Die unieke diere van AustraliŽ

Muise, monsters en ďhusseĒ

Dis verstommende, unieke diere wat ďDoer OnderĒ op die eiland-kontinent AustraliŽ hul eie stryd voer om te oor­lewe... in die ongenaakbare woestyn of teen vyandelike in­dringers in hul ander, brose hougebiede...

ín Bilby

BO: Een van die husse met lang ore? Nee, hierdie rare wesentjie is ín bilby (Macrotis lagotis), die grootste van die Australiese buideldasse. Die yslike ore dien as geluidversterkers om gou te kan hoor indien roofvyan­de aankom. Hulle werk waarskynlik ook as verkoelers in die versengende woestynhitte, deurdat oortolllige liggaamswarmte na die ore herlei kan wordówaar dit dan van die groot oppervlakke af weggestraal kan word.

Tersaaklike detail van hierdie foto deur Stephen Mitchell, wat dit by flickr op die wÍreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0-lisensie

 
Van links is ín grys kangaroe, ín rooi kangaroe, ín wallaroe en ín wallaby

BO: Voorbeelde van die vier hoofsoorte kangaroe-agtige diere van AustraliŽ. Van links is ín grys kangaroe, ín rooi kangaroe, ín wallaroe en ín wallaby.

Klein weergawes van veel groter fotoís op die wÍreldwye web:  ē  Grys kangaroe deur SeanMack, by Wikimedia Commons gelisensieer ingevolge die Creative Commons Attribution 2.5-lisensie  ē  Rooi kangaroe deur Fir0002/Flagstaffotos, by Wikimedia Commons gelisensieer ingevolge die GNU Free Documentation License, slegs Weergawe 1.2 soos gepubliseer deur die Free Software Foundation  ē Wallaroe deur Peter Firminger, by flickr gelisensieer ingevolge die Creative Commons Attribution 2.0-lisensie  ē  Wallaby deur benjamint444, by Wikimedia Commons gelisensieer ingevolge die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word.
  


A

LLES wat blink is nie goud nie, lui die spreekwoord, en, nou ja, in AustraliŽ is alles wat spring ook nie kangaroes nie! In hierdie uitsonderlike wÍrelddeel is daar in der waarheid vier hoofsoorte kangaroe-agtige diere, te wete die rooi kangaroe, grys kangaroe, wallaby en wallaroe.

Die wallaroe, wat ook die euro genoem word, is wat sy grootte betref so halfpad tussen ín kangaroe en ín wallaby en is ín soort uit eie reg.

Maar waar kom die naam kangaroe vir die wÍreld se bekendste hoppers nou eintlik vandaan? Volgens oorlewering het dit uit ín misverstand ontstaan. Toe die eerste Europese ontdekkingsreisigers diť eienaardige diere gesien het, sů lui die verhaal, sou hulle aan die Australiese inboorlinge gevra watter soort rare springers dit dan nou is. En die inboorlinge sou geantwoord het: ďKangaroeĒ, wat eintlik beteken: ďEk verstaan jou nie.Ē Die ontdekkingsreisigers sou gedink het dis hoe die diere genoem wordóen die naam het bly steek!

Nog wÍreldbekende rariteite van AustraliŽ is die eendbekdier of voŽlbekdier en die mier-egel of ekidna, wat soogdiere is wat eiers lÍ. En dan is daar boonop die teddiebeer-agtige koala, ín buideldier wat van bloekomblare leef. (Kyk die foto van ín koala in die Mieliestronk-artikel oor AustraliŽ.)

ín Eendbekdier

ín Mierystervark

ín Eendbekdier (BO) en ín mier-egel of ekidnaórare Australiese soogdiere wat eiers lÍ. Die eendbekdier het ín snawel wat soos diť van ín eend lyk, terwyl die ekidna ín mens aan ín ystervark of ín krimpvarkie laat dink.

Foto van Ekidna: Kopiereg © Ester Inbar
Die kopiereghouer vergun vrye gebruik vir enige doel op voorwaarde dat die bron behoorlik erken word


Maar die bekende Australiese diere wat hierbo genoem is, laat ín mens baiemaal vergeet dat daar nog talle ander eienaardighede in die dierewÍreld op die eiland-kontinent is. Sů is daar ín propperse doring van ín Australiese miervreter, wat hulle die doringduiwel of molog noem (Eng.: thorny devil; moloch). Maar ou Moloch horridus behoort darem nie rÍrig ín duiwel genoem te word nie. Die waarheid is dat hy ín stadig bewegende, onskadelike reptiel is wat slegs van miere leefóen baie van hulle.

Die Australiese doringduiwelREGS: Die Australiese doringduiwel lyk na ín monster in die klassieke sin van die woord.
Maar ondanks sy vreeslike voorkoms en skikwekkende naam, is hy niks anders as ín doodsedige ou miervreter nie.

Foto: Louis Barbier / Nightglow / GSFC / NASA
 

Daar word geraam dat hy van seshonderd tot 3000 miere in ín enkele maaltyd kan wegbÍre. Doringduiwels word wyd verspreid in AustraliŽ se binnelandse woestyn aangetref.

En dan is daar die emoe, Dromaius novaehollandiae, die nasionale voŽl van AustraliŽ. Hy is die wÍreld se naasgrootste lewende voŽl (net ons eie volstruis is groter). Die emoe is ín vinnige hardloper en ín kragtige swemmer, maar hy kan nie vlieg nie. Die wyfie lÍ van sewe tot twaalf eiers in ín holte in die grond.

Die mannetjie jaag dan die wyfie van die nes af weg en gaan sit alte besitlik alleen op die eiers. Daar bly hy totdat sy kroos nŠ sowat agt weke uitbroei. Die mannetjie sien nog sowat ses tot nege maande lank na die kuikens om totdat hulle vir hulself kan sorg. (Kyk die fotoís van die Australiese emoe in Mieliestronk se artikel oor ons eie volstruis.)

Nog ín interessante Australiese dier wat hier vermelding verdien, is die spinifex-springmuis, Notomys alexis (Eng.: spinifex hopping mouse). Diť springmuis word in die droŽ, sanderige Midde-AustraliŽ aangetref tussen die sogenaamde ďspinifexĒ, ín soort Australiese stekelgras. Hierdie diertjies is naglopers wat bedags in kolonies van tot tien in gate van tot ín meter diep skuil. Hoewel hulle as troeteldiere aangehou kan word, is hulle baie delikaat en moet hulle nie met die hande gehanteer word nie.

ín Spinifex-springmuis

BO: ín Spinifex-springmuis aan die vreet.

Tersaaklike deel (rande weggesny) van ín foto deur Derrick Coetzee,
wat dit by Wikimedia Commons op die wÍreldwye web tot openbare besit verklaar het (ďreleased into the public domainĒ)


Lede van AustraliŽ se groot familie van rot- of muisagtiges (Dasyuridae) kan egter ook venynig raak as ín mens met hulle lol. En hoewel hulle dikwels buidelmuise genoem word, is dit ín foutiewe benaming, want ware muise is hulle beslis nie. Die groep sluit ook groter diere in soos die sogenaamde quolls, wat so groot soos katte is, asook die Tasmaniese duiwel,
wat omtrent so groot soos ín bonkige foksterriŽr word. (Kyk die foto van ín Tasmaniese duiwel in die Mieliestronk-artikel oor TasmaniŽ.)

Die tier-quoll

BO: Die tier-quoll (Dasyurus maculatus) is een van AustraliŽ se grootste vleisvretende buideldiere, indien nie die grootste nie.

Foto: Sean McClean,
wat dit by Wikimedia Commons op die wÍreldwye web gelisensieer het ingevolge die
GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word
 

Baie van die buidelmuise verval in ín soort verstywingsfase wanneer hul kos skaars raak. Minstens een soort, wat in droŽ streke hou, drink nie water nie, maar kry al sy nodige water van die liggaampies van sy prooi, byvoorbeeld sprinkane.

Die kowari (Dasyuroides byrnei) is nog ín jagtende buidelmuis, en daar word vertel dat hy sy prooi soos ín kat bekruip. Wanneer die kowari ín groterige dier bespring, speel hy met hom klaar deur hom dadelik aan die nek te byt.

Die witvoet-dunnart (Antechinus leucopus = Sminthopsis leucopus)
is een van ín hele string dunnart-spesies wat sowel in reŽnwoude as in die woestyn voorkom. Dunnarts is eweneens buideldiere. Hulle kan ontsettend vinnig aanteelóeen wyfie kan tot tien kleintjies kry en dit drie, vier keer in ín enkele jaar!

Dunnart en kowari

LINKS BO: Die witvoet-dunnart (Antechinus leucopus = Sminthopsis leucopus).
REGS BO: Die kowari (Dasyuroides byrnei), onder meer ook bekend as die kwasstert-buidelrot.

Illustrasie links bo: histories (ďPD OldĒ)
Foto regs bo: tersaaklike deel (rande weggesny) van ín foto deur
KořŪnek Milan, wat dit wat dit by Wikimedia Commons op die wÍreldwye web gelisensieer het ingevolge die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word
 

Voorts is daar die bilby. Met sy yslike ore herinner diť Macrotis lagotis ín mens aan ín konyn, maar dit is juis onder meer aan ingevoerde konyne te wyte dat hy uit sy gate in die grond verdryf is en daar vandag so min van sy soort oor is. Omdat daar vermoedelik nog slegs ín klompie honderd in die vrye natuur bestaan, teenoor moontlik derduisende ín eeu of wat gelede, word gevrees dat die bilbies kan uitsterf.

Die bilby is die grootste van die Australiese buideldasse en word tot 55 cm lank met ín stert van tot byna 30 cm. Die yslike ore dien as geluidversterkers om roofvyande gou te hoor en waarskynlik ook as verkoelers in die versengende woestynhitte. (Kyk die foto van ín bilby in die begin van hierdie artikel.)

En in die amfibiese wÍreld? Daar sal jy ín padda vind wat sowaar ín manel dra! In die binnelandse Australiese woestyn reŽn dit so selde dat die inheemse diere hul liggaamsvog op allerhande vernuftige maniere moet behou. Een van hulle is die waterhoudende padda Cyclorana platycephalus, wat hom niks dieper as 30 cm onder die sonverdorde grondoppervlak ingrawe nie, maar minstens twee jaar lank daar in ín slaaptoestand kan oorlewe.

Daar verander sy vel in ín membraan wat van die onderliggende vel losraak, en kort voor lank is die padda heeltemal bedek deur ín los omhulsel, buiten by die baie klein buisies aan sy neusgate. Sodra deurdringende reŽn uitsak, word die ondergrondse paddas deur verhoogde grondvog gewek en beweeg hulle vinnig na die oppervlak vir ín kortstondige sessie van feesvier en aanteel.

In die waterpoeletjies wat net vir ín kort tydjie daar sal wees, haas die paddavissies hulle om volwassse te word op ín dieet van mikroskopiese organismes, terwyl die volwasse paddas veral aan insekte smul.

Die waterhoudende padda

BO: Die waterhoudende padda (Cyclorana platycephala). Hier is ín padda wat sowaar ín manel dra... om sy liggaamsvog te bewaar in die kurkdroŽ en skroeiend warm woestyn.

Foto deur Tnarg 12345 (Grant van Sydney, AustraliŽ),
wat dit by Wikimedia Commons op die wÍreldwye web gelisensieer het ingevolge die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word
 

Van insekte gepraat: goggatjies het oral baie vyande, maar die kruipende insekte van die AustraliŽ het min te vrees van een wonderbaarlike klein reptielónie omdat hy nie insekte vreet nie, maar omdat daar so jammerlik min van sy soort oorgebly het. Die rede? Slegs ín baie klein deeltjie van AustraliŽ se eens wye, wuiwende grasvelde bestaan nog, en diť is die pigmee-bloutongakkedis (Tiliqua adelaidensis) se hougebied.

Die pigmee-bloutongakkedisREGS: Die pigmee-bloutongakkedis (Tiliqua adelaidensis).


Hierdie bloutongetjie het eenmaal verspreid in sekere dele en tot in die stad Adelaide in die suide voorgekom, maar in die vroeŽ jare sestig is gereken dat hy uitgesterf het. Toe, in 1992, is een binne-in ín bruin slang gevind wat op ín pad naby die dorp Burra doodgemaak was. Sedertdien is heelparty van hulle darem  opgespoor.

Verstommend genoeg woon pigmee-bloutongakkedisse in die gate van valdeur- of wolfspinnekoppe. Hulle is bedags bedrywigóal is hulle meestal leeglÍers wat ewe lui-lui by hul gate in die son lÍ en bak om insekte voor te lÍ wat verbyloop.
 


Dingo, die hond wat oor die see na
AustraliŽ gekom het

ín DingoFoto: WPClipart Public Domain Images (gewysig)

DIE Australiese wildehond, die dingo (Canis lupus dingo), word dikwels as ín uitheemse indringer in AustraliŽ beskou, al kan hy volgens navorsers reeds sowat 6000 jaar op hierdie reuse-eiland wees. Hy is blykbaar ín mak hond wat weer wild geword het en nou reeds duisende jare lank in sy wilde toestand oorleef.

Die presiese oorsprong van die dingo is egter onseker. Dingoís het moontlik in AustraliŽ beland saam met die wrakstukke van vergane vaartuie wat van AsiŽ afkomstig was. Hulle toon immers baie ooreenkomste met mak honde van Suidoos-AsiŽ, asook sekere honde van IndiŽ.

Die Australiese inboorlinge het wel die dingo nuttig aangewend. Daar word vertel dat sekere van die inboorlinge die honde geleer het om reptiele en die groter soogdiere van AustraliŽ te jag.

Vandag is daar ín sekere mate van kommer oor die voortbestaan van die ďsuiwerĒ dingo omdat so baie van hulle reeds met mak honde verbaster het.

ē  Hoe gevaarlik is die dingo? In die jare tagtig van die twintigste eeu het die geval opspraak gewek van ín baba van nege weke, ene Azaria Chamberlain, wat op ín kampeeruitstappie by Ayers Rock (Uluru) in AustraliŽ verdwyn het. Haar ouers het aangevoer dat dingoís haar uit hul tent gesteel het. Later is haar ma egter van moord aangekla, skuldig bevind en tot lewenslange tronkstraf gevonnis. Maar nog later het die ontdekking van ín stukkie van Azaria se klere in ín gebied vol lÍplekke van dingoís daartoe gelei dat die ma uit die tronk vrygelaat is. Uiteindelik is sy vrygespreek van alle aanklagte teen haar. Betreklik onlangse gevaarlike dingo-aanvalle in ander dele van AustraliŽ versterk die moontlikheid dat Azaria wel deur dingoís doodgemaak is. In 2001 is die negejarige Clinton Cage naby Waddy Point op Fraser Island, by die suidkus van Queensland, deur twee dingoís aangeval en gedood.
 


Die blinde klein buks in die buidel

Kangaroe met kleintjie in die buidelIllustrasie: Karenís Whimsy / Public Domain
Image (detail en gewysig)

WAT is ín buidel en wat is ín buideldier? Die woord buidel beteken ín sak. Met buideldiere word soogdiere bedoel wat ín sakvormige huidplooi aan die buitekant van hul liggame het waarin hulle hul kleintjies ronddra nadat diť totaal hulpeloos in die wÍreld gekom het.

Die kleintjies drink ook ma se melk soos ander soogdiere, maar hulle doen dit terwyl hulle warmpies binne-in die sak sit. Ma se buidel bly ook vir hulle ín veilige tuiste totdat hulle uiteindelik groot genoeg is om hul eie potjie te krap.

AustraliŽ en sy nabygeleŽ eilande is die koninkryk van die buideldiere, kreature wat dikwels vir ons bra vreemd kan lyk, veral vanweŽ daardie saamdraery van die kleintjies teen die pens. Dit is natuurlik omdat ons baie meer gewoond is aan ďordinÍreĒ Afrika-diere soos ons wildsbokke, leeu, luiperd, olifant en baie ander. Afrika het geen inheemse buideldiere nie. Trouens, buite AustraliŽ en omstreke is daar slegs ín paar buideldiersoorte in AsiŽ, terwyl Amerika darem sy opossum het.

Eintlik word die kleintjies van die buideldiere ďte vroeg geboreĒ, om dit so te stel. Selfs by die grootste kangaroe,  die rooi kangaroe, verskyn die pasgeborene slegs 33 dae nŠ bevrugting en is hy feitlik nog ín fetus. Hy is blind, kaal en weerloos, en hy kan ín ruk lank glad nie weg van sy ma bestaan nie.

En praat van petieterig! Die swak en beteuterde pasgebore kleintjie van die opossum, ín buideldier nagenoeg so groot soos ín huiskat, is selfs kleiner as ín heuningby. Die kleintjie van die reuse-kangaroe van meer as een en ín halwe meter hoog, is op sy beurt miskien net ín bietjie langer as die voorste lit van ín man se duim. Die AustraliŽrs noem ín buideldier-kleintjie ín ďjoeyĒ.

Sodra ín kangaroe-kleintjie gebore is, word hy sagkens deur sy ma in die buidel ingestoot, want hy is heeltemal te swak om self daarin te klouter. In die buidel kry hy ín speen beet en sy bekkie smelt so te sÍ daaraan vas. Gestadig voed die melk die knapie terwyl hy aan die speen hang, en sů lewe hy byna agt maande lank knus en gekoester in die buidel.

Dan gaan die suigende bekkie oop, asook die ogies, en nou kan meneertjie dan en wan sy koppie by die sak uitsteek en loer wat in die buitewÍreld aan die gang is. Mettertyd verlaat hy die buidel vir rukkies om al sukkelende agter sy ma aan te spring en so bietjies-bietjies aan die groenigheidjies om hom te proe. Sodra enigiets hom ontstel, klim hy egter weer vinnig in die buidel in. En uiteindelik is hy groot genoeg om die buidel vir die laaste keer te verlaat en die wÍreld aan te durf.

Uit die buidel en tussen die bondel... daar hop ín splinternuwe springhaasagtige dingetjie die groot lewe op die Australiese landskap tegemoet!

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad