Die epogmakende deurbraak van
Frederick Banting en kie.

Stryd teen
diabetes
en die ontdekking van insulien

Byna negentig jaar gelede is ’n sterwende menslike diabeet (lyer aan suikersiekte) vir die heel eerste keer met ’n ekstrak van insulien ingespuit. Die pasiënt —’n seun van veertien—het dramaties herstel. Die baanbreker van hierdie revolusionêre soort behandeling was ’n jong, beskeie Kana­dese geneesheer, Frederick Banting. Hier is die verhaal van dié beson­dere ontdekking wat steeds die verskil tussen lewe en dood vir mil­joene diabete oor die wêreld heen beteken... 

REGS: Insulien-kristalle, groter as die gewone, wat in die jare negentig aan boord van ’n pendeltuig in die ruimte gekweek is. Navorsers het dit as ’n belangrike stap beskou in die voortgaande proses om die werking van hierdie wondermiddel beter te probeer begryp.

Foto: NASA

P 11 Januarie 1922 word ’n veertienjarige pasiënt, Leonard Thompson, in die algemene hospitaal van Toronto, Kanada, ingestoot. Hy ly reeds twee lang jare aan diabetes. Dokters het vir hom die enigste ''behandeling'' voorgeskryf wat tot nou toe bekend is—’n streng dieet met min koolhidrate.

Maar die tiener het al so uitgeteer dat hy net 30 kg weeg en skaars die krag het om sy kop op te lig. Hy is op sterwe. Die dokters gee die seun ’n inspuiting en wag gretig om te kyk wat gaan gebeur. Die inspuiting help niks nie, trouens, dit laat ’n sweer ontwikkel.

’n Ietwat ander ekstrak word voorberei en op 23 Januarie word die seun daarmee ingespuit. Hierdie keer lyk dit of daar ’n opflikkering is. Nog ’n aantal inspuitings volg deur die loop van die dag en spoedig sit Leonard regop in die bed. Hy eet ook normaal. In die volgende paar dae kry hy sy krag terug en sit gewig aan. Uiteindelik kan hy huis toe gaan.

Hierdie behandeling, meer as tagtig jaar gelede, is as ’n triomf vir die mediese wetenskap aangekondig. Binne ’n paar maande het nog diabete dieselfde inspuitings ontvang en het hul eweneens so gesond geword dat hulle met hul lewe kon voortgaan.

Die behandeling—inspuitings met insulien—was die geesteskind van ’n skaam Kanadese dokter genaamd Frederick Banting. Hier is sy besondere verhaal.

Vroeë lewe

BANTING word op 14 November 1891 op ’n plaas naby Alliston, Ontario, gebore. Toe hy vyftien is, kry ’n meisietjie in sy klas diabetes en sterf. Banting is ontsteld omdat die dokters so magteloos is om haar te help.

Nadat hy die skool verlaat het, begin hy op sy pa se aandrang vir predikant studeer, maar omdat hy so ’n slegte spreker is, wend hy hom liewer tot die geneeskunde. In die Eerste Wêreldoorlog is hy ’n dokter in die Kanadese leër. Hy beseer sy hand so erg dat sy kollegas dit wil afsit. Banting weier. Hy hou self toesig oor sy behandeling totdat sy hand heeltemal genees, terwyl hy die hele tyd ook nog die gewonde soldate versorg. Hy kry later ’n militêre toekenning vir dapperheid.  

Ná die oorlog word Banting ’n mediese praktisyn op ’n dorp met die naam London, in Ontario. Hy het egter so min pasiënte dat hy nie genoeg verdien om daarvan te lewe nie. Sy verloofde reken daar is nie veel van ’n toekoms vir haar saam met hom nie en verlaat hom.

Banting aanvaar dan ’n pos as dosent in fisiologie aan die Universiteit van Wes-Ontario.

REGS: Die pankreas, ’n klein, gelerige klier naby die maag. Lees hieronder oor Banting se opspraakwekkende ontdekking in verband met hierdie klier.

Illustrasies : U.S. Department of Health and Human Services & U.S. NIH

IN 1920, terwyl hy ’n les oor die pankreas vir sy studente voorberei, val Banting se oog op ’n artikel oor die skakel tussen diabetes en ’n hormoon wat blykbaar deur die pankreas afgeskei word en wat die liggaam nodig het om suiker te verwerk. Dokters het eers gedink die pankreas skei slegs spysverteringsappe af.

In 1869 het ’n mediese student, Paul Langerhans, die bestaan ontdek van groepe selle (die sogenaamde eilandjies van Langerhans) wat regdeur die pankreas versprei is. Hy het nie geweet waarvoor hulle daar is nie.

Wetenskaplikes het begin wonder of die selle dalk die stof afskei wat die verwerking van glukose reguleer. Hulle het dit begin isoleer, maar sodra die pankreas gesny is om dit te ontleed, het sy spysverteringsappe die onbekende stof vernietig. Die navorsers het naderhand ophou probeer.

In 1889 het twee Duitse wetenskaplikes, Oskar Minkowski en Joseph von Mering, ontdek dat proefhonde diabetes kry nadat die pankreas verwyder is. Kon dit wees weens ’n gebrek aan die geheime stof wat die suiker reguleer? Daar was hernieude belangstelling in die eilandjies van Langerhans, maar steeds kon niemand hul afskeiding isoleer nie.

Banting het gewonder of dit moontlik is om die X-goed, soos hy dit genoem het, te onttrek deur die buise naby die eilandjies van Langerhans in ’n lewende dier af te bind voordat die pankreas verwyder word. Aangesien daar geen geriewe by die Universiteit van Wes-Ontario was nie, doen hy toe aansoek om sy proefnemings by die Universiteit van Toronto te doen.

Sy studieleier, prof. John Macleod, het min vertroue in Banting se projek, maar stem tog teensinnig in om hom agt weke lank in sy laboratorium te akkommodeer. Banting kry ’n jong gegradueerde, Charles Best, om hom te help.

In hul eerste proefneming bind Banting en Best die pankreasbuise van ’n aantal honde af en wag sewe weke lank. Toe hulle weer die honde oopsny, vind hulle dat die garing wat hulle gebruik het, gebreek het en dat die buise normaalweg werk. Die mans is verpletter, want die tyd loop uit.

Omdat Macleod met vakansie weg is, besluit hulle om die proefneming met ’n tweede groep honde te herhaal en dié slag sterker garing te gebruik. Ná slegs een maand sny hulle weer die honde oop. Hulle verwyder die kliere en slaag daarin om ’n bietjie van die X-goed af te trek. Hulle spuit die ekstrak in ’n hond met diabetes (een waarvan die pankreas uitgehaal is)—en hou asem op.

Tot hul groot vreugde kom die hond by uit sy beswyming en hy herstel vinnig. Hierna werk die mans ylings voort en gebruik uiteindelik die pankreasse van geslagte kalwers om groter hoeveelhede insulien te verkry—soos die X-goed later genoem is.

’n Derde navorser, James Collip, sluit hom in Desember 1921 by die span aan. Teen Januarie 1922 is hulle gereed om hul eerste menslike diabeet in te spuit. Die wonder gebeur—insulien werk ook in mense. Hul prestasie word kort daarna bekend gemaak. (Interessant genoeg is dit Collip wat die tweede—en geslaagde—ekstrak voorberei het wat Leonard Thompson se lewe gered het.)

IN 1923 word Banting en Macleod gesamentlik met die Nobel-prys vereer vir ''hul ontdekking van insulien''. Banting is kwaad omdat Macleod, en nie Best nie, gekies is om die toekenning saam met hom te kry en hy erken Best se bydrae deur die prysgeld met hom te deel. Macleod gee op sy beurt die helfte van sy deel vir Collip.

In dieselfde jaar stig die Universiteit van Toronto die Banting en Best-departement vir mediese navorsing, met Banting as die hoof. Hy word later vir sy werk tot ridder geslaan. In die Tweede Wêreldoorlog sluit Banting hom as ’n majoor by die Kanadese leër aan. Op 21 Februarie 1941, onderweg na ’n geneeskundige sending in Engeland, sterf hy toe die tweemotorige bomwerper waarin hy reis tydens ’n sneeustorm in Newfoundland neerstort.

Die mediese wetenskap verloor ’n ware groot navorser. Maar hy sal nooit vergeet word nie, want sy ontdekking het die verskil tussen die lewe en die dood beteken vir miljoene diabete oor die wêreld heen.

Wat is diabetes?

DIABETES MELLITUS is ’n siekte wat verhinder dat die liggaam glukose behoorlik verbruik en opberg. (Glukose, ’n eenvoudige suiker, is die finale afbreekproduk van die meeste koolhidrate ná vertering.)

Daar is twee vorms van diabetes mellitus. In die tipe1-diabetes (ook genoem insulien-afhanklike diabetes) het pasiënte ’n gebrek aan die hormoon insulien, wat verantwoordelik is vir die beheer van die hoeveelheid glukose in die bloed. Insulien word deur spesiale selle in die eilandjies van Langerhans vervaardig—groepe selle wat verspreid regoor die pankreas voorkom. Die pankreas is ’n klein, gelerige klier naby die maag. ’n Gemis aan insulien veroorsaak dat glukose in die bloed ophoop. Vet word as ’n alternatiewe energiebron afgebreek, wat tot bewusteloosheid en uiteindelik die dood kan lei.

In tipe2-diabetes (ook genoem nie-insulien-afhanklike diabetes) vervaardig die liggaam inderdaad insulien, maar nie genoeg nie en/of die vervaardigde insulien is nie in staat om behoorlik te werk nie. Tipe 2-diabetes ontwikkel dikwels by middeljariges of bejaardes. Simptome van diabetes is onder meer ’n onlesbare dors, swakheid, gewigsverlies en oormatige urinering. As dit nie behandel word nie, ontwikkel ander komplikasies.

(Diabetes is ook die naam van ’n tweede siekte wat meer presies as diabetes insipidus bekend staan. Die niere van die lyer kan nie water behou wat vanuit die bloed soontoe kom nie.)

Kan diabetes genees word?

DIABETES kan steeds nie genees word nie. Maar die huidige behandeling is so doeltreffend dat lyers lang, aktiewe lewens kan geniet. Tipe1-diabete ontvang daaglikse dosisse insulien—in die vorm van onderhuidse hipodermale inspuitings of draagbare pompe.

Navorsing is al gedoen oor pompe wat onder die vel ingeplant word. Dié sou geprogrammeer word om insulien op vasgestelde tye vry te laat. Lyers moet ’n gebalanseerde dieet volg.

Tipe2-diabetes word soms ’n matiger vorm van die siekte genoem, maar dit moet nie as sodanig behandel word nie, want die komplikasies kan net so ernstig as dié van tipe1-diabetes wees. Dit kan in die eerste plaas deur die dieet beheer word, maar as dit nie doeltreffend is nie, kan die pasiënt tablette of insulien-inspuitings nodig hê. Die navorsing duur voort om die behandeling te verbeter en ’n geneesmiddel te vind.

Voorts is dit nou moontlik om insulien kunsmatig te berei pleks van staat te maak op die pankreasse van geslagte diere om dit te verkry.

 
Diabetes: belangrike nuwe navorsingsresultaat

•  Britse navorsers het in Maart 2009 aangekondig dat ’n virus wat algemeen voorkom dalk die sneller kan wees wat baie gevalle van diabetes laat ontwikkel, veral onder kinders.

Volgens die vaktydskrif Diabetologia is tekens van enterovirusse in ’n navorsingstudie in pankreasweefsel gevind van sestig persent kinders wat aan tipe1-diabetes ly. By kinders wat nie lyers is nie, was daar egter skaars enige tekens van enterovirus-infektering.

Daar is ook gevind dat veertig persent van volwassenes met tipe2-diabetes tekens van die infeksie toon in die selle wat insulien produseer.

Ofskoon erflikheid ’n wesentlike rol by die ontwikkeling van diabetes speel, is hier ’n interessante nuwe perspektief. Volgens die studie kan die virus dalk net die vabond wees wat die diabetes aan die gang sit by mense wat ’n geneigdheid daartoe het.

Die familie van enterovirusse is ou bekende kalante wat sulke simptome soos braking en diarree veroorsaak. Daar is egter omtrent honderd verskillende enterovirus-stamme, en die uitdaging is nou om uit te vind watter van dié dalk by diabetes betrokke kan wees.

Die navorsing is gedoen deur dr. Alan Foulis, ’n pataloog van Glasgow, en kollegas van die Peninsula- mediese skool en die Universiteit van Brighton.

Hul bevinding verhoog die moontlikheid dat ’n entstof nog ontwikkel kan word.
 

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad