dia
Foto: Donromano / Public Domain at WorldNews Network

Die fantastiese verhaal van koning van minerale—van die ontdekking van die Eureka toeka aan die Oranjerivier tot by die uitstalling van die pragtige Millennium Star tydens die eeuwisseling
 

               Die Eureka

BO: Suid-Afrika se eerste bekende diamantvonds, die Eureka, wat volgens die verhaal deur ’n seun, Erasmus Jacobs, opgetel is.

    Die Millennium Star

BO: Die vlekvrye Millennium Star wat deur Harry Oppenheimer, De Beers se afgetrede voorsitter, bestempel is as die pragtigste diamant wat hy nog ooit gesien het.

Eureka, wat ’n blink Millennium!

Die Millennium Star (die wêreld se enigste inwendig en uitwendig vlekvrye peervormige diamant van 203 karaat) dwing ’n mens om ook na ander beroemde diamante te kyk—na die wêreldbekende mense wat hulle gedra of besit het, na die geskiedenis van die diamantbedryf en hoe diamante ontstaan het en gedelf en geslyp word. Die verhaal van diamante is immers een van die fassinerendste stories van mineraalvorming... maar ook van menslike praalsug...

Die internasionale diamantgroep De Beers het die ongeslypte steen op die ope mark gekoop, vyf vakmanne het daaraan gewerk en net voor die eeuwisseling is die steen as die Millennium Star in Londen onthul—’n skitterende pragstuk van 203 karaat en van onskatbare waarde.

Dit is in die Londense Millenniumkoepel vertoon, en daar was teen die einde van 2000 selfs ’n gewaagde poging om dit te steel! Maar die Britse polisie het hierdie poging netjies gefnuik.  ’n Astrante bende is vinnig vasgevat, wat met grondverskuiwingstoerusting in die koepel wou inbreek om die Star saam met ander diamante vas te lê.

Niemand minder nie as Harry Oppenheimer, afgetrede voorsitter van De Beers, het die Millennium Star al bestempel as die pragtigste diamant wat hy nog ooit gesien het. As die juweel werklik gesteel was, kan ’n mens wonder hoe die diewe ooit daarvan ontslae sou raak. Om só ’n onbetaalbaar duur steen van die hand te sit, is selfs in die sluikhandel omtrent onmoontlik, tensy ’n mens dit opsny in kleiner steentjies, wat nie naastenby saam so waardevol sal wees nie.

Die aanvanklike luisterryke onthulling van die Millennium Star was nogtans nie sonder kritiek nie. Een invloedryke Britse koerant het geskryf die diamant versinnebeeld die “Hollandse siekte”—ryk lande se plundering van arm lande se minerale hulpbronne.

Wat ook al oor hierdie beskuldiging gesê kan word, dit bly natuurlik ’n feit dat diamante die moderne mens bly bekoor net soos in die vroegste tye. Ander juwele kan verblindend skitter en selfs glas en kwarts kan geslyp word om verstommend baie na diamante te lyk, maar die kosbare edelgesteente van suiwer gekristalliseerde koolstof bly steeds die koning van minerale.

Die Millennium Star dwing ’n mens dan ook eintlik om na ander beroemde diamante te kyk, na die wêreldbekende mense wat hulle gedra of besit het, na die geskiedenis van die diamantbedryf en hoe diamante ontstaan het en gedelf en geslyp word. Die verhaal van diamante is immers een van die fassinerendste stories van mineraalvorming, maar ook van menslike praalsug...  

---

LINKS: Die legendariese aktrise Marilyn Monroe met die Moon of Baroda, wat sy in die rolprent Gentlemen Prefer Blondes gedra het. In dié musiekprent is die lied Diamonds Are A Girl's Best Friend gesing.

REGS: Elizabeth Taylor as ’n jong aktrise met die Taylor-Burton-diamant, wat die akteur Richard Burton in 1972 vir haar gegee het ten tyde van hul onstuimige en veelbesproke verhoudings (hulle is twee keer getroud) van ’n dekade of vier gelede. Die Taylor-Burton is geslyp uit ’n ruwe diamant wat in 1966 in Suid-Afrika se Premier-myn gevind is en is eers die Cartier genoem.

---

  
     Diamant—die boetie van roet

  
’N MENS kan—as jy skatte het om te verbrand—jou diamante in ’n baie warm oond steek en dan kyk wat gebeur. Teen 763º C begin jou blinkes in ’n helder gloed vergaan. Klaar gebrand, bly daar nie eens ’n hopie as van hulle oor nie; daar's net ’n klein bietjie meer koolsuurgas in die lug.

Of, as jy jou duur en onsinnige proefneming ’n bietjie verder wil voer, kry vir jou ’n oond wat vyf keer warmer kan word en ’n groot drukking binne-in kan weerstaan. Onttrek nou al die suurstof uit die lug in die oond. Verhit die diamante onder druk tot ’n siedend warm 3563º C (onthou, water kook reeds by 100 grade).

Jou diamante verkrummel tot grafiet—wat jy hierna met ’n bietjie klei kan meng. Dan sit jy dit in die middel van ’n houtstafie en maak vir jou ’n potlood om ’n boek te skryf oor jy so simpel was om jou sierjuwele weg te rooster. Wat ’n uitspattige braai ter wille van die wetenskap!

REGS: Sagte grafiet... soos die harde
diamant is dit maar net nog
’n vorm van koolstof.

Al wat jy eintlik proefondervindelik bewys het, is dat diamante niks anders as koolstof is nie—die koolstof wat in ’n verbinding met suurstof as koolsuurgas in die lug voorkom; die koolstof wat ook in ’n ander vorm as sagte grafiet kan uitkristalliseer. Maar daar is ’n derde vorm van koolstof en dis doodgewone roet; dit is weer dieselfde koolstof wat ons in houtskool, steenkool en selfs die swartsel van aangebrande kos sien.

Diamante is die hardste stof wat aan die mens bekend is. Grafiet is van die sagste. ’n Geslypte diamant is ’n sieraad van verblindende glans, maar roet is ’n pikswart smerigheid...
  

       Die ontstaan van diamante

HOE word diamante in die natuur gevorm? Diep, diep onder die aarde, dalk tot 200 km diep in die gloeiend warm binnekant, is die drukking so ontsaglik dat dit genoeg is om ’n juweel uit gewone swartsel te pers. Eers as dit Moeder Aarde behaag om haar skitterblink rykdom met ons te deel, stoot sy dit boontoe in die sogenaamde kimberlietpype. Hiervandaan vind sommige diamante ook hul pad tot in die beddings van riviere en die see.

En wat ’n kleurespel kry ’n mens nie in daardie gesogte blink klippies nie. Want alle diamante is natuurlik nie wit nie. Weens onsuiwerhede kan daar skakerings wees van blou, rooi en groen (die skaarsste), asook oranje, geel, violet en geelgroen (minder skaars). Daar is selfs ’n swart diamant wat ’n karbonado genoem word.

BO: Diamante  van allerhande kleure.

REGS: Wat hier na niks meer as ’n stukkie gebrande steenkool lyk nie, is in der waarheid ’n swart diamant of karbonado. In sy ge­slypte vorm kan ’n karbonado egter baie indrukwekkend wees, soos op die afbeelding LINKS gesien kan word. Tipiese karbo­nado’s is swart of donkergrys en so groot as ertjies of groter—samestellings van piepklein swart kristalletjies. Hulle is meer poreus as juweel­diamante.  Die kenmer­kendste karbonado’s is afkomstig van alluviale afsettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek in Afrika en Brasilië in Suid-Amerika. Hulle word ook aangetref in die vulkaan Kozelski op die skiereiland Kamtsjatka, in die ooste van die Russiese Verre-Ooste. Daar is verskillende teorieë oor hoe karbonado’s kon ontstaan het, onder meer dat hulle buite-aardse indringers is wat in meteoorstene (“verskie­ende sterre”) op die aarde geval het. Voorstanders van die laasgenoemde teorie reken naamlik dat hulle verwant kan wees aan koolstofryke interstellêre stof wat in die omgewing van koolstof-sterre gevorm sou word. Lees ook ondertoe oor sterrekundiges se verbasende vonds van wat hulle reken iets soos ’n reuse-diamant in die ruimte is.

Foto van ongeslypte karbonado: Steve Haggerty, Florida
International University / Office of Science
of the U.S. Department of Engergy

Mense het al vroeg-vroeg probeer om diamante na te maak—en dit uiteindelik reggekry—al kom hul heel beste produkte nie naby aan die natuur se beste nie. Só was daar die Skotse skeikundige James Ballantyne wat ’n eeu of wat gelede die seldsame metaal litium met paraffien en beenolie gemeng het.

Hy het dié mengsel in verseëlde ysterbuise tot rooiwarm verhit, en toe daarop aanspraak gemaak dat hy diamante gemaak het. Sy diamantjies is bewaar en die egtheid daarvan kon, wonder bo wonder, later bewys word. Maar die maak van sintetiese diamante is vandag natuurlik veel meer gesofistikeerd as Ballantyne se konkoksie.

BO: ’n Moderne sintetiese diamant van sowat 2,5 mm hoog, geslyp van ’n kristal wat in nagenoeg een enkele dag kunsmatig gekweek is.

Krediet: Physica Status Solidi / via U.S. National Science Foundation
  
  

        Slyping van die hardste mineraal

HOE hard is ’n diamant werklik? Altesame 58 keer harder as die volgende hardste mineraal, korundum, die stof waarvan robyne en saffiere gevorm is. Tog kan jy, soos ons gesien het, ’n diamant met groot hitte verwoes. En moet ook nie dink dat jy sy egtheid kan toets deur hom met ’n hamer by te kom nie. Hard of nie, ’n diamant is bros en kan maklik versplinter.

Maar dit was in der waarheid diamante se hardheid wat honderde, miskien duisende jare lank daarvoor gesorg het dat hulle nie so hoog geag is as robyne en smaragde nie. Niemand het naamlik geweet hoe om diamante te slyp nie. Dit was eers omstreeks die vyftiende eeu nC dat iemand agtergekom het ’n mens het doodeenvoudig ’n ander diamant nodig om dit te doen.

Vandag word draaiskywe met diamantstof ook hiervoor gebruik. Met só ’n slypery verloor ’n diamant weliswaar heelwat van sy massa, maar die groot kuns is om die beste moontlike snit vir elke ruwe edelsteen te vind.
  

          Karaat en diamantkoors

DIAMANTE se massa word in karaat aangedui. Dit is egter belangrik om dit nie te verwar met die karaat van goud nie, waar dit ’n aanduiding van die goud se suiwerheid en nie ’n massa-eenheid is nie. Suiwer goud is 24 karaat; as goud 9 karaat is, bevat dit 9 dele goud gemeng met 15 dele van ’n ander metaal.

By diamante staan karaat gelyk aan 200 milligram. Dié massa-eenheid is vandag gemetriseer, maar die woord het glo ’n interessante oorsprong. Daar word vertel dat juweelhandelaars in die ou tyd hul skale met die bone van die karobboom gebalanseer het. Die meeste van die boom se sade het feitlik dieselfde massa, met die gevolg dat meting baie maklik was. Uit ''karob'' sou die woord ''karaat'' toe ontstaan het.

Nie dat daar in die ou dae ’n oorvloed diamante kon gewees het nie, want baie eeue lank was die enigste bekende bron die stroombeddings van die antieke Indië. Om die waarheid te sê, diamantkoors het eintlik eers rêrig ontstaan met die ontdekking van diamante in Suid-Afrika in die laat jare sewentig van die negentiende eeu.

Die verhaal is bekend: hoe ’n seun by die Oranjerivier ’n mooi klippie opgetel het en hoe sy ma dit agterna sommerso aan ’n buurman gegee het sonder dat sy reg besef het wat dit was. Die klippie was ’n diamant, wat later paslik Eureka (“ek het dit gevind!”) genoem is—die voorloper van hoeveel ander fantastiese vondste en die aanstigter van ’n geweldige stormloop wat die Suid-Afrikaanse geskiedenis verander het.

Vandag bly Suid-Afrika onder die wêreld se voorstes met die lewering van diamante! En aan die betowering van die blink klippies is daar geen einde nie. Die brute krag van die natuur en die menslike hand span saam om produkte te lewer wat veral as liefdespande bekend is. Diamante is stellig nie vir ewig nie (jy kan hulle uitbrand, onthou?), maar hulle bly in ’n sekere sin vandag nog ’n vrou se beste vriend.  

Vonkel, vonkel, kleine ster... nes
’n diamant doer ver...

BO: ’n Voorstelling van ’n reuse-diamant in die ruim­te... maar dis darem nie soos die massiewe diamant-ster werklik kan lyk wat volgens navorsers sowat vyf­tig ligjare van die aarde af bestaan nie. Dié uitge­doofde dwerg-ster van slegs sowat 4000 km in deur­snee sou stellig bolrond moet wees, met ’n ongeloof­like knewel van ’n diamant in sy “maag”!

 Fotokrediet: Samestelling van foto’s in openbare besit (“compilation of images in the public domain”)

STERREKUNDIGES het ’n tyd gelede bekend gemaak dat ’n wit dwerg-ster wat hulle bestudeer het, eintlik ’n reuse-diamant is. Ons voorstelling hierbo van dié superblink sensasie is wel laf en totaal oordrewe, maar geleerdes dink glad nie die basiese konsep is so verspot nie—dat daar  in die diepruimte ’n homp gekristalliseerde koolstof bestaan van een-gevolg-deur-34-nulle karaat!

Die Cullinan-diamant, die grootste diamant wat ooit op ons eie planeet gevind is (in 1905 in die Premiermyn oos van Pretoria), het ’n massa van slegs ongeveer 3107 karaat gehad voordat dit in baie verskillende geslypte stene verdeel is!

Die ontdekte kosmiese diamant, die uitgebrande kadawer van ’n ster genaamd BPM 37093, is sowat vyftig ligjare van die aarde af in die konstellasie van Centaurus, ’n helder sterrebeeld in die naghemel van die Suidelike Halfrond. Die uitgedoofde ster is net sowat 4000 km in deursnee en bedek met ’n dun laag waterstof en helium.

Sterrekundiges het lank reeds vermoed dat die binnekante van wit dwergsterre kristalliseer, maar slegs ’n ruk gelede vasgestel dat dit wel so is. Die ster is kragtig aan die bewe soos ’n ghong, en navorsers het die pulsasies bestudeer om tot die slotsom te kom dat die koolstof aan die binnekant solied is.

Geen wonder dat dit gou bestempel is as die moeder van alle diamante, wat Bill Gates en nog van die rykstes op Aarde nooit eens  durf droom om te bekostig nie.
 

Nog diamant-dinge

•  Dis ’n moderne wanopvatting dat die wêreld se diamante hoofsaaklik van Suid-Afrika kom—diamante word wêreldwyd gedelf. Trouens, dit word vandag in sowat 25 lande ontgin, op elke vasteland buiten Europa en Antarktika. Slegs ’n paar diamantneerslae was egter bekend voor die twintigste eeu, toe groter wetenskaplike begrip en verbeterde tegnologie die ontginning van diamante regoor die aardbol moontlik gemaak het. In 1725 is belangrike bronne in Brasilië ontdek en in die 1870’s het belangrike vondste in Suid-Afrika tot ’n dramatiese toename in die verskaffing van diamante gelei. Ander groot produsente sluit nou etlike Afrika-lande in, asook die Siberiese Rusland en Australië. 

•  Die tradisie van die verloofring het in 1477 begin toe aartshertog Maximilliaan van Oostenryk ’n diamantring vir Maria van Boergondië gegee het.