|
’n Laslappie van Mieliestronk | |||
DAVY, SIR HUMPHRY:Genie van die veiligheidslamp
Tienduisende lewens is oor die afgelope sowat 190 jaar gered deur ’n enkele eenvoudige uitvindsel—die veiligheidslamp wat mynwerkers teen brandbare gasse beveilig. Verstommend genoeg het die uitvinder—die Engelse skeikundige sir Humphry Davy—geweier om ’n patent daarop uit te neem of ’n wins daaruit te maak...
IN
1942 het ’n geweldige ontploffing ’n klein steenkoolmyndorpie in China
geruk en die lewens van 1500 mynwerkers geëis. Dit was die ergste
steenkoolstof-ontploffing wat die wêreld nog belewe het. Voorsorgmaatreëls
maak die ontginning van steenkool vandag baie veiliger as in die verlede
en enorme ontploffings soos dié van die 1942-ramp is betreklik skaars.
Een van die baanbrekers wat steenkoolontginning minder gevaarlik gemaak
het, was sir Humphry Davy, die Engelse skeikundige wat die veiligheidslamp
vir mynwerkers uitgevind het. Gasse
wat in ondergrondse myne ophoop, skep ’n groot gevaar. Die sogenaamde
myngas, wat hoofsaaklik uit ’n mengsel van metaangas en lug bestaan, is
veral berug. Metaangas word in die natuur gevorm wanneer plante verrot en
steenkool vorm. In klein hoeveelhede is dit onskadelik, maar vyf tot
vyftien persent daarvan in die lug is hoogs plofbaar. As
steenkoolstof in die lug ontvlam, kan dit eweneens verskriklike
ontploffings tot gevolg hê. Tot met Davy se uitvindsel het
steenkoolgrawers lampe met oop vlamme gebruik om die plek te verlig waar
hulle gewerk het. Maar dit was gevaarlik, omdat die vlamme partykeer die
myngas aan die brand gesteek het—met noodlottige ontploffings daarna. In
1815-16 het Davy ’n paraffienlamp vervolmaak waarin die vlam in ’n
draadgaas-silinder gehul was. Die gaas het lug in die lamp ingelaat, maar
gekeer dat die hitte van die vlam ontsnap en die myngas laat ontvlam. Met
hierdie eenvoudige uitvindsel kon die werkers in steenkoolmyne nou sonder
vrees vir ontploffings met hul werk voortgaan. Mynwerkers
gebruik deesdae elektriese lampe, maar Davy se lamp word steeds gebruik om
vir die aanwesigheid van metaangas te toets. As die gas wel aanwesig is,
raak die vlam binne-in die gaas groter—en die mynwerkers weet dat hulle
vinnig uit daardie gebied moet padgee. Wat
leer Davy se lamp ons omtrent die geleiding van warmte?
NIE
alle stowwe kan warmte ewe goed gelei nie. So gelei silwer en koper
byvoorbeeld warmte duisend of meer keer beter as hout. ’n Houthandvatsel
van ’n metaalpan gelei dan ook die warmte soveel swakker as die metaal
dat ’n mens maklik aan die handvatsel kan raak wanneer die pan op die
stoof is. In
Davy se veiligheidslamp is die vlam heeltemal omring deur fyn koper- of
geelkoper-draadgaas. Die kopergaas—’n goeie geleier van warmte—versprei
die warmte so vinnig dat die verbrandingsgasse van die vlam wat deur die
gaas dring, in so ’n mate afgekoel word dat hulle nie meer buite die
gaas kan brand nie. Gasse
is swak geleiers van warmte. Een voorbeeld wat die swak geleidingsvermoë
van gasse toon, is dié van die waterdruppel wat ’n hele tydjie op ’n
warm stoomplaat ronddans voordat dit uiteindelik heeltemal verdamp. Waarom
verdamp die druppeltjie dan nie dadelik nie? Die oomblik wanneer die
druppel met die verhitte stoomplaat in aanraking kom, word ’n isolerende
stoommantel daarom gevorm. Dit vertraag die verdere verdamping van die
vloeistof binne die stoommantel. Meer
omtrent sir Humphry Davy
DAVY
word vandag waarskynlik die beste onthou vanweë sy veiligheidslamp. Maar
dié groot wetenskaplike het hom ook met ander ontdekkings onderskei. Hy
is onder meer beroemd vir sy proefnemings met distikstofmonokside (laggas)
as ’n narkosemiddel, sy isolering van die elemente kalium en natrium,
die ontdekking van boor en die feit dat diamante ’n vorm van koolstof
is. Hy
is in 1802 as professor in skeikunde aan die Royal Institution in Londen
aangestel. In 1812 is hy tot ridder geslaan en ses jaar later ’n baronet
gemaak. Hy het in 1820 voorsitter van die Royal Society geword. | |||
