Die groot ape: sjimpansees, orangoetangs en gorillas

Orangoetang Ag, mens...

Moenie die fotoís op hierdie bladsy glo nieódie wetenskaplikes sÍ daarís onoorbrugbare verskille tussen mense en ape!
Die fotoís op hierdie bladsy toon hoe van die groot ape nogal  ďmenslikĒ kan lykóen die bobbel-tekste bo-op sekere van die fotoís is pittige ekstratjies wat die kamtige ďhumaniteitĒ van die ape verder beklemtoon. Maar al dra ín aap ín goue ring, sal hy so nimmer as nooit ín mens kan word nie. Daarvoor is die verskille tussen ons en hulle te groot, soos in die bygaande artikel vertel word...

DIS die jaar 1964. ín Man, op sy laaste weens nierversaking, lÍ sterwend op ín hospitaalbed in VirginiŽ, Amerika. Sy liggaam is uitgepof van die oortollige vog, sy asemhaling swaar.

Om sake te vererger kon ín menslike nier nie gevind word om in hom oor te plant nie. Terwyl die man se toestand vinnig agteruitgaan, kry die waagmoedige dokters ín plan. Hulle besluit om hulle tot die naasbeste te wend: sjimpansee-niere. Omdat, redeneer hulle, sijimpansees meer soos mense is as enige ander diere, het die niere ín redelike kans om te werk.

ín Paar jaar later sou molekulÍre bioloŽ inderdaad ín ontdekking doen wat die chirurge nog baie meer in hul waagstuk sou kon laat glo het: dat die 98,5 persent van ín sjimpansee se genetiese materiaal identies aan diť van die mens is.

Die sjimpansee is biologies dus "nader" aan die mens as wat die sjimpansee aan die gorilla is.

Die operasie gaan gevolglik voort en aanvanklik lyk dit of dit geslaag het. Die pasiŽnt se nuwe niere filtreer die vog uit sy bloed en sy swelling begin afneem. Maar kort voor lank raak dit duidelik dat iets ernstigs verkeerd is. Die sjimpansee-niere is besig om urine veels te vinnig af te skei en die pasiŽnt urineer ín massiewe 54 liter op een dag.

Die dokters kan nie vinnig genoeg vloeistowwe in hom inpomp nie, en voor hul oŽ verdor die pasiŽnt en sterf hy drie dae later weens hartversaking.

Miskien was hierdie pasiŽnt in elk geval te siek om deur enige nieroorplanting gehelp te kon gewees het. Of dalk is die niere van sjimpansees en mense op die ou end glad nie so eenders nie. Een ding is egter seker. Ondanks hul genetiese ooreenkomste moet dit vir selfs die mees ongeŽrgde waarnemer duidelik wees dat sjimpansees en mense dramaties van mekaar verskil.

Goed, ons het albei groot breine, kan op twee bene loop, gebruik gereedskap en bestee jare daaraan om ons hulpelose babatjies te versorg. Maar die ape is fisiek baie sterker: ín volwasse sjimpanseewyfie kan ín volwasse man met haar een hand oplig. Sjimpansees het ook korter duime en is baie hariger.

Sjimpanseewyfies het net borste wanneer hulle voed en die mannetjies het bene in hul voorplantingsorgane. Sjimpansees het 24 pare chromosome, mense het 23. En natuurlik is mense veel slimmer.

Daar is duidelik iets in daardie 1,5 persent se andersheid in ons samestellings wat ons baie, baie verskillend maak. Iets wat die mens in staat stel om te kan lees en teoretiseer en in die buitenste ruimte rond te wandel, terwyl sjimpansees in die oerwoud rondploeter, bome klim en rysmiere eet wat hulle met takkies probeer vang.

Die eendersheid van totaal verskillende lewende wesens strek eintlik veel verder. Trouens, onlangs het navorsers mense laat regop sit toe hulle verklaar het dat selfs die menslike genoom en diť van nederige vrugtevlieg baie ooreenkomste toon.

Tot ín skunnige neef van die mosterd-  en koolplante, ín onkruid wat regoor die aarde langs spoorlyne en in tuine en velde groei, het sowat honderd gene wat baie met menslike siekte-gene ooreenstem. Dit sluit siektes soos oorerflike doofheid, blindheid en kankers in.

Wat beteken dit alles? Volgens een ontleding sal daar in die toekoms waarskynlik heeltemal anders gekyk word na die lewensvorms van die aarde, hul onafskeidbaarheid en intrinsieke eenheid en hoe hulle by mekaar aansluit op ons planeet. En hul ingebore andersheid. Dit wat ín tarantula van ín tier onderskei en ín oester van ín olifant.

En ín aap van ín mens, allerhande teorieŽ ten spyt. Feit bly, ape kan nooit as "komieklike  mense" deurgaan nieónet so min as wat jou ou wolhaarhond in ín wysgeer kan verander deur hom elke dag saam met jou skool toe te neem!

 

ē  Sjimpansees

AAPGEDAGTES is nie mensgedagtes nie. Vergelyk maar net die basiese gille en gromme van hardebaard-sjimpansees met Sjimpanseedie ingewikkelde sintaktiese strukture in die taal van menslike kleuters. Trouens, geleerdes kan hulle nie indink dat selfs ín sjimpansee wat deur mense soos ín mens grootgemaak is, ooit ín eenvoudige abstrakte begrip soos diť sal kan verstaan nie:  "Sy reken dat die toffie op die tafel was, maar dit is nie".

Sjimpansees is wel intens bewus van omstandighede wat voorspel hoe andere gaan reageer, maar goeie 'ína-apers'' van mense is hierdie ape beslis nie!  

Die sjimpansees, wat inheems in Midde-Afrika is, sal hulle ook aan allerhande dinge vergryp. Benewens boombas vreet die spesie ook nog sowat 200 soorte blare en vrugte, asook termiete, miere, heuning, voŽleiers, voŽltjies en soogdiertjies. Hulle is dus toegerus om sowel in die bome as op die grond te lewe. Hul voete is duidelik beter gevorm om op plat aarde te loop as byvoorbeeld diť van die orangoetangsódie sole is breŽr en die tone korter. Hulle bring nietemin die meeste van hul tyd in of naby bome deur en vermy direkte sonlig. Die volwassenes rig elke nag vir hulle ín slaapplek in ín boom in.  

Al het hy ín gesig wat net ín ma kan liefhÍ, vergoed die sjimpansee se jolige geaardheid vir hierdie tekortkoming. Tog is hy nie rÍrig ín partytjiedier nie. Hy en sy maats vorm los georganiseerde troppe van twee tot tagtig enkelinge op taamlik groot weigebiede. En buiten die verhouding tussen ma's en hul kleintjies, is onderlinge verbintenisse bra kortstondig. Die wyfie sal met verskillende mannetjies paar. Kleiner groepe kan van die trop afstig, en ín wyfie sal haar soms by ín ander trop aansluitóiets wat die mannetjies egter nooit sal doen nie. Sjimpansees werk tog wel saam as hulle jag en deel hul kos ewe bereidwillig met hul tropgenote.

 

 

In memoriam: Charlie die Stoker

HOEWEL sjimpansees nie sommer die swakhede van mense sal na-aap nie, was daar ín harige platjie in die Bloemfonteinse dieretuin wat wÍreldbekend was juis oor sy een menslike hebbelikheid. Hy kon naamlik partymaal rook soos ín skoorsteen.

Maar in Oktober 2010 het Charlie die Stoker stoom verloor en uiteindelik sy laaste asem uitgeblaas.

Hy was 52 jaar oud, hoogbejaard vir ín sjimpansee, want geleerdes vertel dat sjimpansees selfs in gevangenskap selde ouer as veertig word. En hoewel rook jaarliks ín menigte mense aan kanker laat sterf, lyk dit nie of die gewraakte teer van die tabakblaar Charlie se dood veroorsaak het nie. Hy het blykbaar weens ouderdom beswyk.

Animasie van ín rokende sjimpanseeREGS:  ín Simpansee soos wyle Charlieóook besig om ín dampie te slaan!

Geanimeerde aanpassing van ín oorspronklike foto van U.S. Centers for Disease Control and Prevention

Daar is verskillende weergawes van die storie oor hoe en waar Charlie leer rook hetóonder meer dat hy die gewoonte aangeleer het toe hy vroeŽr in ín Amerikaanse sirkus was. Volgens ín ander weergawe het hy begin deurdat besoekers aan die dieretuin vir hom sigarette gegee het. Toe die nuus van sy rokery bekend raak, het stryders vir diereregte egter so ín bohaai opgeskop dat die dieretuin gedwing was om hom sy dampies te ontsÍ.

Hy was glo nie meer ín roker toe hy dood is nie.
 

 

ē  Orangoetangs

DIE orangoetangs van Borneo en Sumatra is vegetariŽrs wat van blare en vrugte lewe. Hulle herinner ín mens so sterk aan Pratende oerangoetang mense dat die einste Maleisiese naam orangoetang met "man van die bos" vertaal kan word. Maar met hul weelderige rooibruin hare hou hulle in die bome waar hulle met uiters lang arms van sowat twee meter van tak tot tak swaai. Iemand het al gesÍ enige mens sou bossies moes raak om dit heeldag te kan regkry!

Die volwasse mannetjie staan omtrent 1,4 meter in sy harige "sokkies" en weeg sowat 70 kg. Hy is twee keer so groot soos die wyfie en het ín lugsak wat van sy keel afhang. Diť word  gebruik word om ín reeks kreungeluide te maak wat ín mens tot ín kilometer ver kan hoor. Die mannetjie en wyfie spog altwee met daardie rooibruin hare wat ruig op die arms en dye groei.  

Tipies soogdier is ín orangoetang-wyfie baie danig oor haar enkele kleintjie wat in die wÍreld kom nadat sy sowat agt tot nege maande lank dragtig was. Twee tot drie jaar hierna sal sy hom, as hy nog lewe, steeds nougeset versorg, totdat sy weer paar. Die volwasse orangoetang-mannetjies is gewoonlik alleenlopers. Baie troppe bestaan slegs uit wyfies en kleintjies.  

 

ē  Gorillas

APE soos die gorilla se gesigsuitdrukkings kan so dramaties van diť van mense verskil dat jy jou maklik met hulle kanRooioog-gorilla misgis. Dis byvoorbeeld belangrik dat iemand wat met hulle werk, sal weet dat geen aap (of enige dier) in staat is om te lag of selfs te glimlag nie. Wat na ín lag kan lyk, is tien teen ín een ín gryns van misnoeŽóen dalk ín dreigement dat hy jou gaan byt as jy nog verder met hom lol.  

Gebyt word of nie, die mens het nietemin ín groot belangstelling in die aapfamilie, wat dan ook in ons idiome weerspieŽl word. As jy onkundig omtrent iets is, kan jy so min daarvan weet soos ín aap van godsdiens. Of as jy baie onhandig is, te kere gaan soos ín aap in ín porseleinkas. Om nie te praat van so beteuterd wees soos ín apie op ín stokkie nie!

Dis spreekwoorde wat egter ook almal daarop dui dat ons mense nie veel van ín aap se vermoŽns dink nie. Maar die feit bly staan dat daar in die breŽ aapfamilie (wat die Engelse onderskeidend "apes'' en "monkeys'' noem) darem heelparty slimmer wesens is as enige op aarde, buiten dan natuurlik die mens.

En heel bo-aan hulle almal is die sogenaamde groot apeódie gorilla, sjimpansee en orang-oetangómet die gorilla waarskynlikste die skerpste van die drie.  

ín Mens moet toegee dat die verstandelike vermoŽ van die gorilla nog nie ten volle nagevors is nie. Maar al is hy nie so nuuskierig en op en wakker soos sy neef die sjimpansee nie, het hy blykbaar meer volharding en ín beter slag om ín probleem op te los.

Hy neig ook meer daarna om ín werkie uit belangstelling te doen as om ín beloning daarvoor te wil ontvang. Boonop kan hy beter tussen verskillende meetkundige vorms onderskei.

NŠ ín sekere mate van welslae met sjimpansees het navorsers hulle in die middel van die 1970ís daarop toegespits om deur middel van gebaretaal met gorillas te probeer kommunikeer. Een gorilla het meer as honderd woorde baasgeraak.  

Die gorilla (soos die sjimpansee ook ín boorling van Midde-Afrika)  is nie net vermoedelik die slimste van die sogenaamde mensape nie, maar ook die sterkste. Hy is massief van lyf.  ín Mannetjie kan tot 1,6 lank word en ín ongehoorde 180 kg weeg. Die wyfie is sowat 30 cm korter en weeg die helfte minder. Dog al lyk die gorilla na so ín verskrikking, is hy eintlik maar skugter en selfs lieftallig. Alle gorillas slaan wel met hul vuiste op die borsóen by die mannetjies kan dit ín magsvertoon wees om indringers te intimideeró maar as jy voor ín aanstormende een bly staan, so word vertel, sal hy jou selde seermaak. Moet net nie voet in die wind slaan nieódan kan hy jou dalk agternasit en doodmaak.

Die wyfies is omtrent nege maande lank dragtig en kry gewoonlik een kleintjie, maar ook af en toe ín tweeling. Die soogtyd is sowat ín jaar. Op elf- of twaalfjarige ouderdom raak die jonges volwasse en die maksimum-lewensduur is sowat vyftig jaar. Die kleintjies ry bedags op hul maís se rŻe rond terwyl diť saam met die res van die trop vetplante, bessies en blare soek om te eet. Elke nag maak die trop ín tydelike kamp, en die wyfies en jonges sal soms op platforms in die bome slaap wat van takkies en blare saamgeflans is, terwyl die ouer mannetjies op die gras daaronder rus.

Gorillas hou gewoonlik in troppe van so vyf tot vyftien. ín Tipiese trop bestaan uit ín leier, een of twee subdominante mannetjies, verskeie volwasse wyfies en die jongspan. Die meeste jong mannetjies word uit die trop verdryf wanneer hulle volwasse raak. Hulle kan mannetjiestroppe vorm of hulself losweg by ander troppe voeg. ín Leier wat deur ín uitdager oorwin word, lei daarna ín eenloper-lewe.

 

Stuitige stertjie

EN as ape werklik soos mense was, hoe sou hulle gelyk het? Ons program vir die maak van rekenaars-grafika het met iets Orangoetang met sigaret en lipstiffievorendag gekom wat koddiger is as enigiets wat vir die rolprent Planet of the Apes bedink kon gewees het. Leerders wat miskien hierdie blad vir een van hul take gebruik, moet dit tog net nie kopieer en afdruk en dit by die taak insluit nieónetnou dink jou onnie jyít die aap aan die stert beet as jy dink hy sal vir jou ekstra punte gee vir jou stuitigheid!