Valiha

Klanke vir Afrika

REGS: Die valiha (uitgespreek wah-lie), n siter-agtige musiekinstrument van Afrika se grootste eiland, Madagaskar. Op die agtergrond (indien jou rekenaar die fasiliteit het om dit weer te gee) speel musiek wat deur die valiha gemaak word. Die snare van hierdie soort instrument word op n groot stuk bamboes gespan.

Foto: Histories, bes moontlik openbare besit (presumed to be in the public domainPD Old).
Klank versorg deur  pushtobreak , geplaas by thefreesoundproject en gelisensieer ingevolge n Creative Commons-lisensie.

Boogspeler in die Afrika-veldTradisionele musiekinstrumente van ons vasteland

Klanke vir Afrika

Afrika-musiek, vertel n kenner, het die musiekwreld verryk met n kompleksiteit van ritmes wat musiek lewendig maak en ons in staat stel om die pols van die lewe te voel...  

Foto van boogspeler: U.S. Library of Congress; deur Mieliestronk.com gesuperponeer op n Afrika-toneel verskaf deur NASA en daarna digitaal verkleur

U

IT die Afrika-bos kom die dreunsang van n veewagter. Dit vermeng met die dowwe geroffel van die tromme in die kraal teen die berghang, met die skril gewhiet-whiet van n kwla-fluit wat n trekarbeider uit die stad saamgebring het.

In die ho akasiabome voltooi die getierelier van duisende voltjies die loflied van vreedsame naasbestaan. Met leef en laat lewe, sing en laat sing, s maak hulle die eiesoortige musiek van ons vasteland.

Die melodie en harmonie van Afrika is weliswaar so gevarieerd soos die bewoners van ons kontinent. Met ander woorde verskillende volkere van die vasteland sing verskillend, komponeer verskillend en gebruik elk hul eie soort musiekinstrumente.

Op n musiektoer van land tot land vind ons dus allerhande tromme, ghonge en ratels, maar dis tog ook opmerklik dat hulle almal die oorheersende ritme van Afrika-musiek komplementeer. Daarbenewens is daar verskeie melodieuse snaarinstrumente, waaronder musiekbo en verskillende soorte harp-agtige instrumente soos die kora, asook trilplaatjie-instrumente soos die mbira en blaasinstrumente soos trompette en fluite.

n Mens moet toegee dat al die Afrika-musiek vandag nie meer naastenby sonder buitelandse invloede is nie. Net soos Westerse musiek baie by Afrika kom leen het (dink maar hoe die swart mense in Amerika die ontstaan van jazz en ander musiekgenres genspireer het) so het Afrikane ook sedert die koloniale tye baie Westerse musiekinstrumente en -style in hul tradisionele musiekbeoefening genkorporeer. Uitheemse ghitare, trompette en saksofone word vandag gebruik terwyl dit vroer dae heeltemal onbekend was.

Maar inheems en uitheems soos Afrika se musiekinstrumente deesdae is, so is daar tog n aantal tradisioneles wat verdien om van naderby bekyk te word. Dit is instrumente wat wyd gebruik wordof vroer gebruik isen wat elk op sy eie manier iets van die unieke gees van ons wrelddeel weerspiel.

Ons kyk ondertoe eers na die musiekboog en dan na sekere ander tradisionele Afrika-musiekinstrumente. Dis nie naastenby al die soorte wat daar is nie, maar tog verteenwoordigend van die snaar-, trilplaat-, slag- en blaasinstrumente van ons vasteland. Die musiekboog is interessant omdat dit bes moontlik ontwikkel het uit die jagtersboog, waardeur die wrelde van die siel en liggaam (sielevoedsel uit musiek; kos deur te jag) ast ware bymekaar uitgebring word.

Die godsdienssin van baie Afrikane is immers gegrond op wat hulle as die noue verband tussen die aardse en die buite-aardse beskouhul vaste geloof in geeste en di se magte oor lewende mense. Party van hierdie geeste kan, volgens hulle, n mens se eie oorlede ouers of grootouers wees. n Ander sou die gees van n gestorwe koning of held kon wees. En deur musiek, sang en danse sou daar dan n verbinding tussen die natuurlike en bonatuurlike bewerkstellig kon word.

Maar natuurlik oorheers musiek in meer as die godsdiens van die mense van Afrika. Dit kan ook gebruik word in die feesviering n n oes, of bloot om die ritme te verskaf vir, s, n span werkers wat n sloot met pikke uit die grond kap. n Kaptein kan daarmee vereer word of verdrukte mense kan hul griewe daarmee verkondig. Of dit kan eenvoudig aangewend word om te vermaak.

Soos n kenner van etniese musiek dit stel: In Afrika is musiek nie so afgesonderd van die gemeenskap as in die Weste nie. n Ander s weer: Afrika-musiek het die musiekwreld verryk met n kompleksiteit van ritmes wat musiek lewendig maak en ons in staat stel om die pols van die lewe te voel."

Ja, werklik: vir die danse van Afrika vul musiekinstrumente ons vasteland se sonore menslike stemme aan... met n welluidendheid wat die kontinent van noord tot suid laat dreun van die musikale klanke!


Ou foto van n boogspeler in Nigeri

BO: Die musiekboog kom tien teen een van die jagtersboog, met die verskil dat die boogsnaar gebruik word om klanke voort te bring en nie om pyle af te skiet nie. Dit speel n belangrike rol, of het dit gespeel, in die tradisionele musiek van die San, Xhosas en Zoeloes, maar dit isof wasnie net tot hulle beperk nie. Hierdie baie ou foto (tussen 1909 en 1913 geneem) is van n boogspeler in Nigeri, vermoedelik iemand van die Ibo-volk.

Musiekbo verskil van gebruiker tot gebruiker. Geen verduideliking is deur ons bron van die boog op die foto verskaf nie, maar die volgende kan bes moontlik uit die foto afgelei word: Die gebruiker het n stok in sy linkerhand waarmee hy die spanning afwissel van die snaar wat hy met sy regterhand tokkelom sodoende verskillende toonhoogtes te bereik. Voorts word resonansie (die versterking van die geluid met n klankkas) deur die gebruiker se eie mondholte verskaf, soos met n trompie.

Resonansie sou egter veel eerder verkry kon word met die een of ander soort kalbas of iets dergeliks, soos in die sogenaamde berimbau (foto ONDER) van Brasili in Suid-Amerika.

Berimbau van Brasili

Die berimbau is feitlik seker verwant aan die musiekbo van Afrika en daar is min twyfel dat dit deur swart slawe na die Amerikas gebring is. In die ooreenstemmende ramkietjie met net een snaar, waaroor daar veral destyds in n ou Afrikaanse liedjie gesing is, was daar weer n plank met n paraffienblik wat as die klankkas gedien het.

Musiekboog-foto: U.S. Library of Congress

Berimbau-foto: Detail van n foto deur Horst Nogajski, wat die oorspronklike in die Duitse werrgawe van die Wikipedia-ensiklopedie op die wreldwye web uitgeplaas het en kopiring, verspreiding en modifikasie daarvan vergun ingevolge die GNU Free Documentation License, weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die Free Software Foundation.


Twee soorte mbiras, een met n klankkas, en hosho-rammelaarsMbira

REGS: Die mbira is n Afrika-instrument wat partymaal deur Westerlinge die duimklavier genoem word. Met n geskiedenis van minstens vierhonderd of vyfhonderd jaar is dit egter n goeie entjie ouer as die eerste Westerse klavier wat, sover bekend, in 1709 gebou is.

Dit bestaan uit n houtbord waarop enigiets van drie tot meer as vyftig metaalplaatjies van wisselende lengtes aangebring is, plaatjies wat getokkel word om deur hul vibrasie verskillende klanke voort te bring. n Halwe kalbas kan as klankkas dien om die klank te versterk. Die naam duimklavier dui daarop dat dit met die duime gespeel word, hoewel een of twee wysvingers ook dikwels gebruik word.

Die foto is van twee soorte mbiras, een met n klankkas, en van hosho-rammelaars, links onder (kyk afsonderlike foto van hoshos).

Die mbira word veral met die Shonas van Zimbabwe vereenselwig, hoewel ander swart volkere in Suidelike en Suidoos-Afrika dit eweneens maak en bespeel. Net soos die musiekboog kan dit n godsdienstige gebruik h, soos in die sogenaamde bira-seremonie waarin dit as n skakel tussen die wrelde van die lewendes en die geeste dien. Andersins kan dit ook saam met gemeenskapsang en
-danse gebruik word, as n instrument van vermaak en as n hulpmiddel tydens meditasie en gesondmaking.

Foto: "Kkhemet", wat dit in die Wikipedia-ensiklopedie op die wreldwye web tot openbare besit (in the public domain) verklaar het 


n Bobaas-koramaker in GambiKora

LINKS: Die kora van Gambi, Guinee, Mali en Senegal is n snaarinstrument wat gemaak word van die helfte van n groot kalbas wat met beesvel oorgetrek is, met n keepbrug soos by n ghitaar. By die tradisionele kora is daar 21 snare, waarvan elf met die linkerhand en tien met die regterhand bespeel word. Moderne koras kan bykomende bassnare h, en waar die snare voorheen van dun riempies van wildsvel gemaak is, word harpsnare en selfs vislyn deesdae gebruik.

Die kuns om die kora te bespeel, word van geslag tot geslag oorgedra en n tradisionele kora-speler is n hoog geerde lid van die gemeenskap. Di foto is van 'n bobaas-koramaker, Alieu Suso, in Gambi.

Foto deur havard (bron: http://havard.engen.org/gambia/), wat dit op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wreldwye web uitgeplaas het en medegebruik daarvan vergun ingevolge Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5 License mits die bron behoorlik erken word. Voorts word verspreiding toegelaat op voorwaarde dat dit slegs versprei word ingevolge 'n lisensie soortgelyk aan hierdie een. Amptelike lisensie


Hosho-rammelaarsHosho

REGS: Die hosho van Zimbabwe is n soort rammelaar of rateln maranka met sekere ander sade wat binne-in geplaas word. Dit word deur die Shonas geskud op n ratelende geluid te maak, veral saam met mbira-musiek. Die maranka is n kalbasagtige soort pampoen. n Kleiner weergawe van die hosha word van n soort wilde lemoen gemaak.

Foto: Alex Weeks, wat dit in die Wikipedia-ensiklopedie op die wreldwye web uitgeplaas het en kopiring, verspreiding en modifikasie daarvan vergun ingevolge die GNU Free Documentation License, weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die Free Software Foundation


Djembe

REGS: n  Djembe (uitgespreek djm-by) is n handtrom wat bo met vel oorgetrek is en met die kaal hande gespeel word. Dit het in Wes-Afrika ontstaan, en n speler moet maande of selfs jare oefen om die membraan s te trommel dat die gewenste kenmerkende klanke van die djembe tot hul reg kom. Dit word gebruik om dansers te begelei.  

Foto deur wiki/User:%E3%81%A3  , wat dit op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wreldwye web uitgeplaas het en kopiring, verspreiding en modifikasie daarvan vergun ingevolge die GNU Free Documentation License, weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die Free Software Foundation


Akonting (n voorganger van die banjo)

Akonting en banjo

Die banjo (REGS BO) is n snaarinstrument wat by die destydse Afrika-slawe in Amerika ontstaan het, gegrond op instrumente wat hulle in Afrika geken het. Een van die voorgangers van die banjo is die sogenaamde akonting (LINKS BO) , n instrument van die Jola-volk van Senegal, Gambi en Guinea-Bissau in Wes-Afrika. Die akonting toon duidelike ooreenkomste met die vyfsnarige banjo.

Illustrasie van akonting: Ulf Jagfors, wat dit op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wreldwye web uitgeplaas het ingevolge die Creative Commons Attribution 2.5 License

Foto van banjospeler (ca. 1911): U.S. Library of Congress (digitaal verkleur en effens gewysig)


Kwla-fluit

Die kwla-fluit is soos alle fluite n blaasinstrument en is n betreklik onlangse toevoeging tot die tradisionele musiekinstrumente in ons wrelddeel. Met sy vrolike jazzerige ondertone het dit in Suidelike Afrika as straatmusiek-instrument roem verwerf en Suid-Afrikaanse musiek in die 1950s in die internasionale kollig geplaas.

Gepatenteerde soort kwla-fluitIn werklikheid is di soort fluit egter n immigrant" uit Europa, waar dit in die 17de tot die19de eeu n flageolet genoem is, maar daarna as n speelding beskou is. Dit staan in Engels bekend as die pennywhistle of tin whistle, en is n gewilde instrument in tradisionele Ierse musiek.

Die fluit op die foto LINKS is soortgelyk aan die kwla-fluit, maar is in 1921 in Amerika gepatenteer en bevat vyf vingergate pleks van die ses in die normale kwla-fluit. Verskillende toonhoogtes word bereik deur van die gate met die vingers toe te druk terwyl deur die mondstuk geblaas word. Kwla-fluite kan van plastiek of metaal wees.

Die kwla-fluit se plaaslike gewildheid kan moontlik daaraan toegeskryf word dat verskillende soorte fluite lank reeds tradisionele instrumente onder die volkere in die noordelike dele van ons land was. Kunstenaars soos Lemmy Mabaso was beroemd vir hul vernuftige hantering van die kwla-fluit, en Spokes Mashiyane was onder die voorstes met sy kwla-deuntjies. Die woord kwla is die Zoeloe-woord vir staan op en kan dus n uitnodiging wees om te dans.

Foto (1921): U.S. Library of Congress

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad