Afrikaans: waar ons mooi taal werklik ontstaan het en hoe dit by ander Europese tale inskakel

"Taalboom" wat toon hoe Afrikaans en ander Europese tale van Germaans afstam

"M

Y pen is in my hand," lees jy, "my water was in my land." Jy dink jy lees Afrikaans, maar di kort, ietwat onsinnige rympie kan net sowel deur n volbloed Engelsman geskryf gewees het... iemand wat sy hele lewe lank nog nooit n enkele Afrikaanse woord gehoor het nie.

Dis omtrent n koddige verskynsel dat daardie sinnetjies presies eenders geskryf word -- en dieselfde beteken -- in Engels sowel as Afrikaans!

Goed, die uitsprake van die woorde verskil in die twee tale, maar selfs di is nog naby genoeg aan mekaar om n mens te laat besef dat daar op die een of ander manier n historiese verwantskap tussen Afrikaans en Engels moet bestaan.

Inderdaad. Altwee behoort tot die sogenaamde Wes-Germaanse taalstam en het in die rel n herkenbaar ooreenstemmende sinsbou, al bevat albei tale ook baie woorde en uitdrukkings wat hulle uit nie-Germaanse tale oorgeneem het. (Engels is byvoorbeeld verryk met n menigte woorde uit Latyn; Afrikaans het sommige van sy bekendse woorde, soos eina, by inheemse tale soos di van die Khoikhoi gaan leen.)

S is die wreld vandag vol tale waarvan sekere groepe duidelik aan mekaar verwant is, maar wat weer soveel van ander taalfamilies verskil dat daar klaarblyklik geen verband tussen hulle kan wees nie. Enige sweempie van n verbintenis wat wel in lank vergange eeue kon bestaan het, is so deur die millenniums uitgewis dat die groepe hul gedagtes grammatikaal en andersins totaal verskillend verwoord. Die San (Boesman) praat immers glad nie soos die Inuit (Eskimo) nie.

Tale is gedurig aan die verander. Vandag se kinders praat nie meer presies soos hul ouers nie en hl kinders sal stellig in die toekoms ook weer hul eiesoortige spraak h. Taalverandering kan wel baie stadig gebeur, soos wanneer daar remmende invloede soos skole en universiteite is, maar ook baie vinnig, waar gemeenskappe besonder afgesonderd woon en ongeletterd is.

Boonop kan elk van verskillende streke in n taalgebied sy besondere eiendomlikhede h wat verskillende linguistiese stempels op gemeenskappe afdruk, sodat een taal binne n paar geslagte in verskillende dogtertale kan versplinter. N nog n klompie honderd jaar verstaan die mense van die verskillende dogtertale mekaar miskien nie eens meer nie.

Taalkundiges reken trouens tale is so veranderlik dat as jy vandag, s, n groep Afrikaanssprekendes na n verafgele sterrestelsel in die ruimte sou stuur, hul nasate oor tienduisend jaar n taal sal praat wat net so van Afrikaans sal verskil as Chinees of Arabies!

DIE studierigting wat hom met die verwantskappe tussen tale besig hou -- ooreenkomste in byvoorbeeld die woordeskat en woord- en sinsbou -- word die histories-vergelykende taalwetenskap genoem. Hierdie vakgebied se liguiste stel hulle ten doel om die wreld se tale deur middel van hul genetiese affiliasies te klassifiseer en om die geskiedkundige ontwikkeling van tale na te spoor. Studies is tot dusver nog meestal op die gebied van die sogenaamde Indo-Europese tale gedoen.

Afrikaans is self n loot -- en n baie jong een -- in die groot Indo-Europese taalfamilie. Ons is n spruit in die Germaanse vertakking van Indo-Europees.

Geleerdes reken dat Indo-Europees as oertaal (taalkundiges praat van n "prototaal") naby die Oossee of in Sentraal-Europa ontstaan het. Toe die Indo-Europese volkere sowel na Asi as na ander dele van Europa versprei het, het die taal in twee dele vertak. Elke deel het later nog baie kere onderverdeel.

Benewens Indo-Europees was daar verskeie ander prototale in die taalgeskiedenis van die wreld, wat almal hul eie taalfamilies gegenereer het, byvoorbeeld  Maleis-Polinesies, Japanees-Koreaans, Semities-Gamities, Khoisan, Bantu, Chinees-Tibetaans en ander. (Die Baskiese taal is egter uitsonderlik deurdat dit blykbaar aan geen bekende tale verwant is nie.)

Die Indo-Europese taalfamilie is die grootste en mees wydverspreide taalfamilie met sowat 150 tale wat vandag deur ongeveer drie miljard (drieduisend miljoen) mense gepraat word. Ons weet nie rrig hoe die oorspronklike Indo-Europees kon geklink het nie, want ons het natuurlik geen geskrewe getuienis daarvan nie.

Nietemin het pogings om die sogenaamde Proto-Indo-Europese taal te rekonstrueer al tot interessante oefeninge gelei. Deur Indo-Europese dogtertale met mekaar te vergelyk, word allerhande ooreenstemmings gevind wat sekere taalgeleerdes meen hulle taamlik akkuraat tot die oerbron kan herlei. n "Proto-Indo-Europer" kon dus straks iets soos die volgende te vertel gehad het: 

To recs hest. So nputlos hest. So recs shnum welt. S tso cceutrm prcscet: Shnus moi jnhyotaam! (Daar was eenmaal 'n koning. Hy was kinderloos. Die koning wou 'n seun h. Hy het sy priester gevra: "Mag 'n seun vir my gebore word!")

Maar hoe Indo-Europees ook al geklink het,  die tale wat daaruit vertak het, is:
Tot sover die Indo-Europese taalfamilie. Een van Indo-Europees se dogtertale was
Germaans, wat toe self die "taalboom" opgelewer het wat op die illustrasie heel bo-aan hierdie bladsy uitgebeeld word. Hoe het Germaans op sy beurt geklink? Die oudste behoue geblewe inskripsie, wat moontlik uit die eerste eeu nC dateer, is op n helm gevind en lees:

ek hwlegast holtingar horna tawido ("Ek, Hwelegast, Holtz se seun, het die horing vervaardig.")

Ons is nou soveel nader aan vir ons herkenbare woorde, soos "horna" (horing). Uiters opvallend is ook daardie "ek" in die begin van die sin. Die jeugdige Afrikaans gebruik dus steeds die oervorm van die persoonlike voornaamwoord waarmee iemand homself aandui. (Dit is meer as wat byvoorbeeld die Nederlanders, Duitsers en Engelse van hul "ik", "ich" en "I" kan s!)

Hoe ook al, dit is fassinerend om die duidelike ooreenkomste in eenvoudige woorde in Germaanse tale te bekyk. Byvoorbeeld:

Afrikaans Engels Deens Duits Yslands Sweeds Goties
(uitgesterf)
Appel Apple ble Apfel Epli pple Aplus
Boek Book Bog Buch Bk Bok Bka
Dag Day Dag Tag Dag Dag Dags
Genoeg Enough Nok Genug Ng Nog Ga-nhs
Hand Hand Hnd Hand Hnd Hand Handus
Huis House Hus Haus Hs Hus Hs
Nag Night Nat Nacht Ntt Natt Nahts
Nee No Nej Nein Neita Nej N
Een One En Ein Eitt En ins
Twee Two To Zwei Tveir Tv Twi

Bron: Wikipedia {Engelse weergawe)

WAAR ons nou weet dat Afrikaans van Wes-Germaans afstam, is dit interessant om verder die spoor van ons taal te volg van Oud-Nederlands (voor die jaar 1150) tot by sy huidige vorm. (Afrikaans en moderne Nederlands spruit altwee uit sewentiende-eeuse Nederlands.)

Van die oudste taalfase van Nederlands is bloedmin geskrifte oorgelewer, maar tog genoeg sodat dit moontlik is om Oud-Nederlands van die volgende taalfase, Middelnederlands, te onderskei. Van die Middelnederlandse periode (omstreeks 1150 tot 1500) is, danksy uitstekend behoue geblewe geskrifte, meer bekend -- en, omdat dit al baie soos ons taal van vandag geklink het, kan n Afrikaanssprekende heelwat daarvan met n bietjie inspanning begryp.

Hier is byvoorbeeld n paar rels in Middelnederlands uit die mooi verhaal Karel ende Elegast:

Daer die coninc lach ende sliep

Een heilich inghel an hem riep...

Hi seide: "Staat op, edel man,

Doet haestelike u cleder an...."

Kan die leser dit ontsyfer? Miskien lyk die spelling nog n bietjie vreemd, maar as n mens dit hardop lees, klink dit nogal plek-plek soos Afrikaans. (Dit blyk dat die koning gel en slaap het toe n heilige engel hom aanroep en s: "Staat op, edel man, trek haastig u klere aan...")

Op die periode van Middelnederlands volg twee eeue vol van belangrike geskiedkundige ontwikkelinge vir die Nederlandse taal. Pogings tot taalsuiwering speel n belangrike rol in die eerste stappe om n standaardtaal te midde van die baie Nederlandse dialekte te vestig. Benewens die Bybelvertaling van 1637 -- die sogenaamde Statevertaling waarmee ons Suid-Afrikaanse voorouers so vertroud was -- verskyn ook die eerste grammatika van Nederlands, die Twe-spraack vande Nederduitsche letterkunst, asook woordeboeke wat n groot rol speel om vaste norme daar te stel.

Dit is Nederlandse dialekte uit hierdie tyd wat op Suid-Afrikaanse bodem oorgeplant is. Dit is uit hulle dat die kern van die Afrikaanse taal ontwikkel het.

Daar is verskeie teorie oor hoe Afrikaans werklik ontstaan het in die dolle maalkolk van Nederlandse, Duitse, Franse, Maleis-Portugese, Khoikhoi- en ander sprekers aan die Kaap, maar die grondslag vir die nuwe taal is duidelik reeds vroeg-vroeg, sommer in die eerste jare van die volksplanting al, gel. Die voertaal was spoedig nie meer suiwer Nederlands nie.

In die middel van die 1700s was die proses van defleksie (verdwyning van Nederlandse buigingsuitgange) al so ver gevorder dat n eie variant van Nederlands reeds hier tot stand gekom het, die sogenaamde "Kaap-Nederlands". Van die tweede helfte van die 1700's af was n eie taalsisteem gevestig.

En wanneer n mens die volgende aanhaling in die hekeldig Kaatje Kekkelbek lees, wat in die 1830s geskryf is, kom n mens agter dat die Afrikaans van meer as anderhalf eeu gelede, uitgesonderd die klompie Nederlandismes in die teks, reeds so onmiskenbaar Afrikaans is soos enige geskrif van vandag in di taal.

Kaatje Kekkelbek vertel onder meer:

"Ons het die dag so lekker sit en karnaatjes eet, dat de vet solangs de bek afloop -- maar hier kom de Boer by ons uit met zyn overgehaalde haan en sleep ons heele spul na de tronk."

Afrikaans is dus die jongste baba in die Germaanse genealogie. Hy is nog hups en vlytig aan die gang, maar dit hang van ons, sy gebruikers, af of hy lewenskragtig gaan bly of ondergeploeg gaan word in n grootliks veranderende wreld.

En ons kan nie genoeg daaraan herinner word dat Afrikaans ons trotse erfenis is nie... die produk van eeue der eeue se meet en slyp om volmaak in ons monde en harte te pas soos geen ander taal op aarde nie.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad