|
|
||
Vampiere
|
||
|
IE
blindevlieg blind? Nooit gesien nie. As jy baie naby kan kyk, sal jy sy
yslike oë kan sien wat ’n groot deel van sy kop uitmaak. Blindevlieë
kan trouens baie goed sien om daardie byte te byt wat ’n mens in
byvoorbeeld vleiagtige gebiede so lelik les kan laat opsê.
Want
as die blindevlieg jou byt, loop die bloed letterlik. Die bloed word
deur die insek se lang, plat en hol bolip opgesuig. In
die boek Ons Eie Insekte deur E. Holm en W.M. de Villiers
(Tafelberg-Uitgewers) word van hierdie "vampier" onder die
insekte vertel dat dertig wyfies van een sekere soort na berekening op
een dag 100 cc bloed uit ’n perd kan suig. Blindevlieë
het twee groot vlerke waarmee hulle baie vinnig kan vlieg, na bewering
selfs vinniger as wat die vinnigste perd kan hardloop. By die groot
soorte wat tot 30 mm lank kan wees, is bereken dat byna twee liter lug
per sekonde deur die vlerke beweeg terwyl hulle vlieg! |
||
Want
die sindelikste mense—en partykeer dié wie se hoenderhokke naby die
huis is—het al soggens wakker geword en ’n paar sulke kalante in die
bed gekry nadat hulle hulle in die nag doodgelê het!
Die
weeluis (die volwasse insek kan wel ’n jaar lank sonder kos bly) se
byt laat ’n klein rooierige merk op ’n mens se vel agter. Nie lank
gelede nie is nog geglo dat weeluise nie siektes versprei nie, maar
intussen is vasgestel dat hulle wel ’n soort geelsug kan oordra. Van die wêreld se sowat 36 soorte weeluise (waarvan sommige mensebloed verkies en ander op vlermuise, voëls en selfs varke teer), is tien in Suid-Afrika bekend. |
||
Foto hierby: U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) / PD As
lid van die luisfamilie, waarvan daar sowat 3100 bekende soorte ter wêreld
is, groei hy uit ’n eier (neet) wat deur die wyfie aan die hare van ’n
slagoffer vasgeheg is. Die uitdrukking "klou soos ’n neet"
vertel al klaar hoe moeilik dit is om luise van ’n besmette persoon af
te kry. Die
luisfamilie word onderverdeel in bytluise (wat die vere, hare, velskubbe
en gestolde bloed van hul gashere vreet) en die bloedsuiers, waarvan die
kopluis een is. Luise
is baie kieskeurig omtrent hul gashere, ken hulle veral aan hul reuk en
lig gaamstemperatuur uit, en versprei waar gashere liggaamlike kontak
het. ’n Groot interessantheid omtrent luise is dat daar meer
wyfieluise as mannetjies is, en as mannertjies skaars word, kan die
wyfies eiers lê wat uitbroei sonder dat hulle gepaar het.
|
||
ARTY
mense noem horn ’n weeluis en ander ’n wandsluis, maar die Engelse
“bed bug” is miskien die beskrywendste benaming vir hierdie
bloedsuier wat bedags in donker skeurtjies en sulke plekkies wegkruip en
net snags uitkom—pure Dracula.
Die
weeluis (orde Hemiptera) is nie ’n ware luis (orde
Phthiraptera) nie, want hy leef nie soos laasgenoemde pal op sy
gashere nie, maar kuier net snags ’n rukkie by die een of ander
warmbloedige skepsel vir sy sopie. Eintlik is hy bloot ’n plat,
vlerklose stinkbesie, en soos ander stinkbesies het hy stinkkliere aan
die onderkant van die bors wat ’n olierige, onwelriekende stof afskei.
AARDIE
kopluise wat so nou en dan nog kop uitsteek in party skole—tot groot
ontsteltenis van al die grootmense—was vroeër baie meer algemeen as
vandag.
.
Hulle is 0,8 mm by 0,3 mm, ovaalvormig en gewoonlik geel tot wit. Dit
neem nete sowat ’n week om uit te broei (dit wissel tussen ses tot
nege dae). Lewensvatbare eiers is gewoonlik binne 6 mm van die
kopvel.
.
Die dop van die neet verkleur nou tot ’n meer sigbare dowwe geel en
bly aan die haarskag geheg. Die nimf lyk soos ’n volwasse kopluis,
maar is omtrent so groot soos ’n speld se kop. Nimfe is volgroeid
ná drie vervellings (
,
)
en raak volwasse ongeveer sewe dae nadat hulle uit die eiers gekom
het.
.
By mense met donker hare sal die volwasse luis donkerder lyk. Die
wyfies is gewoonlik groter as die mannetjies en kan tot agt nete per
dag lê. Volwasse luise kan tot dertig dae op ’n mens se kop leef.
Volwasse luise moet verskeie kere per dag bloed inkry om aan die lewe
te bly. Sonder die gereelde bloedmaaltye sal die luis binne een of
twee dae vrek nadat dit van sy gasheer geskei is.
REGS:
Besmetting met kopluise is ’n baie algemene probleem en kom wêreldwyd
voor—van lankal af. Hier is ’n foto uit die jare sewentig van ’n
gesondheidswerkster wat êrens in Midde-Afrika besig is om iemand se kop
vir luise te ondersoek. Veral deesdae is die slagoffers meestal
voorskoolse kinders en leerders in die laer skool, kinders van drie tot
tien jaar oud. Meisies word meer dikwels besmet as seuns, dalk omdat die
meisies onder mekaar meer dikwels kop-kontak maak.