graad van sig hang grootliks af van die manier waarop die spinnekop sy kos in die hande kry. Jagspinnekope het goeie nabyvisie. Webspinnekoppe is minder afhanklik van sig om hul prooi te vang en gebruik hoofsaaklik hul oŽ om veranderings in die lig waar te neem.

Spinnekop-oŽ konsentreer hoofsaaklik op die getal pote wat binne sig is. Ses pote beteken kos. Agt pote beteken ín maat.

Reptiele en amfibieŽ

KLEIN reptiele soos geitjies maak feitlik heeltemal staat op hul uitstekende sig om hul insekprooi te vang. Baie woon in woestyne of die trope waar die lig helder is. Die pupille van baie van hulle verklein tot vier klein gaatjies wat skerp skynsels afweer, en ín baie presiese beeld word gevorm. 

Baie diere hou stof en vullis uit hul oŽ deur dit te knip. VoŽls het ín "derde ooglid" wat ín knipvlies genoem word en soos ín ruitveŽr werk. Die meeste geitjies het egter geen ooglede nie. Pleks daarvan het elke oog ín deursigtige bedekking wat dit beskerm.

Daar is ook ín ander klein reptiel met merkwaardige oŽ, te wete die trapsuutjies of verkleurmannetjie. Dis juis aan sy oŽ te danke dat die trapsuutjies sy prooi so dodelik doeltreffend met sy klewerige tong kan vang.  

Trapsuutjies  Suutjies trap en oral kyk... 

LINKS: ín Buitengewone soort trapsuutjies van Madagaskar.

Foto: Christopher J. Raxworthy / via NASA by hierdie web-skakel

Die oŽ beweeg naamlik onafhanklik van mekaarówat beteken dat die een vorentoe kan kyk en die ander een agtertoe, sodat die trapsuutjies oral rond kan loer vir kos.

Wanneer hy ín slagoffer gewaar, draai die verkleurmannetjie in sy rigting en vestig albei sy oŽ op hom. Met behulp van binokulÍre sig kan die verkleurmannetjie nou die slagoffer se afstand noukeurig skat enówaps!ódaar sit sy turf!

Vir ín groot reptiel soos die krokodil is die ligging van sy oŽ weer belangrik. Soos die neus sit hulle so effens bokant die plat kop, wat die krokodil in staat stel om te sien en asem te haal selfs wanneer hy onderkant die watervlak lÍ.

VanweŽ hul uitpeul-oŽ kan ook amfibieŽ soos paddas goed rondom hulle sien. Almal buiten ín paar soorte gebruik slegs hul oŽ om hul prooi te vind.

Nag-soogdiere 

BAIE nagdiere het ín weerkaatsende laag wat die tapetum genoem word net agter die retina van elke oog. Die tapetum bestaan uit talle silweragtige kristalle wat alle ligstrale wat die stafies straks nog nie geabsorbeer het nie na die retina terugkaats. Op diť manier kry die stafies ín tweede kans om die lig te ontvang.

Weerkaatsings van die tapetum kan dikwels gesien word by diere soos katte wanneer die ligte van ín motor op hulle val.

Maar watter van die primate het die grootste oŽ in verhouding tot die liggaam? Hierdie onderskeiding kom die sogenaamde spookdiertjie toe, en sy oŽ lyk amper rÍrig soos sopborde!

Spookdiertjie  Og, wat ín oog! 

LINKS: Die spookdiertjie te midde van die flikkeringe van die nag... ín geanimeerde aanpassing van ín illustrasie op ín Indonesiese posseŽl.

Omdat die spookdiertjie snags jag terwyl hy van boom tot boom spring, is goeie sig vir hom noodsaaklik.

Anders as die meeste nagdiere het hy geen tapetum agter die oŽ wat die lig weerkaats om nagvisie te bevorder nie. Pleks daarvan het die oog ín foveaówat gewoonlik by dagdiere aangetref word.

Daarby is die oŽ vooraan die gesig sodat die dier in drie dimensies sien. Sů kan hy sy afstand skat van die takke wat hy moet gryp en sy kos tussen die digte blare vind.

Skakels na al die artikels in hierdie reeks oor diere-sintuie:

ē  Inleiding
1.
Hoe diere sien   2. Hoe diere hoor   3. Hoe diere ruik
4. Hoe diere proe   5. Hoe diere tas (voel)
6. Diere-sintuie wat die mens nie het nie

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad